Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowiez 25 lipca 2018 r., sygn. akt III SA/Kr 371/18

Uzasadnienie

Po rozpatrzeniu odwołań J. F.:

1. 1. od decyzji Kierownika Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w sprawie:
2. - uznania za nienależnie pobrane zasiłki rodzinne wraz z dodatkami do zasiłków rodzinnych, przyznane ostateczną decyzją z dnia [...] 2016r., znak: [...] na dzieci: M. F. oraz M. F.;
3. - orzeczenia o obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w łącznej kwocie 3.590,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami za zwłokę, liczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty;
4. - ustalenia, że zwrot świadczeń nastąpi przez potrącenie bieżąco wypłacanych świadczeń rodzinnych, ustalonych ostateczną decyzją z dnia [...] 2017r. z chwilą uprawomocnienia się decyzji z dnia [...] 2017r. – Samorządowe Kolegium Odwoławcze, decyzją z dnia 8 lutego 2018r., nr [...] zaskarżoną decyzję organu l instancji uchyliło w punkcie 3, 4 i 5, zaś w pozostałym zakresie utrzymało w mocy.
5. 2. od decyzji Kierownika Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w sprawie:
6. - ustalenia wypłaconych świadczeń wychowawczych za okres od 1 grudnia 2016r. do 30 września 2017r. w kwocie po 500,00 zł miesięcznie na pierwsze dziecko w rodzinie, tj. M. F. na podstawie decyzji z dnia [...] 2016r. za świadczenia nienależnie pobrane;
7. - zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w łącznej wysokości 5.000,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami;
8. - ustalenia, że zwrot świadczeń nastąpi przez potrącenie z bieżąco wypłacanych świadczeń ustalonych ostateczną decyzją z dnia [...] 2017r., znak: [...] z chwilą uprawomocnienia się decyzji – Samorządowe Kolegium Odwoławcze, decyzją z dnia 8 lutego 2018r., nr [...] zaskarżoną decyzję organu l instancji uchyliło w punkcie 3, 4 i 5, zaś w pozostałym zakresie utrzymało w mocy.

Powyższe rozstrzygnięcia miały miejsce w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych;

W odniesieniu do decyzji dotyczącej zasiłków rodzinnych, organ I instancji stwierdził, że J. F. nienależnie pobrała świadczenia rodzinne na dzieci:

1. - M. F. w formie zasiłku rodzinnego w kwocie 135,00 zł miesięcznie, wypłaconego w okresie od 1.12.2016r. do 31 sierpnia 2017r. (135,00 zł x 9 miesięcy = 1.215,00 zł), dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu podjęcia przez dziecko nauki w szkole poza miejscem zamieszkania, w związku dojazdem z miejsca zamieszkania do miejscowości, w której znajduje się siedziba szkoły w kwocie 69,00 zł i wypłaconego w okresie od 1 grudnia 2016r. do 30 czerwca 2017r. (69,00 zł x 7 miesięcy = 483,00 zł), w łącznej wysokości: 1.698,00 zł.
2. - M. F. w formie zasiłku rodzinnego w kwocie 124,00 zł miesięcznie i wypłaconego w okresie od 1 grudnia 2016r. do 30 września 2017r. (124,00 zł x 10 miesięcy = 1.240,00 zł), dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu podjęcia przez dziecko nauki w szkole poza miejscem zamieszkania, w związku z dojazdem z miejsca zamieszkania do miejscowości, w której znajduje się siedziba szkoły w kwocie 69,00 zł, wypłaconego w okresie od 1 grudnia 2016r. do 30 czerwca 2017r. oraz w okresie od 1 września 2017r. do 30 września 2017r. (69,00 zł x 8 miesięcy = 552,00 zł) oraz dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego w kwocie 100,00 zł jednorazowo i wypłacone w miesiącu wrześniu 2017r. w łącznej wysokości: 1.892,00 zł,

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, że po przyznaniu wnioskodawczyni świadczeń rodzinnych na dzieci ostateczną decyzją z dnia 14 listopada 2016r. odwołująca się, złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych na kolejny okres zasiłkowy 2017/2018. Z dołączonych do wniosków dokumentów oraz informacji uzyskanych drogą elektroniczną wynikało, że A. F. od dnia 26 maja 2016r. uzyskał prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy, a o tym fakcie nie został powiadomiony organ wypłacający świadczenie.

W wyniku weryfikacji uprawnień do zasiłku rodzinnego organ l instancji ustalił, że przeciętny miesięczny dochód rodziny skarżącej w przeliczeniu na osobę po uwzględnieniu dochodu uzyskanego w związku z przyznaniem renty przez męża wyniósł 950,11 zł i przekroczył kryterium określone w art. 5 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zatem zgodnie z art. 24 ust. 7 ustawy od miesiąca grudnia 2016r. wnioskodawczyni nie przysługiwało prawo do wypłaty świadczeń rodzinnych na dzieci.

