Uzasadnienie
Decyzją z dnia 12 listopada 2019 r. sygn. akt [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu odwołania J. J. (dalej, jako skarżący) utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] 2019 r. znak: [...], którą organ orzekł o odmowie umorzenia skarżącemu zadłużenia wynikającego z wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osób uprawnionych: M. J. oraz J. J., w okresie od dnia 1 września 2015 r. do dnia 31 sierpnia 2019 r. w wysokości 28 947,47 zł.
Powyższa decyzja została wydana w następującym stanie prawnym i faktycznym:
Decyzją z dnia [...] 2019 r. organ I instancji organ odmówił skarżącemu umorzenia zadłużenia wynikającego z wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że skarżący jest zadłużony wobec organu właściwego wierzyciela - Prezydenta Miasta z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz córki M. i syna J. w łącznej kwocie 28 947,47 zł za okres od dnia 1 września 2015 r. do dnia 31 sierpnia 2019 r.
W dniu 5 marca 2019 r. skarżący zwrócił z prośbą o umorzenie zadłużenia, z uwagi na fakt długotrwałego pozbawienia wolności oraz zły stan zdrowia wywołany przebywaniem w zakładach karnych. W ramach prowadzonego postępowania ustalono, że skarżący do 20 stycznia 2020 r będzie odbywał karę pozbawienia wolności w zakładzie karnym w T. Wcześniej od wielu lat przebywał z przerwami w kilku zakładach karnych, przy czym pierwsze aresztowanie miało miejsce w 2008 r., a łączny pobyt w zakładach karnych to ponad sześć lat. Ostatnią karę skarżący odbywał od 16 października 2017 r. za grzywnę. W trakcie odbywania kary pozbawienia wolności skarżący był kilkakrotnie zatrudniany nieodpłatnie, ostatnio z uwagi na stan zdrowia nie był zatrudniony na terenie jednostki penitencjarnej.
Organ ustalił, że skarżący nie posiada orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, jednak jest przekonany, że jego wieloletni pobyt w zakładach karnych wpłynął negatywnie na stan jego zdrowia, gdyż przebywanie w zamkniętym pomieszczeniu oświetlanym sztucznym jarzeniowym światłem doprowadziło do wady wzroku. Organ nie podzielił tej opinii, ponieważ badanie wzroku u skarżącego wykazało mały astygmatyzm. Skarżącemu przepisano okulary do dali, które wykonano na koszt zakładu karnego. Po konsultacji neurologicznej nie stwierdzono uszkodzenia układu nerwowego. Nie wykryto żadnych zmian płucnych, sercowo-naczyniowych, a jedynie nieznaczną przepuklinę rozworu przełykowego.
Skarżący z wykształcenia jest zootechnikiem. Nie posiada żadnych ruchomości, nieruchomości oraz zasobów pieniężnych. Obecnie pozostaje z żoną w separacji, a obowiązek alimentacyjny został na niego nałożony podczas pobytu w zakładzie karnym. Poza zadłużeniem alimentacyjnym posiada zadłużenie wobec innych wierzycieli na kwotę około 120 000 zł.
Komornik sądowy, prowadzący wobec skarżącego postępowanie egzekucyjne, poinformował Urząd Miasta, że egzekucja jest całkowicie bezskuteczna. W toku postępowania komornik wyegzekwował od skarżącego w 2017 r. 3 wpłaty na łączną kwotę 20.609,15zł. Komornik wyjaśnił, że prowadzi postępowanie co do alimentów bieżących na rzecz córki skarżącego w kwocie 500,00 zł miesięcznie, alimentów zaległych oraz świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego.
Analizując powyższe okoliczności organ I instancji nie negując faktu, że sytuacja życiowa skarżącego jest trudna, podkreślił, że skarżący w tej sytuacji znalazł się z własnej winy. Sam pobyt w zakładzie karnym nie może zostać uznany za dostateczną przesłankę do stosowania ulg w spłacie zobowiązania, w tym przede wszystkim do umorzenia należności z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Orzecznictwo sądów administracyjnych w tym zakresie jest ugruntowane, jednolite i stanowi, że okoliczność pobytu w zakładzie karnym, nawet w przypadku odbywania kary dożywotniego pozbawienia wolności, nie uzasadnia dostatecznie zastosowania nadzwyczajnego środka, jakim jest umorzenie zadłużenia. Umorzenie powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego.
Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które skarżący nie ma wpływu. Również stan zdrowia skarżącego nie stanowi dla organu żadnych przesłanek do umorzenia powstałego zadłużenia, ponieważ skarżący nie posiada orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, które wykluczałoby go z rynku pracy.
Nadto organ podkreślił, że sytuacja materialna skarżącego może w przyszłości ulec zmianie po opuszczenia Zakładu Karnego i podjęciu pracy bądź zaistnienia innych zdarzeń powodujących przysporzenie majątku.
W odwołaniu skarżący podkreślił, że obecnie przebywa w zakładzie karnym, co uniemożliwia mu podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, umożliwiającego spłatę powstałego zadłużenia, opisał swoją sytuację zdrowotną, materialną, życiową, która, jego zdaniem, jest na tyle niekorzystna, że uzasadnia umorzenie zadłużenia w całości. Zdaniem skarżącego, fakt przebywania w zakładzie karnym stanowi uzasadniony powód do umorzenia zadłużenia. Ponadto uważa, że w zakładzie karnym nie został prawidłowo zdiagnozowany przez lekarzy, gdyż nadal cierpi na schorzenia, które uniemożliwiają mu podjęcie zatrudnienia.
Decyzją z dnia 12 listopada 2019 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy powołał art. 27 ust. 1, art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U.2019.670) oraz wskazał, decyzja o umorzeniu należności dłużnika, również w części jest decyzją uznaniową. Kolegium nie znalazło podstaw do stwierdzenia przekroczenia przez organ granic uznania administracyjnego. Zdaniem Kolegium wniosek skarżącego został rozpatrzony przy uwzględnieniu jego sytuacji dochodowej i rodzinnej przez niego przedstawionej, a wyciągniętych na tej podstawie wniosków nie można uznać za dowolne.
Kolegium w całości podzieliło stanowisko organu I instancji, co do tego, że odbywanie przez skarżącego kary pozbawienia wolności nie stanowi wystarczającej przesłanki do uwzględnienia jego wniosku, ponieważ stanowi ona efekt zabronionych działań. W przeciwnym wypadku naganne działania dłużnika, sprzeczne z normami prawa karnego, byłyby premiowane umarzaniem zaległości z tytułu wypłacanych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, spełnianych na koszt podatnika.
Okoliczność, że na dzień 20 stycznia 2020 r. przypada koniec odbywania przez skarżącego kary pozbawienia wolności oraz brak możliwości podjęcia zatrudnienia w zakładzie karnym, nie przesądza jeszcze o tym, że nie będzie miał on możliwości spłaty długu, który na nim ciąży. Nie można bowiem wykluczyć, że skarżący podejmie pracę po odbyciu kary pozbawienia wolności. Nadto zdaniem Kolegium wbrew twierdzeniom skarżącego, stan faktyczny ustalony przez organ I instancji nie budzi zastrzeżeń. Wydanie decyzji w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego musi zostać poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy i w niniejszej sprawie organ I instancji sprostał tym wymaganiom, ponieważ dokonał oceny całego zgromadzonego materiału dowodowego i wynikających z niego okoliczności faktycznych. Kolegium ponownie podkreśliło, że umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego.
Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W przedmiotowej sprawie takie okoliczności nie zaistniały, ponieważ sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego nie daje podstaw do wydania decyzji w tym przedmiocie.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący wyraził swoje niezadowolenie z zaskarżonej decyzji. Ponownie wskazał, na swój zły stan zdrowia i konieczność długotrwałego leczenia, zanim podejmie pracę, co spowoduje, że jego zadłużenie będzie nadal rosło.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w całości podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko, wnosząc o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.2019.2325), zwanej dalej "P.p.s.a.", wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 P.p.s.a.). Dokonując tak rozumianej oceny zaskarżonego rozstrzygnięcia Wojewódzki Sąd Administracyjny nie dopatrzył się w nim naruszeń prawa skutkujących koniecznością jego uchylenia lub stwierdzenia nieważności (art. 145 § 1 i 2 P.p.s.a.).
Materialnoprawną podstawą wydania zaskarżonej decyzji był art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U.2019.670, dalej jako "ustawa"), zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Przy czym niesporne między stronami było, że nie zostały spełnione przez skarżącego przesłanki przewidziane w art. 30 ust. 1 ustawy.
