Uzasadnienie
Ponownie wydaną w sprawie decyzją z 15 grudnia 2022 r., znak: Burmistrz A. odmówił M. J. (dalej: skarżąca) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad synem K. J. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał na treść art. 17 ust. 1, ust.1a i ust. 1b z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 390) - dalej: "u.ś.r.". Organ podał, że syn skarżącej (urodzony w 1973 r.) legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z 18 listopada 2002 r. ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczona możliwością samodzielnej egzystencji. Ponadto skarżąca na dzień wydania decyzji nie zdecydowała się na zawieszenie renty rodzinnej, ani nie dokonała wyboru jednego ze świadczenia – renty rodzinnej lub świadczenia pielęgnacyjnego.
W odwołaniu skarżąca zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. przez jego zastosowanie w sytuacji, w której skarżąca pobiera rentę rodziną z tytułu śmierci małżonka przyznaną bez zbiegu z innym świadczeniem emerytalno-rentowym.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie, decyzją z 5 kwietnia 2023 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.
Kolegium po omówieniu skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., K 38/13 wskazało, że w rozpoznawanej sprawie moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, o którym mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie stanowił przeszkody w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego.
Powyższe nie zwalniało jednak organu z obowiązku ustalenia pozostałych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Kolegium wskazało na uzasadnienie uprzednio wydanej przez siebie względem skarżącej decyzji z 6 września 2022 r., gdzie wyjaśniono, że osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy lub rentę rodzinną, winna dokonać wyboru jednego z tych świadczeń i zrezygnować z pobierania świadczenia niższego. Wybór swój może zrealizować przez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do renty na podstawie art. 103 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zawieszenie prawa do emerytury, zgodnie z art. 134 ust.1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, skutkować będzie wstrzymaniem emerytury poczynając od miesiąca, w którym została wydana decyzja o wstrzymaniu wypłaty. Zawieszenie prawa do otrzymania renty i wstrzymanie jej wykonania skutkuje odpadnięciem negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r.
Aby możliwym było stwierdzenie, że w sprawie wyeliminowana została negatywna przesłanka z art. z art. 17 ust. 5 pkt. 1 lit. a u.ś.r., konieczne jest aby jeszcze przed rozpoznaniem wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, a więc najpóźniej w toku postępowania strona podjęła czynności zmierzających do zawieszenia renty i przedłożyła przed wydaniem decyzji odpowiedni dokument z ZUS potwierdzający zawieszenie renty i wstrzymanie jej wypłaty.
Skarżąca za pośrednictwem pełnomocnika, w piśmie z 4 lutego 2022 r. wyraziła wolę zawieszenia swego świadczenia rentowego.
Organ I instancji, pismem z 29 września 2022 r. poinformował skarżącą o możliwości zawieszenia prawa do renty na podstawie art. 103 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
W odpowiedzi pełnomocnik skarżącej w piśmie z 17 listopada 2022 r. wskazał, że skarżąca może wystąpić o zawieszenie prawa do renty po uprzednim poinformowaniu jej przez organ, że zostały spełnione wszystkie przesłanki do ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżąca jest gotowa do zawieszenia renty, ale tylko w przypadku otrzymania zapewnienia co do szybkiego przejścia z systemu świadczeń emerytalno-rentowych do systemu świadczeń rodzinnych.
Kolegium wskazało, że skoro skarżąca aktualnie pobiera rentę rodzinną, brak jest możliwości ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie bowiem z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty rodzinnej.
W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca domagała się uchylenia decyzji Kolegium oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Wniosła też o zasądzenie od organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.
Skarżąca zarzuciła decyzji Kolegium naruszenie prawa materialnego - art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. przez jego zastosowanie w sytuacji, w której skarżąca pobierała rentę rodziną z tytułu śmierci małżonka przyznaną bez zbiegu z innym świadczeniem emerytalno-rentowym.