W toku postępowania skarżąca zwróciła się do organu l instancji z prośbą o umorzenie zadłużenia, wynikającego z otrzymanej decyzji. Podniosła, że nie poinformowała o uzyskaniu przez męża prawa do renty, ponieważ było to jej nieświadome działanie z uwagi, że w tym okresie małżonek poważnie zachorował. W piśmie wskazała także na swoją trudną sytuację materialną. Podniosła też, że decyzje o uznaniu zasiłków rodzinnych na małoletnie dzieci M. i M. F. za niezależnie pobrane są błędne, ponieważ został podwójnie policzony dochód uzyskany przez jej męża. Zdaniem ww., organ błędnie uznał, że mąż osiągnął dochód z tytułu wypłaconego zasiłku chorobowego w trakcie prowadzenia działalności gospodarczej w wysokości 1.763,40 zł oraz dochód z tytułu otrzymanej renty w wysokości 1.180,67 zł, podczas gdy dochód z renty zastąpił zasiłek chorobowy i począwszy od maja 2016r. jej mąż uzyskuje dochód tylko z tytułu renty. Zdaniem skarżącej tych dochodów nie powinno się sumować.

W wyniku rozpoznania powyższego wniosku, organ pomocowy w dniu 21 grudnia 2017r. wydał decyzję odmawiającą wnioskodawczyni umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych.

W odniesieniu natomiast do decyzji dotyczącej świadczenia wychowawczego organ l instancji stwierdził, że skarżąca nienależnie pobrała świadczenia wychowawcze za okres od 1 grudnia 2016r. do 30 września 2017r. na pierwsze dziecko w rodzinie, tj. syna M. F. w łącznej wysokości 5.000,00 zł przyznane ostateczną decyzją z dnia 23 maja 2016r. i zobowiązał ww. do jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi, liczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń do dnia spłaty. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że decyzją z dnia [...] 2016r. przyznał wnioskodawczyni świadczenia wychowawcze na dzieci: M. F. na okres od 1 kwietnia 2016r. do 16 kwietnia 2016r, tj. do ukończenia 18-go roku życia oraz M. F. na okres od 1 kwietnia 2016r. do 30 września 2017r. W dniu 7 sierpnia 2017r. ww. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na okres zasiłkowy 2017/2018, a z przedłożonych dokumentów wynikało, że mąż ww. A. F. od dnia 26 maja 2016r. uzyskał prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy, a o tym fakcie nie został powiadomiony organ wypłacający świadczenie.

W wyniku weryfikacji uprawnień do świadczenia wychowawczego organ l instancji ustalił, że dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie po uwzględnieniu dochodu uzyskanego wyniósł 907,48 zł i przekroczył kryterium określone w art. 5 ust. 3 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, zatem zgodnie z art. 18 ust. 6 tej ustawy od miesiąca grudnia 2016r. ww. nie przysługiwało prawo do wypłaty świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko w rodzinie.

W toku postępowania skarżąca zwróciła się do organu l instancji z prośbą o umorzenie zadłużenia, wynikającego z otrzymanej decyzji. Podniosła, że nie poinformowała o uzyskaniu przez męża prawa do renty, ponieważ było to jej nieświadome działanie z uwagi, że w tym okresie małżonek poważnie zachorował. W piśmie wskazała także na swoją trudną sytuację materialną. Podniosła też, że decyzja o uznaniu świadczenia wychowawczego za nienależnie pobranego została wydana w wyniku błędnie wyliczonego dochodu rodziny, ponieważ zsumowany został dochód z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej przez jej męża w 2014r., podczas gdy świadczenie wychowawcze wypłacane było w 2016r., zaś w 2015r. mąż nie miał żadnego dochodu z tytułu działalności gospodarczej. Zdaniem skarżącej wyliczenie dochodu jest krzywdzące, ponieważ jedyny dochód rodziny, stanowią pobierane renty i ewentualnie świadczenia socjalne.

W wyniku rozpoznania powyższego wniosku, organ pomocowy w dniu [...] 2017r. wydał decyzję odmawiającą wnioskodawczyni umorzenia nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych.

W wyniku postępowania odwoławczego, organ II instancji w odniesieniu do decyzji dotyczącej zasiłków rodzinnych, powołał się w pierwszej kolejności na treść art. 5 ust. 1, art. 24 ust. 7, art. 30 ust. 1, ust. 2b, ust. 5, ust. 8, ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2017r., poz. 1952, dalej "u.ś.r."). Na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego stwierdzono, że organ l instancji dokonując ponownej weryfikacji sytuacji dochodowej rodziny odwołującej się do dochodu uzyskanego przez męża skarżącej, prawidłowo ustalił, iż miesięczny dochód rodziny wyniósł 3.800,42 zł, a w przeliczeniu na osobę w 5-cio osobowej rodzinie 950,11 zł i przekroczył kwotę kryterium dochodowego, wynoszącego 674,00 zł. Na podstawie zgromadzonych dokumentów ustalono, że:

1. - miesięczny dochód z pobieranej przez J. F. renty z tytułu niezdolności do pracy za 2015r. (rok bazowy) wyniósł 791,08 zł; miesięczny dochód za 2015r., uzyskany przez A. F. z tytułu pobranego zasiłku chorobowego wyniósł 1.763,40 zł (21.160,78 zł/12 miesięcy);

miesięczny dochód z tytułu kwoty, stanowiącej różnicę między kwotą przysługującego odliczenia z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, a kwotą odliczoną w zeznaniu podatkowym za 2015r. wykazaną w PIT/UZ (część uzupełniająca zeznania podatkowego) wyniósł 65,27 zł (783,22 zł 712 = 65,27 zł).

