Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie (dalej: SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 18 września 2023 r. nr SKO.NP/4115/284/2023 działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 775) i art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 390, dalej jako: "u.ś.r."), po rozpatrzeniu odwołania J. W. (dalej: "skarżąca") utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy M. z dnia 26 lipca 2023 r., nr GOPS.5231.3.ŚP.2021/2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem M. W. Powyższe rozstrzygnięcia zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:
W dniu 10 marca 2023 r. skarżąca złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem, legitymującym się orzeczeniem Lekarza Rzeczoznawcy KRUS z dnia 11 lipca 2017r. stwierdzającym trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji.
Po rozpoznaniu wniosku, Wójt Gminy M., decyzją z 26 lipca 2023 r., nr GOPS.5231.3.ŚP.2021/2022 odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. Organ I instancji odmawiając przyznania wnioskowanego świadczenia stwierdził, że nie została spełniona przesłanka przyznania prawa do świadczenia wynikająca z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, która uzależnia ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Kolejną zdaniem organu I instancji przyczyną wykluczającą przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego jest okoliczność nabycia przez ww. prawa do emerytury oraz brak związku przyczynowo - skutkowego między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem.
Od powyższej decyzji odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie wniosła skarżąca. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie mające wpływ na wynik sprawy:
- 1. przepisów prawa materialnego, przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r. z pominięciem okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r. o sygn. K 38/13, został on uznany za niekonstytucyjny w zakresie w jakim różnicuje on prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez co narusza art. 190 ust. 1 Konstytucji;
- 2. przepisów prawa materialnego, przez błędną wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 1 lit a u.ś.r. przez błędne uznanie, że pobieranie przez skarżącą świadczenia emerytalnego wyklucza możliwość przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym mężem;,
- 3. przepisów prawa materialnego, przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. polegające na pominięciu celów ustawy i przyjęciu, że w okolicznościach przedmiotowej sprawy zakres opieki sprawowanej przez skarżącą nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej pomimo, że osoba nad którą sprawuje opiekę została zaliczona do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym na stałe i jest niezdolna do samodzielnej egzystencji,
- 4. przepisów prawa procesowego, przez błędną wykładnię z art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 i art. 80 kpa w związku z art. 107 § 3 k.p.a. przez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy i bezpodstawne przyjęcie, że dzieci niepełnosprawnego męża są w stanie się nim opiekować podczas gdy okoliczności te nie zostały w ogóle zbadane i nie zostały w tym zakresie podjęte żadne działania zmierzające do ustalenia ich rzeczywistej sytuacji zdrowotnej, rodzinnej oraz materialnej.
Opisaną we wstępie decyzją SKO w Tarnowie utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.
W uzasadnieniu organ odwoławczy streścił przebieg dotychczasowego postępowania oraz powołał przepisy mające zastosowanie w niniejszej sprawie.
W swoich rozważaniach Kolegium, zwróciło uwagę, że organ I instancji nie uwzględnił zmiany stanu prawnego, która nastąpiła na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r, poz. 1443). W wyroku tym Trybunał orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r., w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Zatem w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13.
Nadto Kolegium w swoich rozważeniach Kolegium zwróciło uwagę, że organ I instancji dokonując wykładni językowej przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) ww. ustawy przyjął, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z-racji opieki nad niepełnosprawnym mężem, bowiem ma ona ustalone prawo do emerytury. W ocenie organu odwoławczego na tle interpretacji omawianego przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. według dyrektyw wykładni językowej, stanowisku organu nie można zarzucić błędu w rozumowaniu. Niemniej jednak w orzecznictwie sądów administracyjnych zarysowały się zasadniczo trzy rozbieżne poglądy.
Według pierwszego poglądu treść art. 1.7 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. wyklucza możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie posiadającej ustalone prawo do emerytury. Nie jest w ogóle możliwy zbieg tych świadczeń. Świadczy o tym nie tylko wynik wykładni językowej, ale również rezultaty wykładni funkcjonalnej i celowościowej, które nie stoją w sprzeczności z wynikami wykładni językowej. Celem bowiem świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, by opiekować się osobą niepełnosprawną (m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 października 2020 r. l OSK 1148/2, z dnia 30 listopada 2020 r. l OSK 1334/20, z dnia 10 lipca 2018 r. l OSK 134/18, z dnia 6 kwietnia 2017 r. l OSK 2950/15).
