Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowiez 27 kwietnia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1893/22

Uzasadnienie

Przedmiotem skargi T. O. (dalej "skarżący") jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z 7 października 2022 r. (znak SKO.ŚR/4111/1107/2022) utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza Miasta C. z 21 lipca 2022 r. (nr [...]) o odmowie przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem.

Decyzja ta zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

1. 1. Wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem skarżący złożył 8 lutego 2022 r. Do wniosku załączone zostało oświadczenie skarżącego (k. 4), z którego wynika, iż jest zarejestrowany w Urzędzie Pracy, a zatrudnienia nie podejmuje z uwagi na opiekę nad ojcem.

Z orzeczenia z 19 stycznia 2022 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności ojca (k. 3), które wydane zostało przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w C. wynika, że przyczynę niepełnosprawności tej osoby stanowią choroby układu moczowo-płciowego (symbol 09-M).

Z przeprowadzonego w sprawie 21 lutego 2022 r. (k.13) wywiadu środowiskowego wynika, że skarżący opiekuje się ojcem zapewniając mu podstawowe potrzeby życia codziennego, a opieka wykluczać ma możliwość podjęcia zatrudnienia. Do obowiązków opiekuńczych skarżącego należy: ustalenie terminów wizyt lekarskich, dowóz ojca do placówek medycznych, wykupywanie leków, a także przygotowanie posiłków, robienie zakupów i załatwianie spraw urzędowych, jak też dawkowanie leków, troska o porządek w domu oraz palenie w piecu.

1. 2. Decyzją z 29 marca 2022 r. (k.
2. 17) organ I instancji orzekł o odmowie ustalenia skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Motywem tego rozstrzygnięcia było stwierdzenie, że nie został spełniony warunek wynikający z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych ponieważ niepełnosprawność ojca skarżącego nie powstała w okresach wymienionych w tym przepisie.
3. 3. W odwołaniu skarżący kwestionował dopuszczalność oparcia rozstrzygnięcia na przepisie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Do odwołania załączył dokumentację medyczną ojca, z której wynika, iż u osoby tej rozpoznano w 2021 r. nowotwór gruczołu krokowego z przerzutami na węzły chłonne i kości. Dokumentacja medyczna wskazuje, iż wdrożono leczenie tego nowotworu (k. 21-23).
4. 4. Opisana wyżej decyzja organu I instancji została uchylona przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie decyzją z 20 maja 2022 r. (znak SKO.ŚR./4111/555/2022), a sprawa została przekazana organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia. Kolegium m.in. zaleciło ustalenie związku przyczynowego między sprawowaniem przez skarżącego opieki, a rezygnacją z zatrudnienia.
5. 5. W ponownie prowadzonym postępowaniu został przeprowadzony kolejny wywiad środowiskowy (k. 47). W dokumencie sporządzonym z tej czynności napisano, że skarżący jest bezrobotnym, bezdzietnym kawalerem, który mieszka w prywatnym domu z niepełnosprawnym ojcem oraz aktywną zawodowo siostrą. Skarżący zajmuje parter, zaś ojciec z siostrą skarżącego mieszkają na piętrze. Opłaty za dom regulowane są z emerytury niepełnosprawnego. Źródło utrzymania skarżącego stanowi pomoc od rodziny oraz oszczędności. W wywiadzie podano, iż skarżący jest pod stałą kontrolą lekarską, po przebytym leczeniu onkologicznym. Jak zanotowano, obecnie jego sytuacja zdrowotna jest stabilna. W nawiązaniu do stanu zdrowia niepełnosprawnego podano, że porusza się on przy pomocy kul łokciowych, jednak zalecany ma siedzący tryb życia. Pracownik socjalny odnotował, że niepełnosprawny wymaga wsparcia i opieki, którą zapewnia skarżący. Opieka ta obejmuje: przygotowanie posiłków, podanie leków, zrobienie zakupów, utrzymanie mieszkania w czystości, regulowanie opłat, troska o higienę ojca, a także ustalenie wizyt lekarskich i dowóz do placówek medycznych. Przeprowadzający wywiad zapisał, że usługi opiekuńcze i pielęgnacyjne byłyby niewystarczające, z uwagi na potrzebę ciągłej obecności i nadzorowania. Jak odnotowano, drugie dziecko niepełnosprawnego (córka J.) nie świadczy pomocy ponieważ pracuje zawodowo.