Nie ulega wątpliwości, że decyzja wydawana na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy zapada w ramach uznania administracyjnego. Zatem organ ma możliwość, a nie obowiązek umorzenia przedmiotowych należności. Wybór sposobu załatwienia wniosku strony o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego zależy od woli organu, nawet, gdy w sprawie zachodzą przesłanki uzasadniające jego uwzględnienie. Rozstrzyganie w ramach uznania administracyjnego wymaga od organu poczynienia ustaleń na podstawie całokształtu materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), który to materiał dowodowy powinien być zgromadzony i zbadany w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.). Organ orzekający w granicach uznania powinien również podjąć wszelkie kroki niezbędne dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, by załatwić sprawę z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli (art. 7 k.p.a.) poprzez wydanie decyzji o przekonującej treści (art. 11 k.p.a.).
Obowiązkiem organu administracji jest więc wyjaśnienie stronie zasadności przesłanek rozstrzygnięcia, czyli wytłumaczenie dlaczego organ dany przepis zastosował do konkretnych ustaleń faktycznych, co powinno znaleźć odzwierciedlenie w prawidłowo sporządzonym uzasadnieniu faktycznym i prawnym podjętego rozstrzygnięcia. Sądowa kontrola uznania administracyjnego ograniczona jest wyłącznie do oceny tego, czy w sprawie zachodzą warunki materialnoprawne, uzasadniające skorzystanie przez organ administracji z przysługujących mu uprawnień oraz czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, z zachowaniem przepisów procedury administracyjnej (por. wyrok WSA w Szczecinie z dnia 7 marca 2018 r. sygn. akt II SA/Sz 1406/17).
Dodatkowo wskazać należy, na co słusznie zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 22 czerwca 2016 r. sygn. akt I OSK 2429/16, że wszelkiego rodzaju zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego (lub świadczeń z nim związanych) mają charakter wyjątkowy i jako takie, zgodnie z ogólnymi regułami interpretacyjnymi, powinny być interpretowane w sposób ścisły a nie rozszerzający. W związku z tym umorzenie powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Z akt sprawy nie wynika natomiast, aby takie szczególne okoliczności miały miejsce. (...) Za wyjątkową nie może być bowiem uznana sytuacja, będąca efektem działań podmiotu zobowiązanego do alimentacji (wyrok WSA w Szczecinie z dnia 15 września 2010 r., sygn. akt II SA/Sz 411/10, wyroki WSA w Poznaniu z dnia 14 kwietnia 2009 r., sygn. akt IV SA/Po 570/08, NSA z dnia 14 stycznia 2010 r., sygn. akt I OSK 1166/09, wyrok WSA w Bydgoszczy z 23 stycznia 2007r., sygn. akt II SA/Bd 786/06 oraz wyrok NSA z dnia 24 stycznia 2008r., sygn. akt I OSK 544/07 – opublikowane w centralnej Bazie Orzeczeń Administracyjnych na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy wskazać należy, że w ocenie Sądu działanie organów w niniejszej sprawie zakończone zostało wydaniem decyzji, która jest zgodna z prawem. Organy w sposób wyczerpujący zgromadziły materiał dowodowy i poddały go prawidłowej ocenie, nie naruszając granic uznania administracyjnego. Jak powyżej wskazano umorzenie należności na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy, jest instytucją o charakterze wyjątkowym, która powinna mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego obowiązku alimentacyjnego. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone są "w zastępstwie" osoby zobowiązanej, która ze względu na aktualnie trudną sytuację życiową nie jest w stanie podołać ciążącemu na niej obowiązkowi alimentacyjnemu. Już w preambule do ustawy zaznaczono, że dostarczanie środków utrzymania osobom, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb, a w szczególności dzieciom, jest w pierwszej kolejności obowiązkiem wskazanych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym członków ich rodziny, a wspieranie osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów należy łączyć z działaniami zmierzającymi do zwiększenia odpowiedzialności osób zobowiązanych do pomocy państwa w opisanym zakresie zmierza więc przede wszystkim do ochrony dóbr osób uprawnionych do alimentacji tak aby, poprzez brak środków z tytułu alimentów, nie pozostały pozbawione podstawowego zabezpieczenia materialnego.
