Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia 11 kwietnia 2014 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, po ponownym rozpatrzeniu sprawy, utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia 29 stycznia 2014 r. odmawiającą J. R. umorzenia należności z tytułu składek, odsetek i innych należności w łącznej kwocie 53.330,53 zł, w tym:
- - składek na Fundusz Ubezpieczenia Społecznego za okres luty 2008 r. - wrzesień 2010 r. - w kwocie 14.551,67 zł;
- - składek na Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego za okresy; czerwiec 2000 r., marzec 2001 r., grudzień 2003 r., luty 2004 r., październik 2005 r. - maj 2006 r., lipiec - wrzesień 2006 r., maj 2007 r. - maj 2008 r., sierpień 2008 r. - wrzesień 2010 r. - w kwocie 19.473,83 zł;
- - składek na Fundusz Pracy za okresy luty-maj 2008 r., sierpień 2008 r. - wrzesień 2010 r. - w kwocie 1.327,83 zł;
- - odsetek za zwłokę od wymienionych składek naliczonych na dzień 2 grudnia 2013 r. - w łącznej kwocie 16.842,00 zł.;
- - kosztów upomnienia naliczonych na dzień 2 grudnia 2013 r. - w łącznej kwocie 1.135,20 zł.
W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Zakład Ubezpieczeń Społecznych wyjaśnił, podstawą odmowy wnioskodawcy umorzenia należności z tytułu składek był brak całkowitej nieściągalności oraz okoliczności uzasadniających umorzenie należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, określonych w art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2013 r. poz. 1442, z późn. zm., dalej powoływanej także jako u.s.u.s.). Zakład wskazał, że nie zostały spełnione ustawowe przesłanki umorzenia należności, wynikające z art. 28 ust. 3 u.s.u.s., gdyż zadłużenie objęte jest skutecznym postępowaniem egzekucyjnym prowadzonym przez Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w [...] i dotychczas organ egzekucyjny nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Wynika to przede wszystkim z faktu, że wnioskodawca posiada świadczenie emerytalne oraz majątek w postaci nieruchomości, która zgodnie z przepisami nie jest wyłączona z postępowania egzekucyjnego, a zatem może być przedmiotem skutecznego przymusowego dochodzenia należności.
Zakład ustalił, że wnioskodawca prowadzi gospodarstwo domowe oraz ponosi stałe wydatki z tytułu opłat w kwocie 700 zł miesięcznie (udokumentowane zostały wydatki na kwotę około 500 zł), a z pism złożonych do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wynika, że wnioskodawca mieszka z żoną i synem, zatem koszty z opłat bieżących rozkładają się także na innych zamieszkujących. Organ zwrócił również uwagę na rachunki za zakupy dokonane w latach 2013 i 2014, które dotyczą wydatków związanych z bieżącym utrzymaniem.
Nadto Zakład wskazał, że wnioskodawca prowadzi działalność gospodarczą w zakresie wyrobów artystycznych. Oprócz tego źródłem utrzymania wnioskodawcy jest dochód z emerytury w kwocie 793 zł (netto), dochód ze sprzątania klatki schodowej w kwocie 380 zł oraz emerytura żony w kwocie 800 zł.
Zakład stwierdził, że aktualna sytuacja materialna wnioskodawcy wskazuje na problemy w uregulowaniu całości zadłużenia jednorazowo, jednak spłata zadłużenia może następować stopniowo w postępowaniu egzekucyjnym. Same kłopoty finansowe, które nie pozwalają na jednorazową spłatę należności nie stanowią dostatecznej argumentacji do umorzenia należności. Nie wystarczy bowiem, że wnioskodawca wskazał na uciążliwość i trudność w spłacie należności, bowiem istnienie takich uciążliwości jest oczywiste. Spłata należności może następować systematycznie w ramach dobrowolnych wpłat dostosowanych do możliwości płatniczych. Zdaniem Zakładu opłacenie należności z tytułu składek w tej formie nie pozbawi wnioskodawcy możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych.