Podała, że art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. enumeratywnie wymieniał świadczenia, których pobieranie stanowi negatywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, w tym rentę rodzinną przyznaną w przypadku zbiegu renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego. Z powyższego przepisu wynikało więc a contrario, że renta rodzinna, która nie została przyznana w ww. zbiegu nie stanowiła negatywnej przesłanki przy ustalaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W związku z powyższym skarżąca stwierdziła, że pobierana przez nią renta nie zawiera się w zakresie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., gdyż przepis ten stanowił jedynie, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje osobie uprawnionej do renty rodzinnej przyznanej w zbiegu z innym świadczeniem emerytalno-rentowym. Takie wyszczególnienie w ww. przepisie jest zabiegiem celowym, jaki zastosował ustawodawca, gdyż w definicji legalnej renty określonej w art. 3 pkt 5 u.ś.r. nie została wymieniona renta rodzinna, zatem wprost z zestawienia ww. przepisów wynika, że renta rodzinna z tytułu śmierci małżonka nieprzyznana w zbiegu z innym świadczeniem emerytalno-rentowym nie stanowi negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Powyższe stanowisko znajduje również oparcie w aktualnym orzecznictwie sądów administracyjnych. Zatem w przypadku spełnienia pozostałych przesłanek określonych w u.ś.r. możliwe jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w całości od miesiąca złożenia wniosku, mimo pobieranej przez skarżącą renty rodzinnej, gdyż renta ta nie wchodzi w zakres przesłanki negatywnej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego określonej w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. Organ I instancji pominął w trakcie postępowania zaznaczoną w treści wniosku złożonego w sprawie informację o złożeniu wniosku do ZUS o wydanie zaświadczenia w zakresie zbiegu przysługującej skarżącej renty rodzinnej z innym świadczeniem, zatem uznać należy, że organ wydał decyzję przedwcześnie, nie wyjaśniając w pełni stanu faktycznego i prawnego w sprawie. Od tego bowiem czy renta przyznana została skarżącej w zbiegu z innym świadczeniem emerytalno-rentownym zależeć będzie sposób rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy.
W przypadku stwierdzenia, że renta przyznana została skarżącej bez zbiegu, w obliczu wyżej przedstawionej argumentacji uznać należy, że fakt jej pobierania nie może zostać uznany za spełnienie przesłanki negatywnej określonej w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., z kolei, w przypadku wykazania, że zbieg ten wystąpił należy odwołać się do ugruntowanej linii orzeczniczej sądów administracyjnych, zgodnie z którą zawieszenie prawa do renty eliminuje przesłankę negatywną z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a i umożliwia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z obecnie dominującą linią orzeczniczą Naczelnego Sądu Administracyjnego osoba uprawniona do emerytury (renty) może wybrać jakie świadczenie chce pobierać. Wyboru takiego może dokonać przez złożenie do właściwego organu, na podstawie art. 103 ww. ustawy o emeryturach i rentach z funduszu ubezpieczeń społecznych, wniosku o zamieszenie wypłaty przysługującego jej świadczenia emerytalno-rentowego.
W przypadku przedłożenia przez stronę decyzji w przedmiocie zawieszenia prawa do emerytury (renty) możliwe będzie przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego. Informacja o możliwości zawieszenia prawa do świadczenia emerytalno-rentowego powinna być udzielona stronie wówczas, gdy postępowanie z wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wykaże, że zachodzą przesłanki umożliwiające uwzględnienie wniosku i jedyną przeszkodą jest pobieranie renty. Wówczas, o ile strona doprowadzi do zawieszenia prawa do renty, możliwe będzie płynne przejście osoby uprawnionej z systemu świadczeń emerytalnych do systemu świadczeń rodzinnych. Konieczna jest taka organizacja działań organu przyznającego świadczenia rodzinne w koordynacji z organem emerytalno-rentowym, by nie pozostawić osoby uprawnionej bez należnego jej świadczenia nawet przez krótki czas. Stanowisko takie szeroko akceptowane jest w orzecznictwie sądów administracyjnych.