W opozycji do tej linii orzeczniczej są wyroki, w których sądy uważają, że art. 17 pkt 1 lit. a u.ś.r. wyłącza prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osoby mającej ustalone prawo do emerytury nie w całości, ale jedynie do wysokości tej emerytury. Zatem zgodnie z tym stanowiskiem osobie posiadającej uprawnienie do jednego ze świadczeń wymienionych w powyższym przepisie, należy przyznać świadczenie pielęgnacyjne, w wysokości stanowiącej różnicę między wysokością tego świadczenia wynikającą z ustawy i pobieranym świadczeniem emerytalnym lub rentowym (por. wyroki NSA z dnia 28 czerwca 2019 r. l OSK 757/19, z dnia 8 stycznia 2020 r. l OSK 2392/19 oraz z dnia 30 kwietnia 2020 r. l OSK 1546/19).
Według trzeciego poglądu osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera emeryturę, winna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń poprzez rezygnację, zawieszenie pobierania świadczenia niższego.
Organ odwoławczy stwierdził, że opowiada się za ostatnim, trzecim poglądem, uwzględniającym możliwość dokonania wyboru przez zainteresowaną stronę (opiekuna) świadczenia pielęgnacyjnego w pełnej wysokości pod warunkiem zawieszenia prawa do emerytury.
Pomimo wskazanego powyżej błędnego stanowiska organu I instancji w zakresie wykładni przepisów prawa materialnego zaskarżona decyzja ostatecznie okazała się prawidłowa, ponieważ w analizowanej sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo skutkowy, pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym mężem, z uwagi na okoliczności wynikające z braku dostatecznego wykazania, że zakres sprawowanej opieki nad mężem uniemożliwia jej w sposób zupełny podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Jak wynika z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dnu 20 lipca 2023 r., skarżąca mieszka i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem, który jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. W 2010 przebył udar mózgu doznając prawostronnego niedowładu obejmującego część twarzy, rękę i nogę. Nadto w lutym 2023r. niepełnosprawny przebył drugi udar mózgu a ponadto zdiagnozowano u niego nowotwór płuca.
Z powyższych względów pozostaje pod stałą opieką neurologiczną i onkologiczną. Skarżąca podała, że stan zdrowia małżonka uległ pogorszeniu przez co wymaga pomocy i opieki m. in.: w ubieraniu, przemieszczaniu się, podawaniu lekarstw. Nadto skarżąca robi zakupy, przygotowuje i podaje posiłki, które spożywa samodzielnie. Porusza się samodzielnie przy pomocy balkonika, jednakże nie korzysta z przedmiotów wspomagających poruszanie się.
W ocenie pracownika socjalnego skarżąca nie sprawuje stałej opieki nad mężem, który nie jest osobą leżącą, porusza się samodzielnie, niekiedy z małą pomocą bliskich. Zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżąca sprowadza się do robienia zakupów, podawania leków, przygotowywania posiłków, pomocy w czynnościach toaletowych wykonywanych w każdej rodzinie. Nadto budzi również wątpliwości fakt wyjazdu skarżącej za granicę na okres około 4 miesięcy.
Nadto w ramach rodzinnego wywiadu środowiskowego z 3 marca 2022r. ustalono, że maż skarżącej w roku 2010 będąc w USA przebył udar mózgu, w wyniku którego doznał prawostronnego niedowładu. Porusza się samodzielnie na krótkie odległości nie używając żadnego sprzętu ortopedycznego typu laska, kula. Zakres czynności opiekuńczych jakie wykonuje skarżąca obejmuje pomoc toaletową (mycie głowy) bowiem niepełnosprawny goli się sam, w razie potrzeby podtrzymuje męża przy ubieraniu się, przygotowuje posiłki, które mąż sam spożywa, podaje leki. Dodatkowo żona ma możliwość zrobienia zakupów, ponieważ niepełnosprawny nie wymaga całodobowej opieki.