Zakład podniósł, że nie zaistniały przesłanki przemawiające za umorzeniem należności z tytułu składek, określone w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365), dalej wymienianego także jako rozporządzenie. Organ zauważył, że argument wnioskodawcy, iż prowadzona przez niego działalność pomaga mu zdrowieć z nerwicy i alkoholizmu oraz złożona dokumentacja medyczna, nie stanowią podstawy do umorzenia należności z tytułu składek. Wnioskodawca nie przedstawił dokumentów stwierdzających, że legitymuje się on trwałą i całkowitą niezdolnością do pracy oraz że względu na stan zdrowia lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny wnioskodawca jest pozbawiony możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Na powyższą decyzję J. R. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie, zarzucając, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie uwzględnił jego trudnej sytuacji majątkowej i życiowej, w szczególności spowodowanej prowadzoną egzekucją, niewielkimi dochodami i zadłużeniem.
W odpowiedzi na skargę Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje
Na wstępie należy wskazać, że dokonując kontroli działalności organów administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, sąd administracyjny bada, czy organy do ustalonego stanu faktycznego zastosowały właściwą normę prawa materialnego oraz, czy nie uchybiły przepisom prawa regulującym zasady postępowania, a jeśli dopuściły się takich uchybień - czy te uchybienia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Uchylenie zaskarżonej decyzji następuje bowiem wówczas, gdy sąd stwierdzi, że w sprawie doszło do naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź gdy dopuszczono się naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania; ponadto sąd stwierdza nieważność zaskarżonego aktu, gdy ustali, że akt taki dotknięty jest wadą nieważności - art. 145 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.". Ponadto, zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Po przeprowadzeniu kontroli legalności decyzji zaskarżonej w rozpoznawanej sprawie Sąd uznał, że decyzja ta powinna być uchylona, bowiem została wydana z naruszeniem przepisów postępowania mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Podstawą umorzenia składek na ubezpieczenie społeczne jest art. 28 ust. 1 – 3a u.s.u.s. Przepisy dotyczące składek na ubezpieczenie społeczne stosuje się odpowiednio także do umorzeń między innymi składek na ubezpieczenie zdrowotne i składek na Fundusz Pracy (art. 32 u.s.u.s.).
Zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a, przewidującego wyjątek od zasady. Wyjątek ten polega na tym, że pomimo braku całkowitej nieściągalności składek możliwe jest ich umorzenie w uzasadnionych przypadkach, przy czym taka możliwość dotyczy tylko składek ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek.
Według art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność, zachodzi, gdy: 1/ dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2/ sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze; 3/ nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4/ nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 5/ wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 6/ naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 7/ jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Jak wcześniej już wyjaśniono, wyjątek od zasady, że umorzeniu podlegają należności z tytułu składek tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności dotyczy składek ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek. Wówczas należności mogą być umarzane w uzasadnionych przypadkach (art. 28 ust. 3a u.s.u.s.). W ustawie nie określono bliżej uzasadnionych przypadków w rozumieniu art. 28 ust. 3a u.s.u.s., natomiast zgodnie z art. 28 ust. 3b tej ustawy minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego otrzymał upoważnienie ustawowe do określenie w drodze rozporządzenia szczegółowych zasad umarzania składek, o którym mowa w ust. 3a, z uwzględnieniem przesłanek uzasadniających umorzenie, biorąc pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych.
Zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne wydanego na podstawie art. 28 ust. 3b u.s.u.s., Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1/ gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2/ poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3/ przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Analiza wskazanych przepisów pozwala stwierdzić, że wprawdzie ustawodawca nie zdefiniował bliżej w ustawie uzasadnionych przypadków dających podstawę do umorzenia składek na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s., jednak skorzystał z konstrukcji upoważnienia ustawowego zobowiązującego właściwego ministra do określenia w rozporządzeniu, w ramach szczegółowych zasad umarzania składek, także przesłanek uzasadniających umorzenie. Oznacza to w gruncie rzeczy delegację ustawową do zdefiniowania uzasadnionych przypadków, o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Treść § 3 ust. 1 rozporządzenia wskazuje, że takie uzasadnione przypadki dające podstawę do umarzania składek zachodzą wówczas, kiedy zobowiązany ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. We wskazanym przepisie przykładowo wymieniono takie sytuacje, o których mowa wyżej, w tym przypadek, gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych oraz przypadek przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Jednak użycie sformułowania w "szczególności" wskazuje, że nie jest to zamknięty katalog sytuacji, które można uznać za spełniające przesłankę umorzenia składek opisaną w § 3 ust. 1 rozporządzenia in principio, a przechodząc na grunt ogólnego sformułowania z art. 28 ust. 3a ustawy - przesłankę uzasadnionego przypadku.
Trzeba w tym miejscu wyraźnie podkreślić, że decyzja administracyjna wydana w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek ma, a ściślej rzecz biorąc, może mieć charakter uznaniowy, a więc do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych należy wówczas wybór jednego z możliwych sposobów rozstrzygnięcia sprawy. Dotyczy to zarówno sytuacji kiedy podstawą umorzenia jest art. 28 ust. 1- 3 u.s.u.s.(całkowita nieściągalność składek), jak i art. 28 ust. 1 i 3a ustawy (uzasadniony przypadek przy braku nieściągalności). Oznacza to, że nawet ustalenie, że zachodzą przesłanki umorzenia opisane we wskazanych przepisach, nie zobowiązuje Zakładu do umorzenia zaległości. Organ ma wówczas możliwość wyboru rozstrzygnięcia pozytywnego lub negatywnego dla wnioskodawcy. Możliwość wyboru rozstrzygnięcia nie oznacza jednak, że decyzja Zakładu może być dowolna. Organ rozstrzygnięcie powinien uzasadnić, wskazując w szczególności jakie okoliczności skłoniły go do odmowy umorzenia składek, mimo ustalenia, że przesłanki konieczne dla umorzenia, określone w przepisach ustawy zostały spełnione.
W przypadku uznaniowego charakteru decyzji podejmowanych na podstawie art. 28 ust. 1 - 3a u.s.u.s. w postępowaniu przed sądem administracyjnym nie kontroluje się merytorycznej zasadności, czy celowości takich decyzji. Sądowa kontrola legalności decyzji uznaniowych sprowadza się do oceny, czy organ podejmujący decyzję prawidłowo zgromadził materiał dowodowy, czy wyciągnięte wnioski w zakresie merytorycznym decyzji o odmowie umorzenia składek mają swoje uzasadnienie w zebranym materiale dowodowym oraz czy dokonana ocena mieści się w ustawowych granicach. Istotą decyzji uznaniowej jest pozostawienie organowi swobody wyboru określonego rozwiązania w ramach tzw. luzu decyzyjnego, z zastrzeżeniem, że wybór ten jednak powinien być odpowiednio uzasadniony. Z uzasadnienia wyboru jednego z kilku możliwych rozwiązań wynikać powinno dlaczego organ zdecydował się na zajęcie określonego stanowiska, w szczególności w sytuacji, w której przyjmuje się rozwiązanie negatywne dla strony.
Jednak jak wcześniej wspomniano decyzja wydana w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek jedynie może mieć charakter uznaniowy, co oznacza, że nie zawsze ma taki charakter. Jest tak dlatego, ponieważ uprawnienie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do uznaniowości w podejmowaniu decyzji o umorzeniu składek lub odmowie umorzenia realizuje się dopiero po prawidłowym ustaleniu, że zachodzą przesłanki do umorzenia przewidziane w art. 28 ust. 2 i 3 albo w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Do podjęcia decyzji w ramach uznania administracyjnego, czyli do możliwości wyboru określonego rozstrzygnięcia, dochodzi dopiero po uprzednim ustaleniu, że w sprawie zaistniała przesłanka w postaci całkowitej nieściągalności składek lub przesłanka uzasadnionego przypadku zdefiniowanego w rozporządzeniu jako sytuacja, kiedy zobowiązany ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny.