Do przeciętnych miesięcznych dochodów za 2015r. prawidłowo, zdaniem organu odwoławczego, doliczono także dochód uzyskany z otrzymanej przez A. F. renty, w kwocie 1.180,67 zł za miesiąc listopad 2016r. (pierwsza wypłata świadczenia nastąpiła w miesiącu październiku 2016r.).Organ ustalił ponadto, że różnica między dochodem rodziny, a kryterium dochodowym 4 osobowej rodziny w wysokości 2.696,00 zł (674,00 zł x 4) wyniosła 1.104,42 zł (3.800,42 zł - 2.696,00 zł), zatem biorąc pod uwagę, iż przeciętne kwoty zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami, jakie przysługiwałyby wnioskodawczyni w okresie zasiłkowym wynosiłyby: w okresie od grudnia 2016r. do czerwca 2017r. - 382, 33 zł, w okresie od lipca 2017r. do sierpnia 2017r. - 267,33 zł oraz w miesiącu wrześniu 2017r. i październiku 2017r. - 189,83 zł brak było podstaw do zastosowania w sprawie mechanizmu "złotówka za złotówkę" i ustalenia prawa do odpowiednio pomniejszonych świadczeń.

Biorąc pod uwagę powyższe obliczenia uznano, iż świadczenia rodzinne przyznane decyzją z dnia [...] 2016r. w okresie od 1 grudnia 2016r. do dnia 31 października 2017r. na dwoje dzieci nie przysługiwały skarżącej.

Z kolei w odniesieniu do decyzji dotyczącej świadczenia wychowawczego, organ II instancji, powołał się na treść art. 4 ust. 1, art. 5 ust. 1, ust. 3, art. 18 ust. 6, art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 3, ust. 9, art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz. U. z 2017r., poz. 1851, dalej u.p.p.w.d.). Stwierdzono, że organ l instancji dokonując ponownej weryfikacji sytuacji dochodowej rodziny odwołującej się z uwzględnieniem dochodu uzyskanego przez męża ww. prawidłowo ustalił, iż miesięczny dochód rodziny wyniósł 4.537,40 zł, a w przeliczeniu na osobę w 5-cio osobowej rodzinie 907,48 zł i przekroczył kwotę kryterium dochodowego. Weryfikując sytuację dochodową rodziny w związku z uzyskaniem dochodu organ przyjął, że miesięczny dochód wnioskodawczyni za rok bazowy, tj. 2014 z tytułu pobieranej renty wyniósł 766,43 zł. Z kolei A. F. w 2014r. osiągnął dochód z działalności gospodarczej opodatkowanej w formie ryczałtu ewidencjonowanego w wysokości 2.260,30 zł. Jak wynika z danych uzyskanych za pośrednictwem systemu teleinformatycznego ww. osiągnął także w 2014r. dochód z wypłaconego mu w trakcie prowadzenia działalności gospodarczej zasiłku chorobowego w wysokości 330,19 zł miesięcznie (3.962,30 zł/12 miesięcy).

Zatem po doliczeniu do przeciętnego miesięcznego dochodu uzyskanego za 2014r. w wysokości 3.356,73 zł dochodu uzyskanego przez A. F. z tytułu renty w wysokości 1.180,67 zł przeciętny miesięczny dochód rodziny wnioskodawczyni wyniósł 4.537,40 zł, zatem w przeliczeniu na osobę w rodzinie 907,48 zł (4537,40 zł 15 osób) i przekroczył kwotę ustawowego kryterium dochodowego. W ocenie organu odwoławczego, zasadnie organ l instancji przyjął zatem, że skarżąca pobrała świadczenia wychowawcze za od 1 grudnia 2016r. do 30 września 2017r., pomimo zaistnienia okoliczności powodujących utratę prawa do tych świadczeń, bowiem wbrew obowiązkowi, o którym była prawidłowo pouczona, nie poinformowała organu wypłacającego świadczenie o uzyskaniu dochodu przez członka rodziny, którego następstwem było to, iż dochód jej rodziny w przeliczeniu na osobę przekroczył kryterium dochodowe w wysokości 800,00 zł. Zdaniem organu odwoławczego, zarzuty podniesione w odwołaniu nie zasługują na uwzględnienie, ponieważ dochód uzyskany za 2014r. z tytułu działalności gospodarczej, podlegający opodatkowaniu na podstawie przepisów o zryczałtowanym podatku dochodowym w kwocie 2.260,30 zł oraz dochód z wypłaconego A. F. zasiłku chorobowego, pobieranego w trakcie prowadzonej działalności gospodarczej nie można uznać za dochody utracone, z uwagi, iż prowadzona przez ww. działalność gospodarcza nie została wykreślona, tylko zawieszona począwszy od dnia 1 czerwca 2016r. a zasiłek został wypłacony za okres sprzed tej daty.