Dodatkowo w treści oświadczenia skarżąca podała, że wykonuje czynności obejmujące - przygotowywanie i podawanie posiłków, podawanie leków, sprzątanie, pranie, prasowanie, przygotowywanie ubrań, ćwiczenia fizyczne, mierzenie ciśnienia, organizowanie wizyt lekarskich, robienie zakupów, opłacanie rachunków, załatwianie spraw urzędowych, wyjścia na spacery wokół domu, przygotowanie opału, odśnieżanie, czynności ogrodnicze, czynności toaletowe, prowadzenie do toalety - sporadycznie, wyjścia do kościoła, czytanie książek, ćwiczenia rozwijające mowę, układanie do snu, oklepywanie – rzadko, wymiana pieluchomajtek, smarowanie, przewracanie na inny bok.
Zdaniem Kolegium, czynności opiekuńcze, jak przygotowanie posiłków i ich podawanie, sprzątanie, umawianie wizyt lekarskich, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącej, gdyż są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Natomiast czynności związane z opieką polegające na pomocy w kąpieli, ubieraniu się, czy podaniu leków oraz pomocy w dostaniu się do lekarza nie są czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia.
W związku z powyższym, czynności opiekuńcze skarżącej bezpośrednio związane z mężem sprowadzają się do pomocy przy czynnościach dnia codziennego szczególnie, że mąż jest w dużej mierze samodzielny.
Dodatkowo Kolegium zwróciło uwagę, że skarżącą w sprawowaniu opieki nad mężem mogą wspomóc dwie córki, które mieszkają w tym samym domu co rodzice, na których również ciąży wobec ojca obowiązek alimentacyjny, wynikający wprost z treści art. 129 § 1 Kodeksu rodzinnego, jak i obowiązek moralny.
Na powyższą decyzję skarżąca, reprezentowana przez pełnomocnika, wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenia prawa materialnego, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy tj.:
- - art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zw. z art. 128 k.r.i o. i niezasadne uznanie, że skarżąca nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż może podzielić opiekę nad nim z dziećmi i w związku z tym nie musi rezygnować z zatrudnienia;
- - art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r. i niezasadne uznanie, że skarżąca nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie ma związku między rezygnacją przez nią z zatrudnienia, a sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym mężem;
- - art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r. i niezasadne uznanie, że skarżąca nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż zakres opieki jakiej wymaga podopieczny nie wyklucza podjęcia przez nią zatrudnienia.
Mając powyższe zarzuty na uwadze, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.
W uzasadnieniu skargi, skarżąca rozwinęła powyższe zarzuty.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 p.p.s.a. wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.)
Przeprowadzona przez Sąd kontrola zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 18 września 2023 r. utrzymującej w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy M. z dnia 26 lipca 2023 r. w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem M. W., pod kątem kryterium legalności, wykazała, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a.
W rozpoznawanej sprawie materialnoprawną podstawę działania organu stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm.), zwanej dalej u.ś.r.
Świadczenie pielęgnacyjne zostało zaliczone do świadczeń rodzinnych. Jego celem jest zapewnienie prawidłowego funkcjonowania w społeczeństwie osób niepełnosprawnych, gdyż służy pokryciu kosztów opieki zorganizowanej "we własnym zakresie", w tym opieki osób bliskich. Świadczenie to zapewnia środki sprawowanie nad nimi opieki (zob. R. Babińska-Górecka, K. Stopka, Polskie świadczenia rodzinne z punktu widzenia koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, PiZS 2012, nr 4, s. 28-34.). Jego celem jest rekompensowanie braku dochodów z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.
Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. 2020.111 ze zm., dalej będzie stosowany skrót u.ś.r.). Zgodnie z powołanym przepisem świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje między innymi innym osobie, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje ona z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Należy zatem podkreślić, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 października 2020 r., I OSK 1148/20). Trafnie również wskazuje się, że zakres faktycznie sprawowanej opieki, wynikający z innych przyczyn niż potrzeby osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w zakresie opieki, może wskazywać na to, czy rezygnacja z zatrudnienia lub jego niepodjęcie pozostają z sobą w związku (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2020 r., I OSK 691/19, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 kwietnia 2020 r., I OSK 1544/19).
Na podstawie ust. 1b art. 17 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:
- 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub
- 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.
Przepis ten został jednak wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz.U.2014.1443) uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Okoliczność ta trafnie została podkreślona przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie, który stwierdził, że w tym zakresie organ I instancji oparł swoje rozstrzygnięcie na niekonstytucyjnej normie prawnej.
Podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie może stanowić art. 17 ust. 1b ustawy. Po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego należy rozpatrywać bez tej przesłanki negatywnej. Takie stanowisko prezentowane jest w orzecznictwie sądów administracyjnych. Wskazać należy, że pogląd ten jest prawidłowy. Trybunał Konstytucyjny w punkcie 2 sentencji wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W kwestii skutków cytowanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego istnieje ugruntowana linia orzecznicza sądów administracyjnych, które w odniesieniu do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych wnoszących o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego po wyroku Trybunału, dostrzega jego wpływ na obecną sytuację tych podmiotów i wyraża stanowisko o konieczności uchylania decyzji bazujących na tej przesłance (por.m.in. wyrok NSA z dnia 26 kwietnia 2019 r. sygn. I OSK 8/19, wyrok NSA z 2 sierpnia 2016 r., sygn. akt I OSK 923/16 oraz wyrok z 4 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 1578/16).
Sąd rozpoznający sprawę podziela stanowisko dotyczące możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego bez względu na czas powstania niepełnosprawności u osoby niepełnosprawnej, i uznaje tym samym za błędny pogląd organu pierwszej instancji w tym zakresie w niniejszej sprawie.
W niniejszej sprawie skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym mężem, co do którego Lekarz Rzeczoznawca KRUS stwierdził trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji. W aktach administracyjnych oraz sądowych brak jest kart informacyjnych ze szpitala, czy jakichkolwiek zaświadczeń lekarskich o stanie zdrowia, czy oceny stanu zdrowia męża skarżącej według skali Barthela.
U skarżącej zostały przeprowadzone dwa wywiady środowiskowe: 3 marca 2022r. i 20 lipca 2023r. Wynikało to z zawieszenia postępowania na żądanie strony przez organ administracyjny. W tym czasie skarżąca od 25 kwietnia do 25 sierpnia 2022r. przebywała we Włoszech.
W ramach pierwszego wywiadu ustalono, że maż skarżącej w roku 2010 będąc w USA przebył udar mózgu, w wyniku którego doznał prawostronnego niedowładu. Niedowład obejmuje prawą część twarz, nogę oraz rękę. Porusza się samodzielnie na krótkie odległości nie używając żadnego sprzętu ortopedycznego typu laska, kula. Samodzielnie spożywa posiłki, goli się i ubiera. Skarżąca jedynie go nadzoruje. Zakres czynności opiekuńczych jakie wykonuje skarżąca obejmuje pomoc toaletową (mycie głowy). Dodatkowo żona ma możliwość zrobienia zakupów, ponieważ niepełnosprawny nie wymaga całodobowej opieki.
W kolejnym wywiadzie ustalono dodatkowo, że w lutym 2023r. mąż skarżącej przebył drugi udar mózgu a ponadto zdiagnozowano u niego nowotwór płuca. Z powyższych względów pozostaje pod stałą opieką neurologiczną i onkologiczną. Skarżąca podała, że stan zdrowia małżonka uległ pogorszeniu przez co wymaga pomocy i opieki m. in.: w ubieraniu, przemieszczaniu się, podawaniu lekarstw. Nadto skarżąca robi zakupy, przygotowuje i podaje posiłki, które spożywa samodzielnie. Mąż skarżącej nadal porusza się samodzielnie przy pomocy balkonika i nie korzysta z przedmiotów wspomagających poruszanie się.
Jak już wyżej zostało wskazane związane z problemami zdrowotnymi męża skarżącej nie zostały poparte żadnymi dowodami, pomimo tego, że skarżąca była reprezentowana w postępowaniu administracyjnym przez zawodowego pełnomocnika.
Skarżąca wykonuje w ramach sprawowanej opieki nad mężem następujące czynności: przygotowywanie i podawanie posiłków, podawanie leków, sprzątanie, pranie, prasowanie, przygotowywanie ubrań, ćwiczenia fizyczne, mierzenie ciśnienia, organizowanie wizyt lekarskich, robienie zakupów, opłacanie rachunków, załatwianie spraw urzędowych, wyjścia na spacery wokół domu, przygotowanie opału, odśnieżanie, czynności ogrodnicze, czynności toaletowe, prowadzenie do toalety - sporadycznie, wyjścia do kościoła, czytanie książek, ćwiczenia rozwijające mowę, układanie do snu, oklepywanie – rzadko.
