Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] października 2010 r., Nr [...], Komisja Stypendialna Uniwersytetu Medycznego w L. odmówiła przyznania P. T. doktorantowi I roku studiów doktoranckich stypendium za wyniki w nauce w roku akademickim 2009/2010. Uzasadnieniem decyzji odmownej była zbyt niska ilość punktów uzyskanych w postępowaniu rekrutacyjnym.
Po rozpoznaniu odwołania P. T., Odwoławcza Komisja Stypendialna Uniwersytetu Medycznego w L., decyzją z dnia [...] grudnia 2010 r., Nr [...], uchyliła zaskarżoną decyzję z [...] października 2010 r. i umorzyła postępowanie I instancji.
W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ odwoławczy wskazał, iż P. T. decyzją Komisji Rekrutacyjnej Uniwersytetu Medycznego w L. został z dniem 1 października 2009 r. zakwalifikowany na l rok studiów doktoranckich prowadzonych na l Wydziale Lekarskim z Oddziałem Stomatologicznym Uniwersytetu Medycznego w L. w Katedrze i Klinice Psychiatrii.
Prorektor ds. Współpracy z Zagranicą i Szkolenia Podyplomowego Uniwersytetu Medycznego w L. wyznaczył na dzień 7 października 2009 r. spotkanie doktorantów l roku studiów stacjonarnych i niestacjonarnych, na którym odbyła się immatrykulacja. Termin immatrykulacji był podany do powszechnej wiadomości na stronie internetowej Uniwersytetu Medycznego w L. oraz tablicy ogłoszeń umieszczonej na parterze budynku Uniwersytetu Medycznego.
P. T. nie zgłosił się w dniu 7 października 2009 r. na immatrykulację, nie złożył ślubowania nie odebrał decyzji o zakwalifikowaniu na studia. Jak wynika z akt sprawy P. T. nie zgłosił gotowości złożenia ślubowania również w terminie późniejszym. Rejestr wydanych legitymacji potwierdza, że również nie zgłosił się po odbiór legitymacji doktoranckiej i karty zajęć.
W dniu [...] listopada 2009 r. Kierownik Studiów Doktoranckich l Wydziału Lekarskiego z Oddziałem Stomatologicznym Uniwersytetu Medycznego w L. wydał decyzję o skreśleniu z dniem 25 listopada 2009 r. P. T. z listy uczestników studiów doktoranckich z uwagi na fakt, iż doktorant nie wywiązywał się z podstawowych obowiązków, które spoczywają na uczestniku studiów doktoranckich prowadzonych w Uniwersytecie Medycznym w L. Decyzja została utrzymana w mocy decyzją Rektora Uniwersytetu Medycznego w L. z dnia [...] stycznia 2010 r. Następnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 15 czerwca 2010 roku (sygn. akt III SA/Lu 126/10) uchylił zaskarżoną decyzję Rektora oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.
W piśmie z dnia 16 czerwca 2010 r. P. T. zwrócił się do Rektora Uniwersytetu Medycznego o wypłatę stypendium za wyniki w nauce na rok akademicki 2009/2010.
Organ wskazał, iż zgodnie z przepisami ustawy z dnia 27 lipca 2005 roku Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 164, poz. 1365 ze zm.) przyznanie pomocy materialnej przewidzianej treścią art. 199 ustawy, w tym stypendium za wyniki w nauce możliwe jest jedynie w odniesieniu do doktoranta, a osoba która została zakwalifikowana na studia doktoranckie, a nie przeszła immatrykulacji i nie złożyła ślubowania nie jest doktorantem. Zatem w odniesieniu do takiej osoby nie można wydać decyzji w kwestii wspomnianego stypendium, co skutkuje bezprzedmiotowością postępowania administracyjnego wszczętego na wniosek strony. Ustalenie istnienia przesłanki bezprzedmiotowości postępowania z jakiejkolwiek przyczyny stwarza obowiązek zakończenia postępowania w danej instancji przez jego umorzenie, ponieważ nie będzie wtedy podstaw do rozstrzygnięcia sprawy co do istoty.