Dodano, że za dochód utracony, który nie uwzględnia się w obliczeniach sytuacji dochodowej na potrzeby przyznania świadczenia wychowawczego, uważa się w świetle art. 2 pkt 20 ustawy wyrejestrowanie pozarolniczej działalności gospodarczej lub zawieszenie jej wykonywania w rozumieniu art. 14a ust. 1d ustawy z dnia 2 lipca 2004r. o swobodzie działalności gospodarczej. W rozpoznawanej sprawie nie można było uznać zawieszenia działalności gospodarczej przez męża odwołującej z dniem 1 czerwca 2016r. za okoliczność skutkującą utratą dochodu z tytułu zasiłku chorobowego, uzyskanego w roku bazowym (2014) w związku z prowadzeniem tej działalności. Powołany przepis wyraźnie bowiem wskazuje, że utrata dochodów nie jest spowodowana każdym zawieszeniem działalności gospodarczej, ale tylko takim, które zostało określone w art. 14a ust. 1d ustawy o swobodzie działalności gospodarczej.

W ostatniej części omawianych decyzji, organ odwoławczy zwrócił uwagę na uchybienia w wyliczeniach, dokonanych przez organ I instancji, które jednak nie miały istotnego wpływu na wynik sprawy.

W skargach do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, skarżąca w odniesieniu do decyzji dotyczącej zasiłków rodzinnych sformułowała zarzut naruszenia:

1. - art. 5 ust. 4b u.ś.r., poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na uznaniu, iż przepis ten należy rozumieć w ten sposób, iż w przypadku utraty miesięcznego dochodu przez A. F. w wysokości 1763,40 zł z tytułu zasiłku chorobowego oraz jednoczesnego uzyskania dochodu z renty w wysokości 1180,67 zł, należy ustalając dochód rodziny dodać ww. kwoty do dochodu rodzinny pomimo tego, iż nigdy nie były pobierane łącznie;
2. - błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na uznaniu, iż, w sprawie przekroczono kryterium dochodowe, pomimo tego, że w wyniku uzyskania renty przez A. F. w wysokości 1180,67 zł oraz jednoczesnej utraty prawa do zasiłku chorobowego w wysokości 1763,40 zł dochody rodziny uległy zmniejszeniu, a nie zwiększeniu.

Natomiast w odniesieniu do decyzji dotyczącej świadczenia wychowawczego sformułowano zarzut naruszenia:

1. - art. 7 ust. 3 u.p.p.w.d., poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na uznaniu, iż przepis ten należy rozumieć w ten sposób, iż w przypadku utraty miesięcznego dochodu przez A. F. w wysokości 1763,40 zł w maju 2016r. z tytułu zasiłku chorobowego oraz jednoczesnego uzyskania dochodu z renty w wysokości 1180,67 zł w listopadzie 2016r., należy ustalając dochód rodziny dodać ww. kwoty do dochodu rodzinny pomimo tego, iż nigdy nie były pobierane łącznie;
2. - art. 7 ust. 1 u.p.p.w.d., poprzez jego niezastosowanie, polegające na nieuwzględnieniu przy ustaleniu dochodu rodziny w 2016r. okoliczności, iż w maju 2016r. A. F. stracił dochód z tytułu zasiłku chorobowego przy jednoczesnym dodaniu do dochodu za 2015r., uzyskanego przez niego dochodu w listopadzie 2016r. wysokości 1180,64 zł w z tytułu renty, co spowodowało sztuczne i błędne zawyżenie dochodów rodziny w 2016 r.;
3. - błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na uznaniu, iż, w sprawie J. F. przekroczono kryterium dochodowe pomimo tego, że w wyniku uzyskania renty przez A. F. w wysokości 1180,67 zł oraz jednoczesnej utraty prawa do zasiłku chorobowego w wysokości 1763,40 zł dochody rodziny w 2016 r. uległy zmniejszeniu, a nie zwiększeniu.

W uzasadnieniach skarg, skarżąca powołała się odpowiednio na treść art. 5 ust. 4b u.ś.r. i wywiodła, że przepisu tego nie można rozumieć i wykładać w ten sposób, iż do dochodu za 2015r. doliczyć należy uzyskany dochód w 2016r. w zamian za nieuzyskiwany już dochód z 2015r. Taka wykładnia doprowadza do tego, że dochód niższy z 2016r. zastępuje dochód uzyskiwany w 2015r. (ale będący dochodem wyższym) do pokrzywdzenia skarżącej i osób będących w trudnej sytuacji rodzinnej. W przypadku, gdy A. F. utracił w maju 2016r. dochód w wysokości 1763,40 zł, ale uzyskał dochód w wysokości 1180,67 zł, należałoby obliczając dochód rodziny uwzględnić utratę dochodów.