W ocenie pracownika socjalnego skarżąca nie sprawuje stałej opieki nad mężem, który nie jest osobą leżącą, porusza się samodzielnie, niekiedy z małą pomocą bliskich.
Odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z powodu braku bezpośredniego związku przyczynowego między sprawowaną przez skarżącą opieką, a niepodejmowaniem zatrudnienia. Dla organu II instancji nie miało znaczenie, ani oparcie się przez organ I instancji na art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani przesłanka posiadania przez skarżącą prawa do emerytury, które wszak skarżąca może zawiesić. W tym zakresie rozważania organu II instancji są poprawne.
Zdaniem Sądu organy natomiast trafnie uznały, że sama konieczność wykonywanie wskazanych wyżej czynności stanowiących w istocie codzienną pomoc, nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Tak więc skarżąca z uwagi na zakres i rozmiar tychże czynności, jakie wykonuje opiekując się mężem nie musiała rzeczywiście rezygnować z podejmowania zatrudnienia.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w sytuacji jeżeli ściśle określona osoba uprawniona, nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie warunek ten nie został spełniony. Trafnie podkreśla się w orzecznictwie, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz do tych, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej.
Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu (Wyrok NSA z 19.05.2021 r., I OSK 226/21, LEX nr 3177435.). Co więcej zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z uwagi na to, że ustawa z 2003 r. o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, to z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy wyinterpretować, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (Wyrok NSA z 23.10.2020 r., I OSK 1148/20, LEX nr 3088207.).
Należy przy tym wskazać, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie ma charakteru automatycznego w związku z uzyskaniem orzeczenia o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji. Istotne jest bowiem, aby zakres opieki sprawowanej przez skarżącą w związku z orzeczoną niepełnosprawnością wykluczał możliwość podjęcia zatrudnienia, a więc innymi słowy, udowodnienie, że osoba podopieczna nie może pozostać sama w domu z uwagi na jej stan zdrowia. Orzeczenie o niepełnosprawności jest natomiast jedynie jedną z licznych przesłanek mających znaczenie dla przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (wyrok NSA z 27.10.2023 r., I OSK 1957/21, LEX nr 3636233) wskazuje się, że nie każda rezygnacja z zatrudnienia stanowi podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a tylko taka, która jest podyktowana opieką. Związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Jednocześnie opieka ta musi stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej - powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. ustawodawca nie zawęził jednak charakteru sprawowanej opieki, w szczególności nie wskazał aby opieka ta musiała być opieką stałą, wykonywaną bez przerwy, przez 24 godziny na dobę. Nie wskazał nawet na obowiązek zamieszkiwania opiekuna ze swoim podopiecznym. Przyjmuje się zatem, że cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego wskazują na konieczność sprawowania opieki ustawicznej nad osobą niepełnosprawną.
Powinna ona być sprawowana codziennie, a opiekun winien pozostawać do dyspozycji podopiecznego, udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy (vide: P.Rączka (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, WKP 2021, uwagi do art. 17 oraz przywołane tam orzecznictwo sądów administracyjnych). Sprawowana opieka powinna zaś być odpowiednia do charakteru istniejącej niepełnosprawności, potwierdzonej w orzeczeniu o niepełnosprawności. Z orzeczenia tego wynika bowiem charakter i zakres stwierdzonej niepełnosprawności i orzeczeniem tym pozostają związane organy orzekające o świadczeniu pielęgnacyjnym. Stopnie niepełnosprawności (znaczny, umiarkowany i lekki), rozróżnione i zdefiniowane zostały w art. 3 i art. 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. 2021.573 z późn. zm.)., dalej jako "u.r.z.s.". Legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jest zatem faktem instytucjonalnym, a o tym jak należy rozumieć orzeczenie o stopniu niepełnosprawności rozstrzyga brzmienie przepisów ww. ustawy (vide: uchwała siedmiu sędziów NSA z dnia 14 listopada 2022 r., I OPS 2/22, www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Zgodnie z art. 4 ust. 1 u.r.z.s. do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Skutki naruszenia sprawności organizmu osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności oznaczają całkowitą zależność osoby od otoczenia. Zakres sprawowanej opieki nad taką osobą oznacza pielęgnację dotyczącą higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem (§ 29 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz. U. 2021.857).
Zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie, pomimo że orzeczenie o stopniu niepełnosprawności jest faktem instytucjonalnym, to jednak nadal nie mamy w tym przypadku do czynienia z automatycznym skutkiem w postaci konieczności przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Dla oceny spełnienia przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego konieczne jest ciągle ustalenie wymiaru opieki, jakiej wymaga osoba niepełnosprawna, w celu zaspokojenia jej potrzeb w aspekcie braku możliwości podjęcia aktywności zawodowej przez jej opiekuna, wynikającej z konieczności sprawowania tej opieki (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 sierpnia 2023 r., sygn. akt I OSK 1655/22, czy z 26 maja 2023 r., sygn. akt I OSK 1205/22).
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego (Wyrok NSA z 7.12.2023 r., I OSK 2035/22, LEX nr 3645555) opieka uprawniająca do świadczenia pielęgnacyjnego, jest takim rodzajem opieki, którego skutkiem jest brak możliwości pogodzenia jej wykonywania i jednoczesnego świadczenia czynności zarobkowych. Innymi słowy, to konieczność sprawowania określonej formy opieki stanowi przyczynę rezygnacji z zatrudnienia (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 12 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1096/22). nia 20223 r., sygn. akt I OSK 1661/22, czy z 26 maja 2023 r., sygn. akt I OSK 1205/22).
W przedmiotowej sprawie skarżąca nie spełniła tej przesłanki, gdyż zakres opieki sprawowanej nad niepełnosprawnym mężem nie wyklucza podjęcia przez nią zatrudnienia, a samo świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jedynie z tytułu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, ale z tytułu niemożności podjęcia zatrudnienia z uwagi na konieczność stałej i długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną. Należy podkreślić w niniejszej sprawie, że mąż skarżącej wymaga opieki, która jednak nie uniemożliwiała podjęcia zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu. Tak więc zdaniem Sądu nie ma przeszkód w łączeniu przez skarżącą opieki nad mężem z aktywnością zawodową. Wszystkie wymienione przez skarżącą czynności opiekuńcze można bowiem świadczyć albo przed pójściem do pracy albo po powrocie do domu. Są to bowiem wprawdzie czynności codzienne, ale jednak takie, które nie pochłaniają całego dnia i nie skutkują obowiązkiem notorycznego czuwania nad podopiecznym.
Należy też zaznaczyć, że znaczna część tych czynności, np. przygotowywanie posiłków, robienie zakupów, sprzątanie, pranie jest świadczona przez skarżącą także na rzecz samej siebie. Z akt nie wynika, aby skarżącą musiała często chodzić ze swoim mężem na wizyty lekarskie. Mąż skarżącej jest ponadto w znacznym stopniu samowystarczalny i potrafi zająć się sobą – porusza się w miarę samodzielnie, nie jest osobą leżąca, samodzielnie spożywa posiłki, nie korzysta z pieluchomajtek, a czynności higieniczne również wykonuje samodzielnie. Świadczenie pielęgnacyjne samo w sobie nie ma natomiast zastępować wynagrodzenia za pracę w sytuacji, gdy opiekun ma możliwość podjęcia zatrudnienia, a sama sprawowana opieka nie wymaga od niego ciągłego i stałego zaangażowania.
Należy również zauważyć, że zgodnie z art. 10 § 1 k.p.a. organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Z kolei art. 79a § 1 k.p.a. przewiduje, że w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. W niniejszej sprawie skarżąca nie została poinformowana stosownie do brzmienia wskazanych przepisów, jakie ewentualnie przesłanki powinna wykazać. Tym niemniej Sąd uznał, że naruszenie to nie miało istotnego wpływu na wynik sprawy.
Skarżąca działała bowiem za pośrednictwem zawodowego pełnomocnika, który powinien był wiedzieć jakie przesłanki za pomocą jakich dowodów należy udowodnić. Strona nie była więc pozbawiona pomocy prawnej.
Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę, o czym orzeczono w sentencji wyroku.