Na k. 49 znajduje się notatka pracownika socjalnego, który ustalił, że skarżący od 2003 r. do stycznia 2021 r. pracował zawodowo, a od sierpnia 2020 r. do stycznia 2021 r. pobierał świadczenie rehabilitacyjne w związku z chorobą nowotworową. Po zakończeniu leczenia wrócił do pracy, jednak umowę z nim rozwiązano z uwagi na redukcję etatów. Powyższe zbiegło się z chorobą ojca nad którym podjął się opieki. Siostra skarżącego (J.) jest stanu wolnego, prowadzi oddzielne gospodarstwo domowe, osiągane dochody z pracy w przedszkolu, mają jej nie pozwalać na opłacenie opieki nad ojcem.

1. 6. Organ I instancji ponownie rozpatrując sprawę decyzją z 21 lipca 2022 r. (k.
2. 55) kolejny raz orzekł o odmowie przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wskazując te same motywy, co w poprzednio wydanej decyzji (art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych).
3. 7. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący zarzucił naruszenie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez brak uwzględnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014 r. (sygn. akt K 38/13), którym stwierdzono niekonstytucyjność części wskazanego przepisu, tj. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Żądał przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
4. 8. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie, wskazaną na wstępie decyzją z 7 października 2022 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu przedstawiło normatywne przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zweryfikowało też pogląd organu I instancji odnośnie dopuszczalności oparcia odmowy przyznania świadczenia na art. 17 ust. 1b wskazując, iż w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, niż w okresach wskazanych w tym przepisie, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności (wyrok TK z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13) i w odniesieniu do tych osób, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.

W ocenie SKO w Krakowie, nie zostały w sprawie spełnione wszystkie przesłanki warunkujące przyznanie skarżącemu wnioskowanego świadczenia, gdyż brak jest bezpośredniego i ścisłego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją przez niego z zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad ojcem, jak również zakres sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną nie jest tego rodzaju, aby wymuszał na odwołującym się konieczność definitywnej rezygnacji z zatrudnienia, nawet w ograniczonym zakresie czasowym.

Organ odwoławczy podkreślił m.in., że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu (por. wyrok NSA z 5 czerwca 2012 r., sygn. akt l OSK 2454/11). Opieka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (por. wyrok NSA z dnia 12 lutego 2020 r., sygn. akt l OSK 516/19).

Kolegium Odwoławcze zaakcentowało, że z akt sprawy wynika, iż skarżący był osobą aktywną zawodowo i od 2003 r. do stycznia 2021 r. pozostawał w stosunku pracy. W okresie od sierpnia 2020 r. do stycznia 2021 r. pobierał świadczenie rehabilitacyjne z ZUS w związku ze zdiagnozowaną u niego chorobą nowotworową. Po zakończeniu leczenia wrócił do aktywności zawodowej ale został zwolniony z zakładu pracy z uwagi na redukcję etatów. Powyższe, w ocenie Kolegium świadczy o tym, iż nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudniania, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Według organu odwoławczego, skarżący nie zrezygnował bowiem dobrowolnie z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad ojcem, lecz został zwolniony z zakładu pracy z uwagi na redukcję etatów.

Ponadto, w ocenie organu Ii instancji, ustalony w toku postępowania wyjaśniającego zakres opieki nad niepełnosprawnym ojcem nie jest tego rodzaju, aby zmuszał do definitywnej rezygnacji skarżącego z aktywności zawodowej, nawet w ograniczonym czasowo zakresie. Podczas pierwszego wywiadu środowiskowego ustalono, że do obowiązków skarżącego należy: ustalanie terminów wizyt lekarskich, dowóz ojca do placówek medycznych, wykupienie recept, przygotowywanie posiłków, załatwianie spraw urzędowych, robienie zakupów, nadzorowanie dawkowania leków, dbanie o porządek i czystość w domu, palenie w piecu. Osoba wymagająca opieki podczas wywiadu poinformowała, że bez pomocy syna nie mogłaby prawidłowo funkcjonować i nie poradziłaby sobie w codziennych czynnościach życiowych. W trakcie drugiego wywiadu środowiskowego wskazano, że ojciec skarżącego ze względu na chorobę wymaga stałego wsparcia i opieki innej osoby.