Skarżąca wskazała także na treść art. 7 ust. 1 u.p.p.w.d. i uznała, że pomimo jasnego brzmienia przepisu, organy nie zastosowały go w sprawie. Z dochodu ustalonego na 2015r., na podstawie którego ustalane jest prawo do świadczenia, powinien zostać odliczony dochód A. F. z tytułu zasiłku chorobowego w wysokości 1763,40 zł oraz doliczony powinien być do tego dochodu, dochód z tytułu renty w wysokości 1180,67 zł. Tak samo przepisu art. 7 ust. 3 ww. ustawy nie można rozumieć i wykładać w ten sposób, iż do dochodu za 2015r. doliczyć należy uzyskany dochód w 2016r. w zamian za nieuzyskiwany już dochód z 2015r.

Powołano się również na orzeczenia sądów administracyjnych i uznano, że zmiana sytuacji dochodowej, powinna uwzględniać nie tylko uzyskanie nowego dochodu, ale także utratę dochodu. Organ l i II instancji nie wziął tej okoliczności pod uwagę. W ocenie skarżącej, błędne rozumienie przepisów, doprowadziło do błędnego ustalenia stanu faktycznego w postaci ustalenia, iż dochody rodziny J. F., przekraczają kryterium dochodowe. Spowodowało to nakaz zwrotu pobranych świadczeń.

W świetle powyższych zarzutów wniesiono o uchylenie zaskarżonych decyzji I i II instancji.

W odpowiedziach na skargi organ II instancji, podtrzymał w całości dotychczasowe stanowisko w sprawie. W zakresie zarzutów skargi, uznał je za bezpodstawne i powołał się na treść zaskarżonych decyzji, natomiast w odniesieniu do wyroków sądów administracyjnych, powołanych w skargach uznano, że zapadły one w odmiennych okolicznościach faktycznych i nie można ich odnosić do przedmiotowych spraw.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, rozpoznając na rozprawie sądowej w dniu 7 czerwca 2018r. sprawy o sygn. akt od I SA/Kr 371/18 do I SA/Kr 372/18 połączył je do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia pod sygn. akt I SA/Kr 371/18. Ze względu bowiem na występującą w nich tą samą skarżącą, jak i tożsamy stan faktyczny, pozostawały one ze sobą w związku, który uzasadniał zastosowanie art. 111 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2017r. poz. 1369 ze zm.; dalej jako: "p.p.s.a.").

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Podstawowa zasada polskiego sądownictwa administracyjnego została określona w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2014 r., poz. 1647), zgodnie z którym sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przede wszystkim przez kontrolę legalności działalności administracji publicznej. Zasada, że sądy administracyjne dokonują kontroli działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, została również wyartykułowana w art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017r., poz. 1369 z późn. zm. – dalej "p.p.s.a.").

Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Niezwiązanie zarzutami i wnioskami skargi oznacza, że sąd administracyjny bada w pełnym zakresie zgodność z prawem zaskarżonego aktu. W świetle art. 134 § 1 p.p.s.a., Sąd nie ma jednak obowiązku badania tych zarzutów i wniosków, które nie mają znaczenia dla oceny legalności zaskarżonego aktu (tak NSA w wyroku z dnia 11 października 2005 r., sygn. akt: FSK 2326/04).

Orzekanie - w myśl art. 135 p.p.s.a. - następuje w granicach sprawy będącej przedmiotem kontrolowanego postępowania, w której został wydany zaskarżony akt lub czynność i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa. Z istoty kontroli wynika, że zasadność zaskarżonej decyzji podlega ocenie przy uwzględnieniu stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie jej podejmowania Wady skutkujące koniecznością uchylenia decyzji, stwierdzenia jej nieważności bądź wydania decyzji z naruszeniem prawa, przewidziane są w art. 145 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Sąd, uwzględniając skargę, uchyla ten akt w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd ją oddala - art. 151 p.p.s.a.

Dokonując kontroli zaskarżonych aktów prawnych, zgodnie z powołanymi wyżej przepisami stwierdzić należy, że skargi J. F. nie zasługiwały na uwzględnienie.

Przechodząc do rozstrzygnięcia powstałego w niniejszej sprawie sporu – tożsamego w obydwu połączonych sprawach i wynikającego z uzyskania przez męża skarżącej w czasie pobierania świadczeń prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy – w pierwszej kolejności nakreślić należy ramy prawne w jakich sprawa musiała być rozstrzygana;

Stosownie do treści art. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, ilekroć w ustawie jest mowa o:

1. 1. dochodzie - oznacza to dochód w rozumieniu przepisów o świadczeniach rodzinnych;
2. 19. utracie dochodu - oznacza to utratę dochodu spowodowaną:
3. a) uzyskaniem prawa do urlopu wychowawczego,
4. b) utratą zasiłku lub stypendium dla bezrobotnych,
5. c) utratą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej,
6. d) utratą zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, a także emerytury lub renty, renty rodzinnej lub renty socjalnej,
7. e) wykreśleniem z rejestru pozarolniczej działalności gospodarczej lub zawieszeniem jej wykonywania w rozumieniu art. 16b ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2017 r. poz. 2336 oraz z 2018 r. poz. 650) lub art. 36aa ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1778 oraz z 2018 r. poz. 106, 138, 357, 398 i 650),
8. f) utratą zasiłku chorobowego, świadczenia rehabilitacyjnego lub zasiłku macierzyńskiego, przysługujących po utracie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej,
9. 20. uzyskaniu dochodu - oznacza to uzyskanie dochodu spowodowane:
10. a) zakończeniem urlopu wychowawczego,
11. b) uzyskaniem zasiłku lub stypendium dla bezrobotnych,
12. c) uzyskaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej,
13. d) uzyskaniem zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, a także emerytury lub renty, renty rodzinnej lub renty socjalnej,

