Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] czerwca 2009 r. znak [...] wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tj. Dz.U. z 2007 r., Nr 11, poz. 74 ze zm.) Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję Zakładu z dnia [...] kwietnia 2009 r. znak: [...], odmawiającą R. N. umorzenia należności z tytułu odsetek od zaległych składek.
W uzasadnieniu organ wskazał, że wnioskiem z dnia 16 marca 2009 r. skarżący za pośrednictwem pełnomocnika (ojca) wystąpił do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w L. Inspektorat w B. z prośbą o umorzenie należności z tytułu odsetek od zaległych składek podnosząc fakt, że jest osobą bezrobotną pozostająca na utrzymaniu ojca. Skarżący dołączył m. in. oświadczenie o możliwościach płatniczych z dnia 16 marca 2009 r., szczegółowy wykaz wszelkich długów i szczegółowy wykaz wszelkich należności oraz oświadczenie o swoim stanie majątkowym.
Decyzją z dnia [...] kwietnia 2009 r. Zakład odmówił umorzenia należności z tytułu odsetek od zaległych składek wskazując, że zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej, jako ustawa) należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a.
Skarżący w dniu 30 kwietnia 2009 r. zwrócił się z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy na podstawie przepisów umożliwiających umorzenie pomimo braku całkowitej nieściągalności, podnosząc fakt utraty zdolności do regulowania zobowiązań spowodowaną dużymi stratami związanymi z prowadzeniem działalności. Skarżący nie składał dodatkowych materiałów.
Wydając decyzję odmowną Prezes Zakładu wskazał, że przepis art. 28 ust. 3 ustawy wymienia enumeratywne okoliczności, w których zachodzi całkowita nieściągalność zadłużenia, ale żadna z nich nie występuje w przedmiotowej sprawie. Natomiast art. 28 ust. 3a ustawy stanowi, że należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przypadki te regulują przepisy rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365).
W świetle powołanych przepisów zasadą jest opłacanie należności z tytułu składek, natomiast umorzenie wyjątkiem. Z tego też względu, przesłanką skierowania należności do umorzenia jest całkowita nieściągalność, bądź zachodzące wyjątkowe okoliczności uzasadniające skorzystanie z ulgi, czego w niniejszej sprawie nie wykazano. W przypadku skarżącego nie została stwierdzona całkowita nieściągalność oraz nie udowodnił on, że sytuacja, w której się znajduje ma charakter wyjątkowy.
Z przedłożonych dokumentów oraz będących w posiadaniu Zakładu wynika, że skarżący uzyskuje dochód z prac dorywczych. Powyższa okoliczność wyklucza zatem możliwość stwierdzenia całkowitej nieściągalności, co jest równoznaczne z brakiem podstaw do skierowania należności do umorzenia na podstawie art. 28 ust. 1 i 2 ustawy.
Skarżący nie udowodnił, że zachodzą wyjątkowe okoliczności uzasadniające skierowanie odsetek do umorzenia. W złożonym wniosku podniósł on fakt, że jest osobą bezrobotną nieosiągającą dochodów, utrzymuje się z prac dorywczych. Zdaniem organu osiąganie niskich dochodów nie wyklucza ewentualnej spłaty należności z tytułu odsetek powstałych od tych należności, dlatego też nie stanowi przesłanki do skierowania zadłużenia do umorzenia. Podniesiona we wniosku trudna sytuacja finansowa, w jakiej się skarżący znajduje spowodowana niskimi dochodami, nie jest przyczyną zasługującą na uwzględnienie z uwagi na jej "powszechny i skutkowy charakter", a tym samym nie stanowi wystarczającej przesłanki do umorzenia odsetek. Uznanie takiej argumentacji w świetle zasady równego traktowania płatników, obligowałoby wierzyciela do uwzględniania wszystkich wniosków, w których zobowiązani podnoszą argumenty uzyskiwania niskich dochodów i trudną sytuację finansową.