W codziennych czynnościach życiowych może liczyć na pomoc syna (skarżącego). Zakres świadczonej opieki przedstawiony przez opiekuna obejmuje: przygotowywanie posiłków, podawanie leków, robienie zakupów, utrzymywanie mieszkania w czystości, dokonywanie opłat mieszkaniowych, dbanie o higienę ojca, ustalanie terminów wizyt lekarskich i dowóz do placówek medycznych. Kolegium podkreśliło, że ojciec skarżącego choruje na nowotwór prostaty z przerzutami na węzły chłonne i kości. Osoba ta porusza się przy pomocy kul łokciowych, jednak zalecany ma siedzący tryb życia. Z akt sprawy wynika również, że niepełnosprawny zamieszkuje z córką, która mieszka na pierwszym piętrze domu jednorodzinnego. W tym samym domu (na parterze) mieszka skarżący. Dodało SKO w Krakowie, że zarówno skarżący, jak i jego siostra są osobami stanu wolnego i bezdzietnymi. Siostra skarżącego jest osobą aktywną zawodowo.

Po przedstawieniu tych okoliczności Kolegium Odwoławcze stwierdziło, że z materiału dowodowego w żaden sposób nie wynika, aby opieka nad niepełnosprawnym ojcem sprawowana przez skarżącego była na tyle rozległa, by wykluczała podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, nawet w ograniczonym wymiarze czasowym. Z materiału dowodowego nie wynika, aby ojciec odwołującego się był osobą leżącą, wymagającą pampersowania i stałego nadzoru. Bezsprzecznie wymaga on wsparcia ze strony dzieci, jednak przedstawiony zakres sprawowanej opieki nie wskazuje, iż ma ona charakter ciągły i całodobowy.

Nie sposób - w ocenie organu odwoławczego - uznać, że czynności opiekuńcze nad niepełnosprawnym ojcem zajmowały taką ilości czasu w ciągu dnia, aby wnioskodawca, przy należytej organizacji tej opieki, nie mógł podjąć pracy zarobkowej, nawet w ograniczonym zakresie czasowym. Podkreślił organ II instancji fakt, że siostra skarżącego, choć pracuje zawodowo, to jednak jest również obciążona obowiązkiem alimentacyjnym względem niepełnosprawnego ojca. Obowiązek alimentacyjny ciąży w takim samym stopniu na wszystkich jego dzieciach. Zgodnie z art. 129 § 2 k.r.o. krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Zatem przy należytej organizacji opieki istnieje możliwość podziału opieki nad ojcem w taki sposób, aby żadne z dzieci nie było zmuszone rezygnować z aktywności zawodowej.

Dalej zwróciło uwagę SKO w Krakowie, że zakres opieki nad ojcem wskazany podczas wywiadów środowiskowych w zasadzie sprowadza się jedynie do czynności, które nie wymagają stałej i całodobowej opieki, a wielokrotnie wykonywane są w każdej rodzinie. W orzecznictwie sądowym wskazuje się zaś, że zakres opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny nie może ograniczać się do wykonywania podstawowych czynności domowych, które mogą być w większości wykonywane poza godzinami pracy - niezależnie od systemu czasu pracy. Wskazywane przez opiekuna czynności takie jak: robienie zakupów, sprzątanie, pranie, gotowanie, zmiana pościeli, załatwianie spraw urzędowych, umawianie wizyt lekarskich (zapewnienie asysty podczas tych wizyt), dokonywanie opłat mieszkaniowych, czy realizacja recept nie stanowią czynności, które świadczą o konieczności sprawowania stałej lub długotrwałej, czy całodobowej opieki. Nie wszystkie z tych czynności są wykonywane codziennie, a jeśli już są wykonywane codziennie, to nie zajmują tyle czasu, aby determinowało to u skarżącego potrzebę definitywnej rezygnacji z aktywności zawodowej.

Także bliżej niesprecyzowane czynności higieniczne (wskazywane przez opiekuna jako dbanie o higienę ojca, przy uwzględnieniu, że osoba ta porusza się przy pomocy kuł łokciowych), czy dozowanie leków, nie wymagają stałej obecności odwołującego się przy ojcu.

Mając na uwadze powyższe stwierdziło SKO w Krakowie, że ustalony w sprawie zakres opieki de facto sprowadza się do czynności, które stanowią czynności zwykłego dnia codziennego, a dodatkowo niepełnosprawny ma również córkę, na której także ciąży obowiązek alimentacyjny i która po pracy (mając na uwadze, iż nie posiada własnych zobowiązań rodzinnych) może wspomóc brata i przejąć opiekę nad ojcem.