Zgodnie z treścią art. 5 ust 3 ustawy, świadczenie wychowawcze przysługuje na pierwsze dziecko osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty 800,00 zł. Przepis art. 7 ust 3 stanowi natomiast, iż w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego po roku kalendarzowym poprzedzającym okres, na jaki ustalane jest prawo do świadczenia wychowawczego, dochód ich ustala się na podstawie dochodu członka rodziny lub dochodu dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na jaki ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczenia wychowawczego. Art. 20 ust 1 ustawy obliguje osobę otrzymującą świadczenie wychowawcze – w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego – do niezwłocznego powiadomienia organu właściwego, wypłacającego to świadczenie.

Art. 25 ustawy przewiduje w ust 1 i 9, iż osoba, która pobrała nienależne świadczenie jest obowiązana do jego zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Definiując pojęcie nienależnego świadczenia ustawa w ust 2 precyzuje, że za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się – między innymi – świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania;

Odnosząc powyższe przepisy do stanu faktycznego sprawy, wskazać należy na bezsporną okoliczność zaistnienia przesłanki z art. 2 pkt 20 ustawy w postaci "uzyskania dochodu" przez rodzinę skarżącej w okresie na jaki przyznano świadczenie wychowawcze tj. uzyskania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy przez męża skarżącej. Ujawnienie powyższej okoliczności spowodowało konieczność ponownej weryfikacji sytuacji dochodowej rodziny z uwzględnieniem dochodu uzyskanego. W ocenie Sądu organ prawidłowo ustalił, iż miesięczny dochód rodziny w przeliczeniu na osobę wyniósł 907,48 zł (poprzednio 671,35 zł) i przekroczył kwotę kryterium dochodowego 800,00 zł. Przyjął, że miesięczny dochód wnioskodawczyni za rok bazowy, tj. 2014 (miarodajny dla ustalenia prawa do świadczenia 500 + po raz pierwszy) z tytułu pobieranej renty wyniósł 766,43 zł., dochód A. F. z działalności gospodarczej wyniósł 2.260,30 zł, z wypłaconego mu w trakcie prowadzenia działalności gospodarczej zasiłku chorobowego w wysokości 330,19 zł miesięcznie.

Zatem po doliczeniu do przeciętnego miesięcznego dochodu uzyskanego za 2014r. w wysokości 3.356,73 zł, dochodu uzyskanego przez A. F. z tytułu renty w wysokości 1.180,67 zł przeciętny miesięczny dochód rodziny wnioskodawczyni wyniósł 4.537,40 zł, zatem w przeliczeniu na osobę w rodzinie 907,48 zł. To oznaczało, że skarżąca pobrała świadczenia wychowawcze od 1 grudnia 2016r. do 30 września 2017r., pomimo zaistnienia okoliczności powodujących utratę prawa do tych świadczeń, bowiem wbrew obowiązkowi, o którym była prawidłowo pouczona, nie poinformowała organu wypłacającego świadczenie o uzyskaniu dochodu przez członka rodziny, którego następstwem było to, iż dochód jej rodziny w przeliczeniu na osobę przekroczył kryterium dochodowe w wysokości 800,00 zł.

Wbrew zarzutom skarżącej, nie można było uznać za "dochody utracone" wypłaconego A. F. zasiłku chorobowego, gdyż ten pobierany był w trakcie prowadzonej działalności gospodarczej nie zaś "po utracie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej" w rozumieniu art. 2 pkt 19 d ustawy a nadto prowadzona przez A. F. działalność gospodarcza nie została wykreślona z ewidencji, tylko zawieszona począwszy od dnia 1 czerwca 2016r. a zasiłek został wypłacony za okres sprzed tej daty. Za dochód utracony, którego nie uwzględnia się w obliczeniach sytuacji dochodowej na potrzeby przyznania świadczenia wychowawczego, uważa się w świetle art. 2 pkt 20 ustawy tylko dochód z wyrejestrowanej pozarolniczej działalności gospodarczej lub objętej zawieszeniem jej wykonywania w rozumieniu art. 14a ust. 1d ustawy z dnia 2 lipca 2004r. o swobodzie działalności gospodarczej, które w badanej sprawie nie miało miejsca.

Wyraźnie podkreślić należy, iż orzekające w sprawie organy, tak jak obecnie Sąd nie miały innej podstawy ustawowej do uznania dochodu z działalności gospodarczej czy z zasiłku chorobowego męża skarżącej za utracony, ustawa nie wprowadza w tym zakresie żadnej dowolności czy możliwości oceny z uwzględnieniem sytuacji materialnej osoby będącej beneficjentem świadczeń. Taka ocena możliwa jest jedynie w postępowaniu w sprawie ewentualnego umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia wraz z odsetkami, na podstawie art. 25 ust 10 ustawy. Przepis ten stanowi, że organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

Powyższe spowodowało, iż Sąd uznał, przedstawione przez organ wyliczenia za adekwatne do stanu faktycznego sprawy i oparte na treści obowiązujących przepisów.