Szczegółowe zasady umorzenia na podstawie art. 28 ust. 3a ustawy zostały określone w Rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r., zgodnie, z którym Zakład może umorzyć należności z tytułu zaległych składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku, gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.
Organ podniósł, że zgodnie z oświadczeniem skarżącego, nikt nie pozostaje na jego utrzymaniu. Nie wykazał on wysokości dochodu z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego. Organ uznał, że stałe miesięczne opłaty i wydatki wynoszą w łącznej wysokości 300 zł. Zakład nie posiada możliwości określenia dochodu ze wszystkich źródeł. Skarżący nie korzysta z form pomocy udzielanej przez Ośrodki Pomocy Społecznej oferowanych osobom znajdującym się w trudnej sytuacji finansowej, co dowodzi, iż nie znajduje się on w sytuacji zagrażającej zaspokajaniu niezbędnych potrzeb życiowych. Brak jest dowodów, iż skarżący poniósł straty w wyniku klęski żywiołowej lub zaistnienia przewlekłej choroby, bądź konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności z tytułu odsetek.
Przedmiotowa zaległość powstała w czasie prowadzenia działalności gospodarczej. W związku z powyższym każdy przedsiębiorca prowadząc działalność gospodarczą powinien podejmować decyzje w sposób przemyślany, racjonalny i zgodny z prawem, a niepowodzenia w tym zakresie nie mogą obciążać ogółu i uzasadniać ulgowego traktowania. Obowiązkiem każdego podmiotu jest takie gospodarowanie, by był w stanie spełniać w całości ciążące na nim obowiązki wobec wierzycieli. Natomiast ryzyko związane z prowadzoną na własny rachunek działalnością gospodarczą ponosi zawsze płatnik, który winien poszukiwać możliwości rozwiązania swojej sytuacji finansowej i płatniczej bez udziału państwa.
Na powyższą decyzję skarżący złożył skargę sądową, w której zarzucił błędy w ustaleniu stanu faktycznego i uzasadnienia wydanej decyzji.
Skarżący podniósł m. in., że opłaca alimenty na rzecz córki w kwocie 500 zł. miesięcznie dzięki pomocy rodziców i pracom dorywczym. Gospodarstwo rolne, którego jest właścicielem, nie przynosi żadnych dochodów ze względu na całkowity brak inwestycji, a jego posiadanie z kolei uniemożliwia uzyskanie statusu bezrobotnego. Jego wydatki łącznie z płaconymi alimentami, to 1000 zł. miesięcznie.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje
Skarga jest zasadna.
Uzasadnienie stanowiska zawartego w zaskarżonej decyzji jest w dużej mierze nieadekwatne do stanu faktycznego.
Zacząć należy od tego, że decyzja, którą ma podjąć organ, ma charakter uznaniowy, o czym przesądza treść art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm. – zwanej dalej u.s.u.s.). Organ może umorzyć należności z tytułu składek tylko wówczas, gdy składki są nieściągalne, albo zachodzą inne szczególne względy wskazane w wydanym na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141 poz. 1365), co potwierdza uchwała Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 2004 r. II UZP 6/04, OSNP 2004/16/285. Stanowisko organu w tym zakresie jest więc trafne.
Niemniej jednak, uznanie administracyjne nie może oznaczać dowolności, zaś organ przed wydaniem decyzji musi – tak jak w każdym postępowaniu administracyjnym – zgromadzić dowody dokumentujące stan faktyczny sprawy i należycie je ocenić.
Skoro zaś § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wskazuje, że należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne mogą być umarzane, mimo braku ich całkowitej nieściągalności, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to za sobą zbyt ciężkie skutki dla ubezpieczonego i jego rodziny, w szczególności w przypadku, gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych – należy ustalić, czy przesłanki te zachodzą w sytuacji skarżącego.
Organ nie ustalił rzeczywistych dochodów skarżącego, uznając to za niemożliwe, abstrahując jednocześnie od kwestii ich ściągalności w drodze egzekucji, i całkowicie pominął kwestię ewentualnego płacenia alimentów na córkę, zasądzonych wyrokiem Sądu Okręgowego w Lublinie z dnia 26 czerwca 2006 r. sygn. akt III C 4419/05 (o którym to fakcie skarżący pisze w odwołaniu z dnia 26 kwietnia 2009 r.).