W związku z powyższym, nie kwestionując złego stanu zdrowia ojca skarżącego i konieczności jego wsparcia uznał organ II instancji, że sama konieczność sprawowania opieki nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy bowiem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Intencją ustawodawcy przy wprowadzeniu art. 17 ust. 1 u.ś.r., była pomoc osobom sprawującym długotrwałą opiekę lub niosącym długotrwałą pomoc osobom niepełnosprawnym, które przez tę okoliczność znajdują się w życiowej sytuacji zmuszającej ich do rezygnacji z pracy zarobkowej, pomimo istniejących na rynku pracy miejsc pracy i zdolności oraz gotowości do podjęcia zatrudnienia (por. wyrok NSA z dnia 5 czerwca 2012 r., sygn. akt l OSK 2454/11).

W ocenie organu odwoławczego, w sprawie nie występuje bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją skarżącego z zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem.

1. 9. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na opisaną wyżej decyzję skarżący zarzucił:
2. - naruszenie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz brak uwzględnienia okoliczności, iż wskutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, co determinuje naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP;
3. - błędy w ustaleniach faktycznych polegające na przyjęciu, że nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącego, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem oraz polegające na przyjęciu, że zakres opieki nie jest znaczny i opiekun może podjąć zatrudnienie, podczas gdy lekarz orzecznik stwierdził, iż nie jest ojciec skarżącego zdolny do samodzielnej egzystencji.

Skarga domagała się uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz w tym zakresie orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego lub ewentualnie uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Nadto domagała się zasądzenia kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi szeroko przedstawiono uwarunkowania prawne wynikające z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13). Nadto wskazano, że "organ odwoławczy przyznał rację skarżącemu w przedmiocie objętym zakresem zaskarżenia, natomiast pominął, że nie zgromadził żadnego dodatkowego materiału dowodowego, zakwestionował i zaprzeczył całkowicie ustaleniom faktycznym organu I instancji, choć nie były one przez skarżącego zaskarżone". Wg skargi, umknęło organowi odwoławczemu, że znaczny stopień niepełnosprawności ojca skarżącego datuje się od 23 listopada 2021 r., a zatem stan zdrowia został przez lekarza orzecznika oceniony i wskazuje, że z uwagi na niemożność samodzielnej egzystencji wymaga on stałej i długotrwałej opieki innej osoby. Osoba ta cierpi na nowotwór układu moczowo-płciowego, a każdy nowotwór jest nieprzewidywalny i może mieć gwałtownym przebieg.

Lekarz zabronił choremu chodzić, powinien on siedzieć lub leżeć. W ocenie skargi, z uwagi na powyższe nie można zgodzić się z organem odwoławczym, że zakres sprawowanej opieki nad chorym, nie uniemożliwia opiekunowi zatrudnienia. To, że chory może się poruszać o kulach, nie oznacza, że nie wymaga stałej opieki, chociażby z powodu zagrożenia nagłego pogorszenia się stanu zdrowia lub możliwości upadku, co przy braku opiekuna, może prowadzić do śmierci.

Dalej skarga zarzucała, że członkowie SKO w Krakowie nie są lekarzami, a podważyli decyzję lekarza orzecznika. Ograniczona możliwość samodzielnej egzystencji oznacza bowiem, że osoba ta nie może sama funkcjonować. Nie potrafi pójść do toalety, umyć się czy przygotować posiłku. Skarga akcentowała, że trudno oczekiwać, aby chory (osoba leżąca) mogła sama przebywać w domu bez jedzenia lub picia przez 8-10 godzin, tj. przez czas pracy opiekuna. Córka niepełnosprawnego jest aktywna zawodowo i ze względu na charakter pracy i jej wymiar, nie może sprawować opieki.

Podkreślono, że osoby z chorobą nowotworową w zaawansowanym stadium, wymagają też wsparcia psychicznego, stałego kontaktu z drugą osobą.

1. 10. W odpowiedzi na skargę SKO w Krakowie domagało się jej oddalenia, podtrzymując dotychczas wyrażone w sprawie stanowisko.
2. 11. Przy piśmie z dnia 24.03.2023 r. skarżący załączył dokumentację medyczną ojca z 29.11.2022 r., z 2.12.2022 r. oraz z 10.01.2023 r. – na okoliczność aktualnego (tj. w czasie trwania postępowania sądowego) stanu zdrowia tej osoby.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje

Skarga podlegała oddaleniu, albowiem zaskarżona decyzja, mimo częściowo błędnego uzasadniania, odpowiada jednak prawu.