W skardze do sądu administracyjnego na decyzję z dnia [...] grudnia 2010 r. P. T. podniósł, iż nie został prawidłowo zawiadomiony o terminie i miejscu immatrykulacji, a władze Uniwersytetu bezprawnie odmawiają mu złożenia ślubowania i wydania legitymacji doktoranta. Wskazał również, że decyzja o skreśleniu z listy doktorantów była niezgodna z prawem, co potwierdził wyrok WSA w L. W odpowiedzi na skargę pełnomocnik Odwoławczej Komisji Stypendialnej Uniwersytetu Medycznego wniosła o oddalenie skargi, podtrzymując w całości stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga jest zasadna, aczkolwiek nie z przyczyn w niej wyrażonych. Należy jednak przypomnieć, że sąd administracyjny orzeka w graniach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 czerwca 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi; Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.; dalej: p.p.s.a.). Oznacza to, że obowiązkiem sądu jest dokonanie kompleksowej oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, niezależnie od zarzutów podanych w skardze.
Zaskarżone do sądu rozstrzygnięcie jest konsekwencją uznania przez organ, że postępowanie w indywidualnej sprawie skarżącego stało się bezprzedmiotowe. Stanowisko to organ opiera na następującej argumentacji: skarżący został wprawdzie zakwalifikowany na studia doktoranckie, lecz nie przeszedł immatrykulacji i nie złożył ślubowania a zatem nie jest doktorantem. W związku z tym w stosunku do takiej osoby nie można wydać decyzji w kwestii stypendium za wyniki w nauce. Skoro tak, postępowanie wszczęte na wniosek skarżącego w tym przedmiocie jest bezprzedmiotowe.
Argumentacja organu opiera się na faktach, które w sprawie są niesporne między stronami. Skarżący został z dniem 1 października 2009 r. zakwalifikowany na l rok studiów doktoranckich prowadzonych na l Wydziale Lekarskim z Oddziałem Stomatologicznym Uniwersytetu Medycznego w L. w Katedrze i Klinice Psychiatrii. Pomimo tego nie zgłosił się na immatrykulację, która odbywała się w dniu 7 października 2009 r., ani nie złożył ślubowania. Sam spór pomiędzy stronami co do możliwości immatrykulacji i złożenia ślubowania w terminie późniejszym jest poza związkiem z kwestiami, które decydują o ocenie legalności decyzji, która jest przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie.
Pojęcie bezprzedmiotowości postępowania administracyjnego, jako przesłanki jego umorzenia było przedmiotem rozważań w licznych publikacjach doktrynalnych, jak i w orzeczeniach sądowych. Najogólniejszą charakterystykę tego pojęcia, oddającą całą jego istotę, przedstawia prof. J. Borkowski w następujących słowach: "Bezprzedmiotowość postępowania administracyjnego, o której stanowi się w art. 105 § 1 [Kodeksu postępowania administracyjnego], oznacza, że brak jest któregoś z elementów materialnego stosunku prawnego, a wobec tego nie można wydać decyzji załatwiającej sprawę przez rozstrzygnięcie jej co do istoty" (B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, wyd.10, Warszawa 2009, s. 391).
Ustalenie przesłanki bezprzedmiotowości postępowania administracyjnego w badanej sprawie wymaga zatem analizy stosunku prawnego, jaki zaistniał pomiędzy skarżącym a Uniwersytetem Medycznym.