Można stwierdzić, że wystąpienie opisanych przesłanek jest konieczne dla podjęcia decyzji o umorzeniu składek, ale niewystarczające, bowiem w takiej sytuacji ostateczna decyzja podejmowana jest w ramach uznania administracyjnego.
W związku z powyższym należy wskazać, że ustalając samo istnienie lub brak przesłanek umorzenia określonych w art. 28 ust. 2 - 3a ustawy Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie może działać w ramach uznania administracyjnego, ponieważ kwestia ustalenia czy zachodzą ściśle sprecyzowane okoliczności decydujące o całkowitej nieściągalności składek (art. 28 ust. 3 u.s.u.s.) oraz czy występuje sytuacja, kiedy zobowiązany ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny (art. 28 ust. 3a i 3b u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 rozporządzenia), to nie jest kwestia wyboru między różnymi możliwościami, lecz kwestia jednoznacznych ustaleń faktycznych i prawidłowych jednoznacznych wniosków wynikających z tych ustaleń.
Jeżeli ustalenia faktyczne prowadzą do wniosku, że nie są spełnione omawiane przesłanki umorzenia składek, to wówczas Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie ma możliwości działania w ramach uznania administracyjnego i wyboru konsekwencji prawnych. Może wówczas tylko odmówić umorzenia. Decyzja wydana w takiej sytuacji faktycznej i prawnej ma charakter decyzji związanej. Natomiast wykazanie istnienia którejkolwiek z wymienionych przesłanek, choć pozwala Zakładowi na zastosowanie tej ulgi, to jednak do tego nie zobowiązuje. Dopiero i jedynie po ustaleniu istnienia przesłanek umorzenia określonych w art. 28 ust. 2 – 3a u.s.u.s. Zakład Ubezpieczeń Społecznych podejmując decyzję o umorzeniu albo o odmowie umorzenia składek działa w ramach uznania administracyjnego.
Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy należy wskazać, że kontrolą sądu objęte zostały decyzja i prowadzące do wydania tej decyzji postępowanie, w którym Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustalił, iż nie ma podstawy do umorzenia składek, ponieważ nie zachodzi całkowita nieściągalność składek, o której mowa w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., a także, że nie zachodzi przesłanka umorzenia składek określona w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 rozporządzenia. Co do tego drugiego ustalenia Zakład Ubezpieczeń stwierdził, że wprawdzie sytuacja materialna skarżącego wskazuje na brak możliwości spłaty zadłużenia jednorazowo, jednak spłata należności może następować w ramach systematycznych wpłat, w wysokości uzależnionej od sytuacji finansowej dłużnika. Zakład podniósł, spłata zadłużenia może następować stopniowo w postępowaniu egzekucyjnym. Same kłopoty finansowe, które nie pozwalają na jednorazową spłatę należności nie stanowią dostatecznej argumentacji do umorzenia należności.
Organ zaznaczył, że nie wystarczy, by skarżący wskazał na uciążliwość i trudność w spłacie należności, bowiem istnienie takich uciążliwości jest oczywiste. Spłata należności może następować systematycznie w ramach dobrowolnych wpłat dostosowanych do możliwości płatniczych. Zdaniem Zakładu opłacenie należności z tytułu składek w tej formie nie pozbawi wnioskodawcy możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych.