Na wstępie należy jednak podkreślić, że SKO w Krakowie w wydanej w tej sprawie decyzji trafnie zweryfikowało błędny pogląd organu I instancji przyjmujący, jako przeszkodę do przyznania skarżącej żądanego świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności u osoby, nad którą jest sprawowana opieka, po 25. roku życia (art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28.11.2003 r. o świadczeniach rodzinnych; Dz. U. 2022 r., poz. 615; dalej u.ś.r.). Kolegium Odwoławcze wskazując bowiem na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014 r. (sygn. akt K 38/13) prawidłowo wywiodło, że kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności, co skutkować winno aktualnie tym, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Przepis ten stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje także innym – niż wymienione w poprzednich punktach tego ustępu – osobom, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli osoby te nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

W celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego należy zatem wykazać, że osoba ubiegająca się o to świadczenie, nie tylko należy do kręgu osób w nim wskazanych, ale także stale i osobiście opiekuje się bliską (tj. objętą ustawowym obowiązkiem alimentacyjnym) osobą niepełnosprawną. Fundamentalną jest tu kwestia, czy taka opieka stanowi przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a tym samym, czy w istocie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją (niepodejmowaniem) zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a sprawowaną opieką. Innymi słowy, zaniechanie aktywności zawodowej opiekuna musi nastąpić w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Podkreślić bowiem należy, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam tylko fakt opieki nad niepełnosprawnym, lecz za rzeczywisty brak możliwości podjęcia zatrudnienia przez opiekuna (lub jego rezygnację z zatrudnienia) – wynikający właśnie z konieczności sprawowania tej opieki.

Jak przy tym wskazuje się w orzecznictwie, art. 17 ust. 1 ustawy należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z 17.10.2020 r., sygn. akt I OSK 1148/20). Jak zasadnie wskazał WSA w Warszawie w wyroku z 7.10.2011 r. (sygn. I SA/Wa 1265/11), wymóg opieki nad osobą niepełnosprawną związany jest z całkowitą zależnością tej osoby od otoczenia. Uznać więc należy, że pojęcie "opieki", o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, utożsamiać należy ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest ona w stanie zrealizować z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla niej (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 18.03.2021 r., sygn. akt IV SA/Wr 51/21, por. też wyrok WSA w Krakowie z 19.01.2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1389/22).

Analiza treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji wskazuje, iż przesłanką odmowy przyznania skarżącemu żądanego świadczenia było m.in. przyjęcie braku występowania związku przyczynowo-skutkowego między rezygnacją przez skarżącego z zatrudnienia, a opieką sprawowaną nad ojcem z uwagi na to, że skarżący został w 2021 r. zwolniony z zakładu, w którym pracował. Ta zaś okoliczność, w ocenie Kolegium Odwoławczego świadczyć miała o tym, że motyw pasywności zawodowej skarżącego nie był uwarunkowany sprawowaniem opieki nad ojcem, lecz rozwiązaniem umowy o pracę przez pracodawcę w ramach zaplanowanej redukcji etatów. Przedstawione stanowisko organu odwoławczego nie zasługiwało jednak na akceptację. Dostrzec bowiem trzeba, że przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego stanowi nie tylko rezygnacja przez opiekuna osoby niepełnosprawnej z zatrudnienia ale także niepodejmowanie zatrudnienia (innej pracy).

Obie te przesłanki, art. 17 ust. 1 u.ś.r., traktuje jako równorzędne. Zauważyć przy tym należy, iż wskazany wyżej przepis, nie wyznacza żadnych ram czasowych dla złożenia przez zainteresowanego świadczeniem, wniosku o jego przyznanie. Tak więc akcentowana przez Kolegium okoliczność, iż skarżący został w 2021 r. zwolniony z pracy - nie wykluczała jeszcze możliwości ustalenia świadczenia pielęgnacyjnego w związku z niepodejmowaniem zatrudnienia z uwagi na sprawowanie opieki nad ojcem. W orzecznictwie sądowym trafnie wskazuje się bowiem, że nawet osoba bierna zawodowo przed złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, może wykazać, że nastąpił stan jej gotowości do zatrudnienia, a ona odstąpiła od podejmowania zatrudnienia właśnie z uwagi na opiekę nad bliską osobą niepełnosprawną (por. wyrok WSA w Gdańsku z 9.06.2022 r., sygn. akt III SA/Gd 87/22). Podkreślić w związku z powyższym trzeba, że brak jest podstaw, aby a priori wykluczać to, że u osoby zwolnionej z pracy z powodu redukcji etatów, dojdzie do takiej zmiany sytuacji w zakresie przyczyn i charakteru niepodejmowania zatrudnienia, które uzasadniałoby twierdzenie, że od określonej daty, pojawiły się inne (niż występujące wcześniej) przyczyny jej rezygnacji z aktywności zawodowej.