Tytułem wstępu należy przypomnieć, że do istoty statusu prawnego uniwersytetu należy gwarantowana konstytucyjnie i ustawowo autonomia we wszystkich obszarach jej działania, na zasadach określonych w ustawie (art. 70 ust. 5 Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997r., Dz. U. Nr 78, poz. 483, z późn. zm. oraz art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym; Dz. U. Nr 164, poz. 1365, ze zm.). W konsekwencji tej zasady organy szkoły wyższej nie są typowymi organami administracji publicznej, a samej szkole wyższej przypisuje się status tzw. zakładu administracyjnego. Relacje prawe pomiędzy szkołą wyższą a studentem/doktorantem określane są mianem stosunku zakładowego. W ramach stosunku zakładowego wskazuje się na dwa typy relacji: zewnętrzna, dotycząca nawiązania, zmiany lub ustania stosunku prawnego pomiędzy szkołą wyższą (zakładem), a studentem/doktorantem (użytkownikiem) oraz wewnętrzna, dotycząca kwestii korzystania przez użytkownika z usług zakładu i regulowana w dużej mierze przez akty prawne stanowione przez sam zakład (szkołę wyższą), oczywiście w granicach określonych ustawami (statut, regulaminy etc.).
Podsumowując: stosunek prawny pomiędzy studentem/doktorantem, a szkołą wyższą ma charakter złożony, powstają w ramach niego zarówno relacje o charakterze zewnętrznym, poddane kognicji sądu administracyjnego, jak i relacje wewnętrzne, gdzie kognicja sądu jest ograniczona do pewnych tylko zagadnień (np. kwestie indywidualnych rozstrzygnięć w sprawach stypendiów) lub całkowicie wyłączona (np. oceny z egzaminów).
Ów złożony stosunek prawny powstaje w trybie kilku zdarzeń i aktów prawnych, które łącznie tworzą przesłanki ukształtowania stosunku prawnego pomiędzy studentem/doktorantem i szkołą wyższą w jej pełnym wymiarze. Analiza treści art. 169 i 170 Prawa o szkolnictwie wyższym, które na mocy art. 196 ustawy stosuje się do doktorantów wskazuje, że na wspomniane przesłanki składają się: pozytywne przejście procedury rekrutacyjnej, której warunki, w granicach określonych ustawą określa uchwała senatu uczelni (art. 196 w zw. z art. 169 ust. 1 i 2), decyzja o przyjęciu na studia (art. 169 ust. 7 i 8) oraz immatrykulacja i złożenie ślubowania (art. 170).
Zgodnie z art. 170 ustawy osoba przyjęta na studia nabywa prawa studenta/doktoranta z chwilą immatrykulacji i złożenia ślubowania, którego treść określa statut uczelni. Oznacza to, że także i te elementy są konieczne, aby doszło do ukształtowania pełnej relacji prawnej pomiędzy studentem/doktorantem, a uczelnią, obejmującą zarówno wspomniane wyżej relacje zewnętrzne, jak i wewnętrzne.
Należy podkreślić, iż z chwilą doręczenia studentowi/doktorantowi decyzji o przyjęciu na studia tworzy się już stosunek prawny pomiędzy studentem/doktorantem a szkołą wyższą, co nie oznacza jeszcze, że student /doktorant może korzystać z pełni praw i że obowiązują w stosunku do niego wszystkie obowiązki. Prawa i obowiązki studenta/doktoranta są uregulowane w sposób dwustopniowy: część z nich, przynajmniej w ogólnym zarysie jest uregulowana na szczeblu ustawowym, część natomiast ma swoje podstawy (bądź szczegółowe doprecyzowanie) w aktach o charakterze wewnętrznym (statutach, regulaminach). Oznacza to konieczność dokonania jeszcze jednego aktu, który skonkretyzuje stosunek prawny pomiędzy studentem/doktorantem a szkołą wyższą, aktu prowadzącego do akceptacji przez doktoranta praw i obowiązków wynikających z wewnętrznych regulacji prawnych uczelni (por. art. 197 ust. 1 ustawy: doktorant jest obowiązany postępować zgodnie z treścią ślubowania i regulaminem studiów). Takim aktem jest odbycie immatrykulacji i złożenie ślubowania.
Ponieważ już w momencie doręczenia osobie ubiegającej się o przyjęcie na studia tworzy się stosunek prawny pomiędzy tą osobą, a uczelnią nie można zaakceptować stanowiska, że orzekanie o statusie prawnym doktoranta w zakresie jego uprawnień lub obowiązków jest bezprzedmiotowe wobec braku dokonania czynności wieńczącej tworzenie relacji prawnej pomiędzy doktorantem a szkołą – w postaci immatrykulacji i złożenia ślubowania. Stosunek prawny pomiędzy doktorantem a uczelnią zrywa definitywnie dopiero decyzja o skreśleniu z listy doktorantów (art. 197 ust. 4 ustawy).