Stosownie do treści art. 3 pkt 1 a ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych, ilekroć w ustawie jest mowa o dochodzie - oznacza to, po odliczeniu kwot alimentów świadczonych na rzecz innych osób: a) przychody podlegające opodatkowaniu na zasadach określonych w art. 27, art. 30b, art. 30c, art. 30e i art. 30f ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz. U. z 2016 r. poz. 2032, z późn. zm.), pomniejszone o koszty uzyskania przychodu, należny podatek dochodowy od osób fizycznych, składki na ubezpieczenia społeczne niezaliczone do kosztów uzyskania przychodu oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne, b) dochód z działalności podlegającej opodatkowaniu na podstawie przepisów o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne, c) inne dochody niepodlegające opodatkowaniu na podstawie przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych.

Pkt 23 art. 3 zawiera z kolei definicję "utraty dochodu", stanowiącą iż ilekroć w stawie jest mowa o utracie dochodu – oznacza to utratę dochodu spowodowaną – między innymi – f) wykreśleniem z rejestru pozarolniczej działalności gospodarczej lub zawieszeniem jej wykonywania w rozumieniu art. 16b ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2017 r. poz. 2336 oraz z 2018 r. poz. 650) lub art. 36aa ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1778 oraz z 2018 r. poz. 106, 138, 357, 398 i 650),

1. h) utratą zasiłku chorobowego, świadczenia rehabilitacyjnego lub zasiłku macierzyńskiego, przysługujących po utracie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej,

W myśl pkt 24 ust 3 uzyskanie dochodu - oznacza uzyskanie dochodu spowodowane – między innymi – d) uzyskaniem zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, a także emerytury lub renty, renty rodzinnej lub renty socjalnej,

Z treści powyższych przepisów wynika, iż przesłanki definiowania dochodu, dochodu utraconego jak i dochodu uzyskanego są w tożsamy sposób określone w obydwu cytowanych ustawach. Także więc na gruncie ustawy oświadczeniach rodzinnych za dochód uzyskany musi być uznana renta z tytułu niezdolności do pracy, przyznana członkowi rodziny a za przychód utracony nie może zostać uznana utrata zasiłku chorobowego innego niż zasiłek chorobowy wypłacany po utracie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Takiego świadczenia mąż skarżącej nie utracił gdyż go nie otrzymywał. Nie wykreślił swojej działalności gospodarczej z rejestru a jedynie – jak wskazano wyżej – jej prowadzenie zawiesił, począwszy od dnia 1 czerwca 2016r. a zasiłek został wypłacony za okres sprzed tej daty. Za dochód utracony, którego nie uwzględnia się w obliczeniach sytuacji dochodowej na potrzeby przyznania świadczenia rodzinnego, uważa się w świetle art. 3 pkt 24f u.ś.r. tylko wyrejestrowanie pozarolniczej działalności gospodarczej lub zawieszenie jej wykonywania w rozumieniu art. art. 16b ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2017r. poz. 2336 oraz z 2018 r. poz. 650) lub art. 36aa ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1778 oraz z 2018 r. poz. 106, 138, 357, 398 i 650, które w badanej sprawie nie miało miejsca.

Stosownie do treści art. 5 ust 1 u.ś.r. zasiłek rodzinny przysługuje osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę albo dochód osoby uczącej się nie przekracza kwoty 674,00 zł. Według wyliczeń poprzedzających wydanie decyzji o przyznaniu skarżącej prawa do świadczeń rodzinnych z dnia 14 listopada 2016r. kryterium dochodowe wyliczone dla rodziny skarżącej wynosiło 654,91 a zatem mieściło się w ramach uprawniających do świadczeń rodzinnych.

Co istotne, w myśl art. art. 24 ust. 7, w przypadku gdy uzyskanie dochodu powoduje utratę prawa do świadczeń rodzinnych lub obniżenie ich wysokości, świadczenia nie przysługują lub przysługują w niższej wysokości od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu. Przepis art. 25 ust 1 u.ś.r. ustanawia nadto zasadę, iż w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne. Skarżąca obowiązku tego nie dopełniła, mimo, iż nastąpiła zmiana w wysokości dochodów rodziny, związana z uzyskaniem renty przez męża. Dopiero w dniu 7 sierpnia 2017r. ww. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na okres zasiłkowy 2017/2018, a z przedłożonych dokumentów wynikało, że mąż ww. A. F. od dnia 26 maja 2016r. uzyskał prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy.

Pozyskując o powyższym informację organ I instancji dokonał ponownej weryfikacji sytuacji dochodowej rodziny ustalając, iż miesięczny dochód rodziny wyniósł 3.800,42 zł, a w przeliczeniu na osobę 950,11 zł i przekroczył kwotę kryterium dochodowego, wynoszącego 674,00 zł.