Inaczej mówiąc, nie wyklucza prawa do świadczenia pielęgnacyjnego to, że skarżący, przed złożeniem wniosku o świadczenie, nie podejmował zatrudnienia z przyczyn innych niż opieka nad bliską osobą niepełnosprawną (został zwolniony z pracy), jeśli tylko dowiedzione zostanie, że u podstaw rezygnacji z aktywności zawodowej, leżała właśnie obiektywna konieczność sprawowania tejże opieki. W tym też kontekście zwrócić należy uwagę na zasadny pogląd wyrażony już w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, który akcentuje, iż ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. powinna być zawsze dokonywana jako aktualna, tj. odnosząca się do czasu, w którym skarżący wystąpił o przyznanie świadczenia (por. wyrok WSA w Gdańsku z 14.05.2020 r.; sygn. akt III SA/Gd 410/20). Istotne jest zatem to, czy na dzień złożenia wniosku (por. art. 24 ust. 2 u.ś.r.), a najpóźniej na dzień przyznania świadczenia decyzją administracyjną, skarżący spełniał przesłanki przyznania oczekiwanego świadczenia, w tym przesłankę niepodejmowania zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki.

W tej natomiast sprawie dostrzec trzeba, że z akt nie wynikają żadne obiektywne okoliczności mogące wskazywać, aby skarżący, z uwagi np. na wiek, czy stan zdrowia, nie miał możliwości podjęcia pracy (z akt wynika, że jego sytuacja zdrowotna – po przebytej chorobie – jest stabilna). W konsekwencji, nie można też było, z uwagi na fakt rozwiązania ze skarżącym umowy o pracę wykluczyć tego, że aktualnie (tj. w dacie składania wniosku o świadczenie pielęgnacyjne) brak podejmowania przez niego zatrudnienia, mógł być spowodowany właśnie koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Przedstawione wyżej, niepoprawne stanowisko Kolegium Odwoławczego, wobec celnie dokonanych ocen i rozważań, co do zakresu opieki skarżącego nad ojcem, nie mogło jednak wpłynąć na pozbawienie zaskarżonej decyzji mocy wiążącej.

Uwzględniając bowiem realia kontrolowanej sprawy zwrócić uwagę, że z przeprowadzonych w postępowaniu dwóch wywiadów środowiskowych nie wynika podnoszona przez skarżącego teza, jakoby opiekę nad ojcem sprawował on 24 godziny na dobę. Dostrzec należy, iż przeprowadzone w sprawie wywiady środowiskowe bezspornie dowodzą, iż zakres opieki sprawowanej przez skarżącego nad ojcem sprowadza się do: ustalania terminów wizyt lekarskich, dowozu ojca do placówek medycznych, wykupienia recept, przygotowywania posiłków, załatwiania spraw urzędowych, robienia zakupów, nadzorowania dawkowania leków, dbania o porządek i czystość w domu oraz palenia w piecu.

W ocenie Sądu, przedstawiony zakres czynności opiekuńczych skarżącego względem ojca zasadnie został uznany przez organ odwoławczy jako w istocie niewymuszający konieczności całkowitej jego rezygnacji z jakiejkolwiek aktywności zawodowej. W pełni bowiem podzielić należy pogląd wywiedziony już w orzecznictwie tutejszego Sądu, iż przygotowanie posiłków, ich podanie, jak też aplikacja leków, czy pomoc niepełnosprawnemu w czynnościach higienicznych, a tym bardziej czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, mogą być z powodzeniem realizowane przed rozpoczęciem pracy oraz po jej zakończeniu – por. wyrok WSA w Krakowie z 5.12.2022 r. sygn. akt III SA/Kr 918/22. Znaczna przy tym część tej aktywności, która dotyczy sfery szeroko pojętego prowadzenia domu tj.: pranie, sprzątanie, prasowanie, czy zakupy – mogą być dokonywane także w dni wolne od pracy (np. w weekendy). Z uwagi więc na powyższe, celem realizacji tych czynności, nie jest niezbędna całkowita rezygnacja z zatrudnienia przez osobę, która je wykonuje.