Organ nie wskazał, czy daje wiarę oświadczeniu skarżącego, złożonemu pod rygorem odpowiedzialności karnej, z którego wynika, że nie ma on żadnych dochodów. Nie wezwał skarżącego do dokładnego sprecyzowania uzyskiwanych przychodów, wysokości spłaconych dotychczas długów i relacji tych wartości. Do chwili obecnej nie można ustalić, jakiego rzędu kwoty skarżący uzyskuje z prac dorywczych.
Organ odwoławczy nie uznał, że spłata zobowiązań może pozbawić skarżącego możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, które ustalił na kwotę 300 zł., jednocześnie nie odniósł się do kwestii, z czego konkretnie żyje skarżący.
Stanowisko organu jest niezrozumiałe. Skoro bowiem ustalono, że skarżący praktycznie nie ma dochodów, ale ma stałe koszty utrzymania w kwocie 300 zł., to albo ustalenia te są wadliwe, albo ocena konsekwencji ściągnięcia należności, dokonana przez organ jest wadliwa.
Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 10 października 2007 r., II GSK 176/07, okoliczności uzasadniające odmowę umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne powinny być przeanalizowane i omówione w sposób nie budzący żadnych wątpliwości, szczególnie, gdy decyzja dotyczy sfery elementarnych potrzeb skarżącej i jej rodziny - posiadania środków niezbędnych do przeżycia. Konieczne jest skonfrontowanie sytuacji materialnej strony skarżącej z wysokością zaległej należności i wskazanie dochodów, które zdaniem organu - byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia.
Raz jeszcze trzeba wskazać, że umorzenie należności zależy od uznania organu, ale uznanie to opierać się musi na bazie konkretnego przypadku, żeby nie przerodziło się w niezrozumiałą arbitralność organu. Sąd nie może zaś zaakceptować w ustalonym stanie rzeczy wniosku o braku wpływu ściągnięcia należności na sytuację majątkową skarżącego i jego rodziny.
Organ ponownie ustali wartość dochodów skarżącego, wysokość jego wydatków, w tym alimentacyjnych, to, czy rzeczywiście skarżący wywiązuje się z nich i z jakiego źródła je pokrywa, przeanalizuje skutki, jakie ściągnięcie należności wywrze na sytuację skarżącego, a w szczególności czy nie pozbawi go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, a także oceni, czy wyjaśnienia skarżącego w tej kwestii są wiarygodne.
Znając zaś stan majątkowy skarżącego, możliwe następstwa prowadzonej egzekucji, i ważąc starannie racje dłużnika i niemniej istotny interes publiczny, będzie mógł podjąć uznaniową decyzję, czy zgadza się na umorzenie należności, czy chce je ściągnąć.
Decyzja ta pozostaje oczywiście w zakresie uznaniowości organu, ale motywy jej podjęcia nie mogą opierać się na nieuzasadnionych bliżej założeniach o braku wpływu odmownego rozstrzygnięcia na sytuację dłużnika.
Nie można natomiast zaakceptować argumentacji opartej na założeniu, że ubóstwo w Polsce jest zjawiskiem powszechnym, i jak dość niezrozumiale wskazał organ " skutkowym" - zatem nie stanowi szczególnej przesłanki umorzenia należności. Takie założenie eliminowałoby z góry sens konstrukcji umarzania należności w oparciu o ubóstwo wnioskodawcy, a założenie ustawodawcy jest przecież inne.
Trzeba więc stan majątkowy wnioskodawcy i uzyskiwane dochody bliżej ocenić, a następnie zbadać indywidualne konsekwencje decyzji w sprawie umorzenia.
Skoro zaskarżona decyzja zapadła z naruszeniem przepisów art. art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, przeto podlegała ona uchyleniu.
Z tych względów, należało orzec jak w sentencji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).