W odpowiedzi Kolegium wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując argumentacja zawartą w uzasadnieniu zaskrzonej decyzji.
Organ podał, że w znajdującym się w aktach sprawy zaświadczeniu ZUS z 26 października 2022 r. wskazano, że w odniesieniu do skarżącej od dnia 2 grudnia 2019 r. wypłata emerytury została zawieszona, ponieważ została przyznana renta rodzinna w wyższej wysokości". Oznacza to w sposób niebudzący wątpliwości, że renta rodzinna została przyznana skarżącej w zbiegu ze świadczeniem emerytalnym, zatem w sprawie zachodziła przesłanka negatywna przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wskazana w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. Skarżąca nie zdecydowała się wystąpić o zawieszenie pobieranego świadczenia rentowego mimo otrzymania decyzji Kolegium z 6 września 2022 r. oraz wystosowanego do niej pisma z 29 września 2022 r.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje.
Skarga została uwzględniona ponieważ w rozstrzyganej sprawie organy konsekwentnie odmawiając przyznania świadczenia pielęgnacyjnego prezentowały skrajnie różną argumentacją prawną, co w sytuacji gdy otrzymywana renta rodzinna była jedynym źródłem dochodu skarżącej opiekującej się niepełnosprawnym synem, naruszyło zdaniem Sądu zasady ogólne postępowania administracyjnego oraz reguły postępowania dowodowego mające istotny wpływ na wynik sprawy.
Na wstępie Sąd podkreśla, że bezspornie organy ustaliły, że skarżąca opiekuje się niepełnosprawnym, dorosłym synem, który kilka lat wcześniej uległ wypadkowi (był osobą leżącą po złamaniu kręgosłupa, usunięciu nerki, cewnikowaną i pampersowaną). Syn legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z 8 stycznia 1998 r., zmienionym orzeczeniem z 18 listopada 2002 r. Od samego początku z akt administracyjnych wynikało, że skarżąca pobiera świadczenie emerytalne (tzw. wcześniejsza emeryturę), a następnie rentę rodzinną.
W uzasadnieniu pierwotnej decyzji z 24 maja 2022 r. organ I instancji odmawiając przyznania świadczenia powołał na art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., wskazując, że z powodu pobierania świadczeń przez opiekuna niepełnosprawnego dziecka – świadczenie nie przysługuje. W uzasadnieniu odwołał się do orzeczeń sądów administracyjnych z lat 2014 i 2015. Dodatkowo, z uwagi na datę stwierdzenia niepełnosprawności syna skarżącej, wskazał na stanowisko Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 25 marca 2020 r., które pomimo stwierdzenia przez Trybunał Konstytucyjny, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest niezgodny z Konstytucją (wyrokiem z 21 października 2014 r., K 38/13), podkreślało, że mimo zapadających w indywidualnych sprawach rozstrzygnięć organów odwoławczych oraz wyroków sądów administracyjnych, przepis ten nadal jest obowiązujący.
W wniesionym odwołaniu pełnomocnik skarżącej przyznał, że część sądów administracyjnych wykluczała możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli opiekun otrzymywał inny typ świadczenia wymieniony w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. Pełnomocnik skarżącej odwołał się jednak do nowszej linii orzeczniczej, zgodnie z którą, jego zdaniem, pobieranie renty rodzinnej, nie uniemożliwiało przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
W decyzji z 6 września 2022 r. organ odwoławczy uchylił zaskarżone rozstrzygnięcie wskazując, że błędnym był pogląd o stosowaniu nadal art. 17 ust. 1b u.ś.r. pomimo wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., K 38/13.