Osoba, której doręczono decyzję o przyjęciu na studia ma zatem już status prawny doktoranta, co nie oznacza jednak możliwości korzystania z pełni uprawnień, gdyż ta możliwość obwarowana jest jeszcze kolejnymi przesłankami, do których należy w świetle art. 170 ustawy m.in. immatrykulacja i złożenie ślubowania.
W konsekwencji nie można mówić o bezprzedmiotowości postępowania w sprawie uprawnień osoby, która jest doktorantem, ponieważ została w stosunku do niej wydana decyzja o przyjęciu na studia doktoranckie, a nie wydano decyzji o skreśleniu. Należy odróżniać sytuację bezprzedmiotowości postępowania i bezzasadności żądań stron. Z pierwszą sytuacją mamy do czynienia wówczas, gdy pomiędzy stroną a organem nie zachodzi stosunek prawny, w ramach którego istniałaby możliwość orzekania o prawach czy obowiązkach składających się na treść tego stosunku. W sytuacji orzekania o stypendium przysługującym doktorantom taka sytuacja miałaby miejsce wówczas, gdyby osoba, która żąda przyznania jej takiego uprawnienia, utraciłaby status doktoranta, czy to przed wszczęciem postępowania w sprawie stypendium, czy w jego trakcie. Innymi słowy: zakończenie relacji prawnej doktorant – uczelnia przed rozstrzygnięciem sprawy stypendium oznacza bezprzedmiotowość postępowania w tej ostatniej kwestii.
Czym innym jest natomiast sytuacja w której istnieje relacja prawna pomiędzy żądającym wypłaty stypendium jako studentem/doktorantem, a szkołą wyższą, jednakże przyznanie stypendium jest niemożliwe, gdyż nie są spełnione przesłanki nabycia takiego prawa (niespełnienie warunków określonych w regulaminie przyznawania stypendiów, ale również niedopełnienie czynności, które w świetle art. 170 ustawy warunkują korzystanie z uprawnień studenta/doktoranta). Taka sytuacja nie oznacza bezprzedmiotowości postępowania, lecz bezzasadność (bezpodstawność) żądań strony. O ile w pierwszym przypadku, zgodnie z art. 105 § 1 KPA (w zw. z art. 207 Prawa o szkolnictwie wyższym) należy wydać decyzję o umorzeniu postępowania, o tyle w drugim – decyzję merytoryczna, ale odmowną.
Przenosząc powyższe uwagi na grunt badanej sprawy należy stwierdzić, że organ drugiej instancji nieprawidłowo przyjął, iż zaistniała bezprzedmiotowość postępowania. Oznacza ona brak możliwości jakiegokolwiek uregulowania sytuacji prawnej strony przez organ ze względu na brak relacji prawnych pomiędzy nimi zachodzących. Tak nie jest w omawianym przypadku, gdyż relacja prawna pomiędzy skarżącym (uczestnikiem) i uniwersytetem (zakładem administracyjnym) zawiązała się już z chwilą aktu przyjęcia do zakładu (czyli doręczenia decyzji o przyjęciu na studia doktoranckie). W dacie zgłaszania żądania stypendium, a nawet w dacie orzekania w tym przedmiocie stosunek prawny pomiędzy skarżącym a uniwersytetem nie był definitywnie zakończony z uwagi na brak ostatecznego rozstrzygnięcia w przedmiocie skreślenia z listy doktorantów.