Ustalenie braku przesłanek umorzenia składek na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s. (brak całkowitej nieściągalności składek ze względu na możliwość egzekucji z nieruchomości wchodzących w skład gospodarstwa rolnego) nie budzi zastrzeżeń, ponieważ znajduje potwierdzenie w ustaleniach faktycznych, a stanowisko organu w tym zakresie zostało prawidłowo uzasadnione. Także skarżący nie podnosi żadnych okoliczności, które wskazywałyby na nieprawidłowość ustaleń istotnych dla stwierdzenia istnienia bądź nie istnienia tej przesłanki umorzenia składek.
Nie sposób tego samego stwierdzić oceniając legalność decyzji, o ile organ oparł ją na ustaleniu, że nie zachodzi przesłanka umorzenia składek określona w art. 28 ust 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 rozporządzenia. Takie ustalenie można by zaakceptować, tylko gdyby zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem dowodowym oraz wyjaśnieniem stanu faktycznego sprawy zgodnie z regułami postępowania zawartymi w przepisach art. 7, 77 § 1 i 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2013 r. poz. 267 z późn. zm.), dalej wymienianej jako K.p.a., to jest gdyby organ w sposób prawidłowy ustalił i rozważył wszystkie okoliczności istotne dla ustalenia istnienia bądź braku omawianej przesłanki.
W myśl art. 7 K.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Przepis ten wyraża zasadę prawdy obiektywnej, która oznacza, że na organ administracji publicznej nałożony jest obowiązek wyczerpującego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych związanych z określoną sprawą w celu ustalenia stanu faktycznego zgodnego z rzeczywistością. Wyrazem tej zasady są obowiązki nałożone na organ administracji publicznej w art. 77 § 1 i 80 K.p.a. Według tych przepisów organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, a następnie na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić czy dana okoliczność została udowodniona. Ocena całokształtu zgromadzonego materiału dowodowego - w kontekście mających zastosowanie w sprawie przesłanek prawa materialnego winna znaleźć swoje odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji, stanowiącym - stosownie do treści art. 107 K.p.a. - jej integralną część, którego zadaniem jest wyjaśnienie podjętego przez organ rozstrzygnięcia. Przy tym przez właściwe motywowanie decyzji organ realizuje również zasadę przekonywania, wyrażoną w art. 11 k.p.a.
W ocenie Sądu powyższych wymogów nie spełnia zaskarżona decyzja, bowiem Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie uzasadnił w przekonujący i logiczny sposób swojego wniosku, że w niniejszej nie występuje sytuacja kiedy zobowiązany ze względu na stan majątkowy i sytuacją zdrowotną nie jest w stanie opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego (art. 28 ust. 3a i 3b u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 rozporządzenia). Przy czym, wyjasnić należy, że oceniając sytuację majątkową zobowiązanego dla potrzeb rozstrzygnięcia o przesłance skonkretyzowanej w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia należy również mieć na uwadze, że zobowiązany może, nie opłacając zadłużenia z tytułu składek, być w stanie zaspokajać niezbędne potrzeby życiowe, a dopiero opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Tak należy rozumieć treść omawianego przepisu, który dotyczy nie tylko sytuacji, w której opłacenie składek pogłębi stan niemożności zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych zobowiązanego i jego rodziny.
Dotyczy bowiem również sytuacji, w której dopiero opłacanie składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. W związku tym ustalenie, że zobowiązany nie opłacając składek zaspokaja niezbędne potrzeby życiowe nie jest wystarczające dla rozstrzygnięcia sprawy. Należy bowiem również zawsze ustalać czy nastąpiłaby zmiana sytuacji polegająca na tym, że dopiero opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Uzasadniając swoje stanowisko w tym zakresie Zakład wskazał, że wnioskodawca prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, ponosi stałe wydatki z tytułu miesięcznych opłat w kwocie 700 zł miesięcznie (przy czym udokumentowane zostały wydatki na kwotę ok. 500 zł), mieszka wraz z żoną i synem, zatem koszty z opłat bieżących rozkładają się także na innych zamieszkujących.