Na podstawie zgromadzonych w aktach dokumentów Sąd przyjął za organem, że miesięczny dochód z pobieranej przez J. F. renty z tytułu niezdolności do pracy za 2015r. (rok bazowy) wyniósł 791,08 zł, miesięczny dochód za 2015r., uzyskany przez A. F. z tytułu pobranego zasiłku chorobowego wyniósł 1.763,40 zł, miesięczny dochód z tytułu kwoty, stanowiącej różnicę między kwotą przysługującego odliczenia z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, a kwotą odliczoną w zeznaniu podatkowym za 2015r. wyniósł 65,27 zł. Do przeciętnych miesięcznych dochodów za 2015r. prawidłowo, doliczono także dochód uzyskany z otrzymanej przez A. F. renty, w kwocie 1.180,67 zł za miesiąc listopad 2016r. (pierwsza wypłata świadczenia nastąpiła w miesiącu październiku 2016r.). W wyniku powyższego miesięczny dochód rodziny wyniósł 3.800,42 zł, a w przeliczeniu na osobę 950,11 zł i przekroczył kwotę kryterium dochodowego, wynoszącego 674,00 zł. Biorąc pod uwagę powyższe obliczenia zasadnie uznano, iż świadczenia rodzinne przyznane decyzją z dnia [...] 2016r. w okresie od 1 grudnia 2016r. do dnia 31 października 2017r. na dwoje dzieci nie przysługiwały skarżącej.

Także i w przypadku tego świadczenia wyraźnie podkreślić należy, iż orzekające w sprawie organy, tak jak obecnie Sąd nie miały innej podstawy ustawowej do uznania dochodu z działalności gospodarczej czy z zasiłku chorobowego męża skarżącej za utracony, ustawa nie wprowadza w tym zakresie żadnej dowolności czy możliwości oceny z uwzględnieniem sytuacji materialnej osoby będącej beneficjentem świadczeń. Taka ocena możliwa jest jedynie w postępowaniu w sprawie ewentualnego umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia wraz z odsetkami, na podstawie art. 30 ust 9 u.ś.r. Przepis ten stanowi, że organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

Podstawą zaskarżonego rozstrzygnięcia w zakresie obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych był przepis art. 30 ust 1 u.ś.r. zgodnie z którym osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Stosownie do art. 30 ust 2 ustawy za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się – między innymi – (1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania;

Fakt pouczenia skarżącej o obowiązku informowania organów wypłacających świadczenie wychowawcze i świadczenia rodzinne o wystąpieniu zmian w liczbie członków rodziny, uzyskaniu dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń, nie budzi w stanie faktycznym wątpliwości. Składając wnioski o przyznanie prawa do powyższych świadczeń skarżąca swoim podpisem potwierdzała uzyskanie informacji o ciążących na niej obowiązkach, wynikających z treści art. 20 ust 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci oraz art. 25 ust 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Sama zresztą wskazuje raczej na chorobę męża, jako przyczynę zastosowania się do powyższych pouczeń.

Wobec powyższego w ocenie Sądu organy, zgodnie z postanowieniami art. 7, 77 § 1 i 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2016 r., poz. 23 – dalej k.p.a.), zgromadziły i właściwie oceniły materiał dowodowy, który był wystarczający do podjęcia rozstrzygnięcia w tej sprawie. Motywy podjętych rozstrzygnięć są jasne i wskazują co legło u podstaw wydania przez organy takiego, a nie innego rozstrzygnięcia z odwołaniem się do wskazanych w uzasadnieniu decyzji przepisów prawnych, mających zastosowanie. Wszystkie więc wymogi z art. 107 § 3 k.p.a. zostały zachowane. Przepisy te zostały także w sposób prawidłowy zinterpretowane i zastosowane. Jak wyżej wspominano, organy rozpatrujące sprawę nie mogły działać w oderwaniu od wyraźnych i jednoznacznych dyspozycji obowiązujących przepisów prawnych. W kontrolowanych decyzjach nie tkwią kwalifikowane wady prawne skutkujące stwierdzeniem nieważności, czy też wznowieniem postępowania. Nie doszło też do naruszenia przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik tej sprawy, ani do naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na jej wynik.

Także Sąd nie mógł abstrahować od wyraźnych i jednoznacznych dyspozycji obowiązujących przepisów prawnych, których treść wyżej powołano. Z tego względu, niedopuszczalna stała się analiza zeznań podatkowych skarżącej i jej męża za lata 2015 i 2016, dołączonych do pisma procesowego pełnomocnika skarżącej, złożonego w postępowaniu sądowo-administracyjnym. Powołane wyżej przepisy w sposób konkretny określają bowiem jakie składniki dochodu/przychodu należy brać pod uwagę przy wyliczaniu dochodu rodziny uprawniającego do przyznania prawa do świadczeń, jak również w sposób klarowny przedstawiają metodykę tych wyliczeń, nie wskazując równocześnie prawnych przesłanek odstąpienia od ich stosowania.

Wobec powyższego uznając zarzuty skargi za niezasadne i nie znajdując z urzędu naruszeń prawa, Sąd orzekł jak w sentencji na podstawie art. 151 p.p.s.a.