Istniały zatem podstawy do merytorycznego orzekania w sprawie, co nie oznacza, że istniały podstawy do wydania decyzji uwzględniającej żądania skarżącego. Te bowiem są uzależnione od spełnienia innych jeszcze warunków. Organ zamiast umarzać postępowanie powinien był rozważyć, czy istnieją podstawy do uwzględnienia żądania skarżącego, a jeśli doszedłby do przekonania, że określone warunki do uwzględnienia tych żądań nie zostały spełnione, powinien wydać decyzję merytoryczną. Należy jeszcze raz podkreślić, że immatrykulacja i złożenie ślubowania nie są warunkiem powstania w ogóle stosunku prawnego pomiędzy szkołą wyższą a studentem/doktorantem, lecz stanowią warunek niezbędny nabycia praw i obowiązków określonych w regulacjach wewnętrznych uczelni.
W tym stanie rzeczy decyzja organu odwoławczego została wydana z naruszeniem art. 138 § 1 pkt 2 i art. 105 KPA w zw. z art. 207 Prawa o szkolnictwie wyższym, nie zaistniała bowiem przesłanka bezprzedmiotowości postępowania, która uzasadniałaby uchylenie zaskarżonej odwołaniem decyzji i umorzenie postępowania pierwszej instancji.
Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla ją w całości lub w części, jeżeli stwierdzi inne (niż dające podstawę do wznowienia postępowania) naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z takim naruszeniem niewątpliwie mamy do czynienia w niniejszej sprawie, skoro organ bezpodstawnie przyjął zaistnienie przesłanki bezprzedmiotowości postępowania i umorzył je, uchylając się tym samym od merytorycznego rozpoznania sprawy.
Decyzja została uchylona z przyczyn niewyrażonych w skardze, stąd szczegółowe odnoszenie się do podniesionych tam zarzutów jest bezcelowe, tym bardziej, że w dużej mierze mają one charakter pozamerytoryczny, a po części stanowią wręcz inwektywy skierowane pod adresem organów Uniwersytetu. Ocena zachowań skarżącego wobec organów uczelni pozostaje bez związku z oceną legalności zaskarżonej decyzji, tym niemniej sąd uznaje za celowe zwrócenie skarżącemu uwagi, że spór prawny pomiędzy stronami nie zwalnia z obowiązku zachowania podstawowych standardów kultury w relacjach międzyludzkich. Takich standardów w szczególności należy wymagać od osoby, która ma wyższe wykształcenie, a więc powinna reprezentować określony poziom kultury zachowań i wypowiedzi. Kwestie te pozostają jednak w oczywisty sposób bez wpływu na rozstrzygnięcie sprawy przez sąd, gdyż niestosowne zachowania i wypowiedzi skarżącego wobec organów uczelni nie zwalniają z obowiązku przestrzegania przez te ostatnie obowiązującego prawa.
Odnosząc się do podniesionych w skardze argumentów związanych z kwestiami dopuszczenia do immatrykulacji i ślubowania oraz wydania legitymacji doktoranta, należy stwierdzić, że spór pomiędzy stronami co do prawidłowości zachowań organów uczelni w tym względzie nie ma wpływu na ocenę legalności decyzji, która jest przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie.
Uchylenie zaskarżonej decyzji skutkuje koniecznością ponownego rozpatrzenia sprawy przez Odwoławczą Komisję Stypendialną Uniwersytetu Medycznego w L. Przy ponownym orzekaniu organ powinien wziąć pod uwagę przedstawione wyżej stanowisko i ocenę prawną sądu. Zadaniem organu będzie przede wszystkim zbadanie sprawy pod kątem spełnienia przez skarżącego wszystkich przesłanek nabycia prawa do stypendium, zarówno tych określonych ustawowo, jak i wskazanych w regulaminie stypendialnym.
Mając powyższe na uwadze sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c) p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.
O kosztach postępowania sąd orzekł na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 p.p.s.a. Skarżący nie wykazał, aby poniósł inne koszty postępowania poza uiszczonym wpisem w kwocie 200 zł, stąd zwrot kosztów od organu powinien objąć tą kwotę.
Ponieważ uchylono decyzję umarzającą postępowanie, a zatem nie nadającą się do wykonania, nie było podstaw do określenia w sentencji, czy zaskarżona decyzja podlega wykonaniu, na podstawie art. 152 p.p.s.a.