Podzielić także należy stanowisko, iż przedstawione wyżej czynności realizowane przez osobę opiekującą się niepełnosprawnym, nie stanowią o istnieniu stałej lub długotrwałej opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r., tj. opieki całkowicie wykluczającej aktywność zawodową opiekuna (por. wskazany wyżej wyrok WSA w Krakowie), gdyż ich wykonywanie jest do pogodzenia z podjęciem zatrudnienia, np. w niepełnym wymiarze czasowym. Stwierdzić więc trzeba, że podany przez skarżącego w toku postępowania zakres czynności opiekuńczych (wyżej przywołany), przy uwzględnieniu także wynikającego z akt administracyjnych stanu zdrowia jego ojca – nie mógł zostać uznany za taki, który uzasadniać mógł istnienie związku przyczynowo-skutkowego rozumianego w sposób podany na wstępie uzasadnienia.

Odnosząc się bowiem do wynikającego z akt sprawy (por. art. 133 par. 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi; Dz. U. 202 r., poz. 259; dalej p.p.s.a.) stanu zdrowia ojca skarżącego należy dostrzec, iż u osoby tej we wrześniu 2021 r. zdiagnozowano nowotwór gruczołu krokowego, co oddziałuje także na węzły chłonne i kości. Jak wynika z akt (k.

23) u ojca skarżącego wdrożone zostało leczenie radioterapią (listopad 2021 r., grudzień 2021 r. oraz styczeń 2022 r.), a szpitalne karty informacyjne wskazują na dobrą tolerancję wdrożonego leczenia (por. k. 21, 22, 23). Zarazem zauważyć należy, iż akta kontrolowanej sprawy nie dowodzą, aby stan zdrowia ojca skarżącego, mimo zdiagnozowanej choroby i wdrożonego leczenia wskazywał, że jest osobą całkowicie niesamodzielną, czy zupełnie zależną od innych w podstawowych sferach codziennego funkcjonowania, i że bez pomocy innych osób – funkcjonowanie to nie jest możliwe. Jak ustalono bowiem w sprawie, ojciec skarżącego, choć ma zalecany siedzący tryb życia, to jednak jest mobilny i porusza się przy pomocy kul łokciowych (k. 47, 47v). Był też w stanie świadomie uczestniczyć w przeprowadzanym wywiadzie środowiskowym i w jego trakcie mógł składać logiczne oświadczenia (k. 12, k. 47v w zw. z k. 42). Nadto, odbierał on korespondencję pocztową kierowaną do skarżącego (por. k. 16, 56, k.

83) i przekazywał ją adresatowi. Wskazana ostatnio okoliczność dowodzi więc bez wątpienia mobilności niepełnosprawnego i niewątpliwej zdolności do samodzielnego załatwienia powyższej czynności, a więc także wskazuje na możliwość samodzielnego funkcjonowania tej osoby w domu podczas nieobecności innych osób (w tym ubiegającego się o świadczenie pielęgnacyjne - syna). Podkreślić przy tym trzeba, że wynikająca z akt sprawy częstotliwość wyręczania skarżącego przez niepełnosprawnego ojca w odbiorze korespondencji urzędowej do niego kierowanej (por. k. 16, 56, k. 83), stanowi pośrednio okoliczność poddającą w wątpliwość potrzebę sprawowania przez skarżącego intensywnej (stałej) opieki nad ojcem, skoro w godzinach roznoszenia przez doręczyciela poczty, a zatem w ciągu dnia, wielokrotnie nie jest nawet możliwe zastanie opiekuna w domu.

Reasumując, przedstawione rozważania wskazują na to, że zakres opieki świadczonej przez skarżącego ojcu, zrelatywizowanej do potrzeb tej osoby - nie uprawniał do stwierdzenia, iż spełnione zostały opisane na wstępie normatywne przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, co finalnie stanowiło wystarczającą podstawę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Dla przyjętego kierunku rozstrzygnięcia tej sprawy nie miał już więc decydującego i przesądzającego znaczenia podniesiony przez SKO argument, iż poza skarżącym, z niepełnosprawnym mieszka również drugie jego dziecko (córka), także zobowiązana do alimentacji ojca, która może odciążyć (wspomóc) opiekuna w czynnościach opiekuńczych, umożliwiając aktywność zawodową skarżącemu. Tylko więc ubocznie i z uwagi na zarzuty skargi podkreślić jednak trzeba, że akta sprawy nie pozwalają znaleźć przekonujących racji co do tego, iż córka niepełnosprawnego, mieszkająca wraz z nim i ze skarżącym w jednym domu, nie jest w stanie wspomóc skarżącego w opiece nad niepełnosprawnym ojcem.