Dodatkowo, odwołując się wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 26 czerwca 2019 r., SK 2/17 oraz interpretującego jego skutki orzecznictwa sądów administracyjnych z lat 2019 i 2020, Kolegium podkreśliło, że osoba, która spełnia warunki przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego powinna złożyć oświadczenie o wyborze pomiędzy świadczeniem emerytalnym lub rentowym, a świadczeniem pielęgnacyjnym. Ponadto organ powołując się na wyrażaną za pośrednictwem pełnomocnika wolę zawieszenia prawa do renty – nakazał organowi I instancji uzupełnienie materiału dowodowego o stosowne oświadczenie.
Organ I instancji wystosował pismem z dnia 29 września 2022 r. (k. 13 akt administracyjnych): "Wezwanie do uzupełnienia braków formalnych złożonego wniosku" wzywając do zgłoszenia się w Ośrodku Pomocy Społecznej w celu złożenia "oświadczenia dotyczącego dokonania wyboru pobierania jednego z świadczeń renty rodzinnej lub świadczenia pielęgnacyjnego" informując jednocześnie, ze w przypadku wyboru świadczenia pielęgnacyjnego należy złożyć w organie rentowym wniosek o zawieszenie prawa do renty na podstawie art. 103 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Jako podstawę prawną wezwania organ I instancji podał art. 24a ust. 1 i 2 u.ś.r.
W odpowiedzi na wezwanie skarżąca wskazała, że wystąpiła do ZUS o wydanie zaświadczenia, czy jej renta rodzinna została przyznana w zbiegu z innym świadczeniem emerytalno-rentowym, tylko takie świadczenie zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. stanowiłoby jej zdaniem, negatywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Z przedłożonego zaświadczenia ZUS (k. 9 akt administracyjnych) wynikało, że po okresie pobierania przez skarżącą emerytury oraz rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, skarżącej przyznana została od 2 grudnia 2019 r. renta rodzinna. Wysokość renty rodzinnej była wyższa dlatego jak zaświadczał ZUS, wypłata emerytury i rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego została zawieszona.
Organ I instancji zawiadomieniem z 14 listopada 2022 r. wskazując jako podstawę art. 10 §1 i art. 79a k.p.a. wskazał, że w terminie 7 dni strona lub jej pełnomocnik może zapoznać się, ze zgromadzonymi materiałami w sprawie oraz wnieść ewentualne uwagi lub zastrzeżenia. W końcowej części pisma zostały zacytowane art. 17 ust. 1 oraz 1a i 1b, a także art. 17 ust.5 pkt 1 lit. a u.ś.r.
W odpowiedzi pełnomocnik wskazał, że obowiązek informowania stron wynikający z art. 9 k.p.a. powinien być zgodnie z art. 79a k.p.a w ten sposób realizowany, że stronie powinna zostać udzielona informacja, czy pobierana renta jest jedyna przeszkodą w przyznaniu świadczenia. Pełnomocnik skarżącej ponownie oświadczył, że skarżąca jest gotowa do zawieszenia renty, ale tylko wtedy gdy organy zapewnią szybkie przejście z systemu świadczeń emerytalno-rentowych do systemu świadczeń pielęgnacyjnych. W tym zakresie pełnomocnik skarżącej powołał się na pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego zawarty w wyroku z 24 marca 2021 r., I OSK 2810/20, podkreślając, że zdaniem cytowanego Sądu: Konieczna jest taka organizacja działań organu przyznającego świadczenia rodzinne w koordynacji z organem emerytalno - rentowym, by nie pozostawić osoby uprawnionej bez należnego jej (niezbędnego dla życia) świadczenia nawet przez krótki czas".
W wymienionej na wstępie decyzji organ I instancji odmówił przyznania świadczenia w uzasadnieniu wskazując wprawdzie dodatkowo zebrane dokumenty, ale ponownie zostało powtórzone uzasadnienie zawarte w pierwotnej decyzji (tj. orzeczenia sądów administracyjnych z lat 2014 i 2015) co do bezwzględnej, negatywnej przesłanki przyznania świadczenia z uwagi na art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. oraz ponownie zostało powtórzone stanowisko Ministerstwa co do konieczności stosowana nadal art. 17 ust. 1b u.ś.r.