Pomoc ta nie jest nakierowana na zwolnienie osoby zobowiązanej z obowiązku alimentacyjnego wobec osób uprawnionych, który to obowiązek wynika z przepisów prawa. Zobowiązania alimentacyjne rodziców względem dzieci, które wynikają z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, mają charakter obligatoryjny i zwolnić się z nich można tylko w szczególnie wyjątkowych sytuacjach (por. wyrok NSA z dnia 9 lutego 2016 r., sygn. I OSK 1549/14).
Podkreślić również należy, że z istoty omawianego unormowania wynika, że podmiotem aktywnym w ramach postępowania dowodowego prowadzonego w trakcie tego postępowania administracyjnego jest strona występująca z żądaniem kierowanym do organu administracji, ponieważ to wnioskodawca obowiązany jest wykazać występowanie sytuacji wyczerpujących przesłanki umorzenia ciążących na nim należności. Dla oceny przesłanek umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego istotna jest przy tym nie tylko okoliczność, czy dłużnik aktualnie może wywiązać się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, ale i to, czy w przyszłości dłużnik będzie mógł spłacać dług alimentacyjny (por. wyrok NSA z 22 czerwca 2016 r., sygn. akt I OSK 2429/14 publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Zdaniem Sądu organy prawidłowo przyjęły na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego, że skarżący nie wykazał istnienia takich okoliczności, które przemawiałyby za umorzeniem choćby częściowym, ciążącego na nim zobowiązania.
Skarżący domagał się umorzenie całości zadłużenia wynikającego z wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz córki i syna, w okresie od dnia 1 września 2015 r. do dnia 31 sierpnia 2019 r. w wysokości 28 947,47 zł. Jako okoliczność uzasadniającą umorzenie tych należności wskazał fakt odbywania kary pozbawienia wolności od 2008 r. oraz zły stan zdrowia. Podkreślić jednak należy, że skarżący nie dysponuje orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, ani też stosowną dokumentacją medyczną, którą mógłby potwierdzić, że jego stan zdrowia jest tak zły, że nie jest w stanie podjąć pracy. A zatem stanowisko skarżącego jest jedynie gołosłowną polemiką z ustaleniami dokonanymi przez organy w trakcie postepowania na podstawie dokumentacji medycznej przez organy.
Faktem jest, że już w trakcie postępowania sądowoadministracyjnego, skarżący przedłożył do akt zaświadczenie z MOPS, z dnia 11 marca 2020 r., którego wynika, że skarżący był objęty pomocą społeczną w formie zasiłku okresowego w wysokości 140 zł w okresie od 22 do 31 grudnia 2019 r. a następnie w wysokości 480 zł w okresie od 1 stycznia do 29 lutego 2020 r. do dnia oraz w formie gorącego posiłku. Nadto skarżący przedłożył zaświadczenie Grodzkiego Urzędu Pracy, z dnia 11 marca 2020 r., z którego wynika, że od dnia 23 grudnia 2019 r., jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna, bez prawa do zasiłku.
Skarżący w piśmie z dnia 27 marca 2020 r. wskazał także, że leczy się neurologicznie, laryngologicznie, psychiatrycznie i u okulisty, jednak na wskazaną okoliczność nie przedłożył żadnej dokumentacji lekarskiej, w szczególności orzeczenia o niepełnosprawności. W konsekwencji stwierdzić należy, że skarżący nie wskazał żadnych szczególnych okoliczności uzasadniających umorzenie całości zadłużenia lub chociażby części wynikającego z wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz swoich dzieci.
Powyższe okoliczności, zdaniem Sądu jednoznacznie wskazują, że organ prawidłowo odmówił skarżącemu umorzenia zadłużenia wynikającego z wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz jego syna J. i córki M. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji jasno i czytelnie wynika, jakimi względami organ kierował się w swym rozstrzygnięciu. Organ wziął pod uwagę okoliczności wynikające ze zgromadzonego materiału dowodowego oraz argumentację skarżącego co do jego sytuacji życiowej i zdrowotnej.
Podsumowując, wskazać nalży, że skarżący nie wykazał, że jest niezdolny do pracy i tym samym zarobkowania mogącego umożliwić zarówno utrzymanie siebie, jak i spłatę wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
W tym stanie rzeczy, ponieważ podniesione w skardze zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, a jednocześnie brak jest okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod rozwagę - Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.