Z akt wynika bowiem, że córka skarżącego nie jest obarczona obowiązkami rodzinnymi (jest bezdzietna i stanu wolnego), a przy tym wykonuje zawód wychowawcy grupy przedszkolnej (k. 49). Skoro tygodniowe pensum takiego nauczyciela wynosi 22 lub 25 godzin (por. tabela przy art. 42 ust. 3 ustawy 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela; Dz. U. 2023 r., poz. 984), to nie sposób podzielić zarzutu skargi (k. 6 tego pisma), że wymiar czasu pracy tej osoby stać może na przeszkodzie opiece nad ojcem, w szczególności przy uwzględnieniu faktu zamieszkiwania z nim w jednym domu i na jednym piętrze. Całokształt okoliczności kontrolowanej sprawy prowadził więc do wniosku, że zasadnie stwierdził organ odwoławczy brak spełnienia przesłanek do przyznania skarżącemu żądanego świadczenia.

Zarzuty skargi Sąd uznał za nietrafne.

Argument o naruszeniu przez organ odwoławczy art. 17 ust. 1b u.ś.r. opiera się na nieporozumieniu, skoro na stronach 5-6 Kolegium Odwoławcze w Krakowie przedstawiło obszerne rozważania w kwestii braku podstaw do zastosowania powołanego przepisu w rozstrzyganej sprawie.

W zakresie zarzutu dotyczącego "błędu w ustaleniach faktycznych" akcentowany był fakt braku uwzględnienia tego, że lekarz orzecznik stwierdził w wydanym orzeczeniu, iż ojciec skarżącego nie jest zdolny do samodzielnej egzystencji. Podkreślić jednakże należy, iż samo orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności nie stanowi jedynej, a przez to wystarczającej przesłanki przyznania opiekunowi świadczenia pielęgnacyjnego. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., wymaga bowiem wykazania innych (przedstawionych już na wstępie uzasadnienia) okoliczności warunkujących przyznanie tegoż prawa. Jak zaś wynika z zaprezentowanych rozważań, okoliczności te nie zostały w tej sprawie spełnione.

Wbrew stanowisku skargi, organ odwoławczy "całkowicie nie zaprzeczył ustaleniom faktycznym organu I instancji", tylko merytorycznie rozstrzygnął sprawę, do czego był zobowiązany z uwagi na art. 15 k.p.a. Przepis ten przewiduje, że organ odwoławczy obowiązany jest ponownie (w pełnym zakresie) rozpoznać sprawę rozstrzygniętą już decyzją organu pierwszej instancji i orzec w niej. Analiza zaskarżonej decyzji wskazuje, że powyższemu obowiązkowi uczyniło zadość orzekające Kolegium Odwoławcze.

Przedstawione wyżej rozważania stanowią zarazem ustosunkowanie się do tych zarzutów skargi, które odnoszą się do kwalifikacji zakresu opieki świadczonej przez skarżącego, mającej uniemożliwiać podjęcie przez niego zatrudnienia. Dostrzec przy tym trzeba, że skarga bez nawiązania do wynikających z akt realiów ocenianej sprawy, przedstawia stan zdrowia niepełnosprawnego odmiennie, niż ustalono to w kontrolowanym postępowaniu administracyjnym. Wg skargi, ojciec skarżącego ma być osobą leżącą, niepotrafiącą pójść do toalety, umyć się, czy przygotować posiłku. Twierdzenia takie pozostają w opozycji do akt sprawy (art. 133 par. 1 p.p.s.a.).

W nawiązaniu zaś do pisma skarżącego z 24.04.2023 r. (k.

34) i załączonych do niego dokumentów medycznych niepełnosprawnego należy wskazać, iż dokumentacja ta odnosi się do okresu przypadającego po wydaniu decyzji przez organ odwoławczy, a zatem nie mogła mieć wpływu na prawidłowość podjętego przez ten organ rozstrzygnięcia.

Mając powyższe na uwadze, sąd oddalił skargę, działając na podstawie art. 151 p.p.s.a.