W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Kolegium wskazało, że organ pismem z dnia 29 września 2022 r. "poinformował stronę o możliwości zawieszenia prawa do renty na podstawie art. 103 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS". Dodatkowo uzasadnienie zawierało stanowisko co do niemożności stosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. z uwagi na wyrok Trybunału Konstytucyjnego (a więc moment powstania niepełnosprawności syna skarżącej nie miałby znaczenia).
Sąd przytacza ponownie w sposób szczegółowy tok całego postępowania ponieważ w istocie organy w toku postepowania administracyjnego nie zajęły w sposób wyraźny stanowiska, jak tego wymaga art. 79a u.ś.r. czy pobieranie przez skarżącą renty rodzinnej jest jedyną przeszkodą przyznania jej świadczenia. Tym samym rację miał pełnomocnik, że wezwanie z 29 września 2022 r. nie czyniło zadość zarówno obowiązkom wynikającym z art. 9 jak i 79a k.p.a. i to w stopniu który w sposób istotny wpłynął na rozstrzygnięcie. W wezwaniu tym organ I instancji, wbrew sugestiom Kolegium, nie powołał ww. art. 79a k.p.a. informując, że jedyną brakującą przesłanką jest zawieszenie prawa do renty rodzinnej.
Powołane przepisy stanowią, że organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek (art. 9 k.p.a.). Z kolei zgodnie z art. 79a k.p.a. w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Przepisy art. 10 § 2 i 3 stosuje się (art. 79a §1 k.p.a.).
W terminie wyznaczonym na wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, strona może przedłożyć dodatkowe dowody celem wykazania spełnienia przesłanek, o których mowa w § 1 (art. 79a §2).
Zdaniem Sądu, w rozpatrywanej sprawie organy nigdy nie wyraziły w sposób jasny swojego stanowiska, że jedyną przeszkodą w przyznaniu świadczenia jest pobieranie przez skarżącą renty rodzinnej, która powinna zawiesić, jeśli chce skutecznie uzyskać przyznanie jej świadczenia. Organ I instancji zarówno w pierwotnej jak i powtórnej decyzji powoływał się m.in. na art. 17 ust. 1b pkt 1 u.ś.r. tj. okoliczność, że niepełnosprawność syna skarżącej powstała po uzyskaniu przez niego 18 lat.
Z tych to powodów Sąd uznał, że skarżąca mogła realnie się obawiać, że nawet jeśli zawiesi swoje prawo do renty rodzinnej to i tak świadczenie pielęgnacyjne jej nie zostanie przyznane. Tym bardziej, że dotychczasowe doświadczenia (dwukrotna odmowa przyznania świadczenia również z uwagi na art. 17 ust. 1b pkt 1 u.ś.r.) tylko te obawy mogły potwierdzać.
Odnosząc się natomiast do poglądu pełnomocnika skarżącej, że renta rodzinna nie jest świadczeniem, o którym mowa w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. to orzekający w niniejszej sprawie Sąd nie podziela tego stanowiska. Powoływane w skardze orzeczenia sądów administracyjnych na poparcie tej argumentacji dotyczą różnych stanów faktycznych, a część z nich w rzeczywistości zawiera pogląd o konieczności wyboru świadczenia tj. albo renty rodzinnej, albo świadczenia pielęgnacyjnego.