Wnioskodawca złożył również rachunki za zakupy dokonane w supermarkecie [...] w latach 2013 i 2014 dotyczące wydatków związanych z bieżącym utrzymaniem. Organ ustalił ponadto, że wnioskodawca od dnia 1 stycznia 1999 r. prowadzi działalność gospodarczą w zakresie wyrobów artystycznych. Oprócz tego źródłem utrzymania J. R. jest dochód z emerytury w kwocie 793 zł (netto), dochód ze sprzątania klatki schodowej w kwocie 380 zł oraz emerytura żony w kwocie 800 zł.
Wymaga podkreślenia, że w postępowaniu prowadzonym w przedmiocie umorzenia należności organ, ustalając sytuację majątkową dłużnika, powinien między innymi porównać stwierdzoną aktualną sytuację materialną zobowiązanego z wysokością zaległej należności i wskazać dochody zobowiązanego (uzyskiwane rzeczywiście czy możliwe realnie do uzyskania), które w ocenie organu byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 października 2007 r. w sprawie II GSK 176/07, publ. SIP LEX nr 399183). Przy tym oczywiste jest, że pokrycie tego zadłużenia mogłoby nastąpić w dłuższej perspektywie czasowej, a nie tylko jednorazowo lub w krótkim okresie.
Należy ponadto zestawić wysokość dochodu uzyskiwanego przez dłużnika z niezbędnymi kosztami jego utrzymania w celu ustalenia, czy strona jest w stanie faktycznie spłacić istniejące zadłużenie bez pozbawienia siebie możliwości zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych.
Organ w ogóle nie rozważył jakie znaczenie w sytuacji majątkowej i życiowej skarżącego ma okoliczność, że jego łączne zadłużenie wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest stosunkowo duże w konkretnej sytuacji majątkowej, bowiem przekracza 53 tysiące złotych, a więc jest ponad dwukrotnie wyższe zarówno od rocznego przychodu brutto jak i dochodu z tytułu emerytury i działalności gospodarczej wykazywanych w ostatniej deklaracji PIT – 36 złożonej do akt sprawy dotyczącej roku 2012.
Ustalenie organu dotyczące dochodów skarżącego są nieprecyzyjne, ponieważ nie wiadomo, czy podawana przez organ kwota emerytury 793 zł netto dotyczy emerytury otrzymywanej tylko po dokonaniu zwykłych potrąceń (np. zaliczki na podatek dochodowy), czy też po uwzględnieniu kwot uwzględniających zajęcie w postępowaniu egzekucyjnym. To samo dotyczy emerytury żony skarżącego, przy czym w tym przypadku z uzasadnienia decyzji nie wynika, czy kwota 800 zł została podana netto czy brutto. Nie wiadomo również jak się ma kwota 380 zł dochodu z tytułu sprzątania klatki schodowej do przychodu i dochodu z tytułu dzielności gospodarczej wykazywanych w deklaracjach PIT – 36 i informacjach PIT/B przedstawionych przez skarżącego. Organ nie przedstawił także ustaleń z jaką systematycznością i w jakiej wysokości potrącane jest zadłużenie z tytułu zajęcia emerytury skarżącego w toku postępowania egzekucyjnego.
Należy zauważyć, że skarżący, przed wydaniem pierwszej decyzji, złożył między innymi wyciąg z księgi przychodów i rozchodów oraz zeznania roczne, stanowiące materiał dowodowy w sprawie, które powinny podlegać ocenie przez organ. Organ tego nie uczynił, zatem nie wyjaśnił stanu faktycznego sprawy. Organ wydając zaskarżoną decyzję zupełnie pominął powyższe dowody. Materiał dowodowy zebrany w przedmiotowej sprawie nie został wyczerpująco rozpatrzony i oceniony. Zatem w zakresie sytuacji majątkowej skarżącego decyzja organu wydana na skutek wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy oparta była ustaleniach co najmniej dowolnych, dokonanych z naruszeniem art. art. 7, 77 § 1 i 80 K.p.a. Organ, mając do dyspozycji m.in. powyższą dokumentację nie ustalił w sposób precyzyjny stanu majątkowego rodziny skarżącego i jego dochodu oraz wydatków.
Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie wynika nadto aby przy ustalaniu faktycznej sytuacji majątkowej skarżącego Zakład podejmował próbę zbilansowania powyższych pozycji i wyliczenia czy i jaka kwota pozostaje miesięcznie skarżącemu i jego rodzinie po zaspokojeniu niezbędnych potrzeb życiowych, która to kwota mogłaby być przeznaczona na choćby ratalną spłatę zadłużenia, przy uwzględnieniu stosunkowej dużej wysokości tego zadłużenia. Nie wiadomo więc, czy spłata zadłużenia w ratach jest możliwa nawet w dłuższym okresie bez pozbawienia zobowiązanego i jego rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Nie zostało w uzasadnieniu decyzji ustalone jaki charakter ma nieruchomość skarżącego (czy jest niezbędna do zamieszkiwania) i czy może być zbyta bez pozbawienia zobowiązanego i jego rodziny możliwości zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych.
Przy takich niepełnych ustaleniach faktycznych nie można przekonująco uzasadnić przedstawionego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniosku, że opłacenie należności z tytułu składek nie pozbawiłoby zobowiązanego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Miesięczne dochody skarżącego i jego rodziny w istocie nie zostały w sposób dostatecznie precyzyjny ustalone. Dochody te mogą być dobrze udokumentowane, a więc dokonanie ustaleń nie powinno nastręczać jakichkolwiek trudności. Wskazane uchybienia w postępowaniu nie pozwalały na merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy pod kątem zastosowania § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, w świetle którego wniosek może zostać uwzględniony, gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.
Omówione okoliczności wskazują, że postępowanie przeprowadzone zostało z naruszeniem reguł proceduralnych określonych w art. art. 7, 77 § 1 i 80 K.p.a., a także w art. art. 107 i 11 K.p.a. Naruszenie wymienionych przepisów postępowania mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, skoro doprowadziło do ustalenia, że brak jest przesłanki odmowy umorzenia składek, bez potrzeby analizy sprawy w ramach kompetencji organu wynikających z uznaniowości decyzji o umorzeniu.
Ponownie rozpoznając sprawę Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustalając istnienie lub brak przesłanki umorzenia składek określonej w art. 28 ust. 3a ustawy w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia powinien rozpatrzyć wszystkie okoliczności sprawy wynikające z twierdzeń skarżącego oraz przeprowadzonych dowodów, w razie potrzeby z uwzględnieniem wyjaśnień strony przesłuchanej co do niewyjaśnionych faktów istotnych do rozstrzygnięcia sprawy (art. 86 K.p.a.) Ustalenie istnienia lub braku przesłanek powinno być logicznym wynikiem dokonanych ustaleń faktycznych.
Podkreślić należy, że to wskazanie Sądu co do dalszego postępowania nie wyznacza w żaden sposób kierunku ustaleń organu co do istnienia przesłanek umorzenia, ani tym bardziej kierunku rozstrzygnięcia sprawy. Oznacza jedynie konieczność wyczerpującego zbadania i oceny stanu faktycznego sprawy i wyciągnięcia logicznych wniosków z dokonanych ustaleń. Dopiero wyczerpująca i logiczna ocena istnienia lub braku przesłanek z art. 28 ust. 1 - 3 u.s.u.s. pozwoli Zakładowi odmówić umorzenia składek (w razie braku wszystkich przesłanek) albo przejść do uznaniowego umorzenia, bądź odmowy umorzenia składek (jeżeli któraś z przesłanek zostanie stwierdzona).
Z przytoczonych wyżej przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylił zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a.