Przykładowo powołany przez pełnomocnika skarżącej wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 12 października 2021 r. IV SA/Wr 342/21 zasadniczo nie dotyczył sporu co do wyboru świadczenia, a jedynie traktowania pobierania renty rodzinnej jako bezwzględnej przesłanki negatywnej. Nawet i w tym zakresie Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu wskazał, że: "Sąd w składzie orzekającym opowiada się za rozwiązaniem przyjętym w zaprezentowanych wyżej wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego, a polegającym na umożliwieniu osobie uprawnionej wyboru jednego ze świadczeń: pielęgnacyjnego lub emerytalno-rentowego". Kontrolujący to orzeczenie Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 9 listopada 2022, I OSK 101/22 wyraźnie potwierdził, że: "Trafnie Sąd I instancji wskazał, że brak jest podstaw do tego aby z tej przyczyny Wnioskodawczyni odmówić prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Na temat zbiegu prawa do renty rodzinnej oraz prawa do świadczenia emerytalnego wypowiedział się Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 13 kwietnia 2022 r. sygn. I OSK 1270/21 wskazując, że osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera rentę rodzinną, winna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń przez rezygnację z pobierania świadczenia niższego. Na stanowisko to zasadnie uwagę zwrócił Sąd I instancji, wskutek czego prawidłowo zadecydował o uwzględnieniu skargi".
Z kolei jako drugi z powołanych wyroków – wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z 10 listopada 2021 r., II SA/Rz 1283/21 dotyczy właśnie odmiennego stanu faktycznego tzn. sytuacji gdy skarżąca pierwotnie nie była uprawniona do jakiegokolwiek świadczenia emerytalnego, a rentę rodzinną otrzymała w związku ze śmiercią męża. W jej przypadku, co wynikało z zaświadczenia ZUS – nie wystąpił zbieg jej własnego prawa do emerytury i prawa do renty po zmarłym mężu.
Trzeba podkreślić, że wypłata renty rodzinnej (tu: po zmarłym mężu) w przypadku skarżącej nastąpiła zgodnie z art. 95 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1251) Przepis ten stanowi, że w razie zbiegu u jednej osoby prawa do kilku świadczeń przewidzianych w ustawie wypłaca się jedno z tych świadczeń - wyższe lub wybrane przez zainteresowanego. Tak więc właściwy przepis ustawy ww. emerytalno-rentowej traktuje wypłatę renty rodzinnej małżonkowi emerytowi jako następstwo zbiegu prawa do emerytury (takie miała skarżąca) z prawem do renty rodzinnej po zmarłym mężu (art. 65 ust. 1 ww. ustawy emerytalno-rentowej).
Powyższe wskazuje, że powoływane przez pełnomocnika skarżącej orzeczenia w rzeczywistości dotyczą zupełnie innych stanów faktycznych – w szczególności, tylko w przypadku pobierania renty rodzinnej przez opiekuna, który nie był w ogóle wcześniej uprawniony ("nie wystąpił więc "zbieg") do własnych świadczeń emerytalnych – sądy administracyjne uznają, że tego typu świadczenie (renta rodzinna) nie stanowi negatywnej przesłanki przyznania jednocześnie świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok NSA z 24 listopada 2022 r., I OSK 207/22).
Odnosząc się natomiast do kluczowej dla sprawy negatywnej przesłanki to należałoby ponownie wskazać, że ww. art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 26 czerwca 2019 r. SK 2/17, uznał że przepis ten w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, za niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
Interpretując skutki tego orzeczenia w świetle ww. art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że zgodnie z zasadą równości wobec prawa wszystkie podmioty prawa (adresaci norm prawnych), charakteryzujące się daną cechą istotną (relewantną) w równym stopniu, mają być traktowane równo, a więc według jednakowej miary, bez różnicowań zarówno dyskryminujących, jak i faworyzujących. Jeżeli zatem prawodawca różnicuje podmioty prawa, które charakteryzują się wspólną cechą istotną, to wprowadza odstępstwo od zasady równości (tak w wyrokach Trybunału Konstytucyjnego: z 9 marca 1988 r., U 7/87; z 6 maja 1998 r., K 37/97; z 20 października 1998 r., K 7/98; z 17 maja 1999 r., P 6/98; z 4 stycznia 2000 r., K 18/99; z 18 grudnia 2000 r., K 10/00; z 21 maja 2002 r., K 30/01; z 28 maja 2002 r., P 10/01 oraz z 18 marca 2014 r., SK 53/12).
Sąd nie znalazł racjonalnych argumentów uzasadniających zróżnicowanie sytuacji opiekunów osób niepełnosprawnych polegających na wyłączeniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tych opiekunów, którzy mają ustalone prawo do jednego ze świadczeń wymienionych w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. w sytuacji gdy to świadczenie jest niższe niż świadczenie pielęgnacyjne. Tym samym podnoszony przez skarżącą zarzut obrazy przepisów prawa materialnego tj. art. 17 ust. 5 pkt 1 lit a u.ś.r., poprzez pozbawienie skarżącej w całości prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, jako osoby mającej ustalone prawo do emerytury w wysokości niższej, niż to świadczenia, a tym samym dokonanie nieuprawionego zróżnicowania sytuacji skarżącej, jako opiekuna osoby niepełnosprawnej jest w pełni uzasadniony.
Sąd zwraca jednak uwagę, podobnie jak to zrobił Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w wyroku z 28 czerwca 2021 r., III SA/Kr 373/21, że z uwagi na przedstawione powyżej zasady konstytucyjne uznać należy, że osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera emeryturę lub rentę, winna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń przez rezygnację z pobierania świadczenia niższego. Wybór może zrealizować przez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do renty na podstawie art. 103 ust. 3 ustawy dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 291 z późn. zm.). Samo "zawieszenie" nie będzie skutkowało utratą prawa do świadczenia, a jedynie umożliwi skorzystanie skarżącej z wyższego świadczenia. Zgodnie bowiem z powołanym przepisem prawo do emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy lub renty rodzinnej, do której uprawniona jest jedna osoba, może ulec zawieszeniu na wniosek emeryta lub rencisty.
Ustawa nie ogranicza możliwości złożenia takiego wniosku. Zawieszenie prawa do renty, zgodnie z art. 134 ust. 1 pkt 1 powołanej ustawy, skutkować będzie wstrzymaniem wypłaty świadczeń poczynając od miesiąca, w którym została wydana decyzja o wstrzymaniu wypłaty (art. 134 ust. 2 pkt 2 ustawy. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych). Przyznana renta jest prawem niezbywalnym, ale uznać należy, że zawieszenie tego prawa eliminuje negatywną przesłankę z ww. art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r.
Sąd dostrzega, że organ I instancji w powtórnym postępowaniu zwracał skarżącej uwagę na kwestię zawieszenia prawa do renty, niemniej jednak, zdaniem Sądu uczynił to nie stosując w sposób wyraźny (o czym Sąd pisał powyżej) art. 79a k.p.a. W tej sytuacji Sąd zdecydował się jednak skargę uwzględnić, tyle tylko, że uchylił zaskarżoną decyzję, aby skarżąca mogła ostatecznie zadecydować, czy wybierając wyższe świadczenie pielęgnacyjne zawiesi tymczasowo prawo do renty rodzinnej, czy jednak pozostanie przy jej wypłacie. Zawieszenie prawa do renty nie pozbawi bowiem skarżącej w przyszłości prawa do tego świadczenia, o ile np. odwróceniu ulegną proporcje wysokości wypłat lub odpadnie podstawa świadczenia pielęgnacyjnego.
W ponownym postępowaniu Kolegium uwzględni stanowisko Sądu wyrażone w niniejszym wyroku.
W rezultacie Sąd uchylił zaskarżoną decyzję z uwagi na naruszenie prawa procesowego tj. ww. art. 9 i art. 79a k.p.a. w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm.). O kosztach Sąd orzekł na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800 z późn. zm.) zasądzając na rzecz skarżącej od organu 480 zł.