Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniuz 28 czerwca 2022 r., sygn. akt III SA/Po 348/22

Uzasadnienie

G. C. [...] stycznia 2016 r. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P. o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne wraz z odsetkami jako ubezpieczony będący jednocześnie płatnikiem składek. Wskazał, że utrzymuje się wyłącznie z działalności naukowej, z tytułu której uzyskuje rocznie dochody w wys. [...] zł (za 2014 r.).

ZUS I Oddział w P. decyzją z [...] lipca 2016 r. w oparciu o przepisy art. 28 ust. 3i 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 963, dalej: u.s.u.s.) i § 3 ust. 1-3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365, dalej: rozporządzenie) odmówił G. C. umorzenia należności z tytułu składek:

1. - na ubezpieczenie społeczne w łącznej kwocie [...]zł,
2. - na ubezpieczenie zdrowotne w łącznej kwocie [...]zł,
3. - na Fundusz Pracy i FGŚP w łącznej kwocie [...]zł.

Uzasadniając rozstrzygnięcie wskazano, iż biorąc pod uwagę wysokość dochodów strony (netto ok. [...] zł) oraz kwotę miesięcznych wydatków ([...] zł), a także brak trudności w regulowaniu bieżących opłat, ani konieczności korzystania z pomocy instytucjonalnej w formie zasiłków celowych możliwe jest uregulowanie przedmiotowych należności w dłuższym okresie bez zagrożenia dalszej egzystencji.

Na skutek wniosku strony o ponowne rozpatrzenie sprawy ZUS I Oddział w P. decyzją z [...] października 2016 r. uchylił zaskarżoną decyzję i w oparciu o art. 28 ust. 3a u.s.u.s. odmówił umorzenia należności z tytułu składek. Stwierdził, że w sprawie niepoprawnie ustalony stan faktyczny dotyczący uzyskiwanego dochodu.

W wyniku skargi G. C. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z 24 maja 2017 r. sygn. akt III SA/Po 1257/16 uchylił ww. decyzję z [...] października 2016 r. Sąd uznał, że organ zachował się niekonsekwentnie, albowiem uchylił decyzję organu I instancji i w trybie art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia [...] czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 23 ze zm., dalej: k.p.a.) orzekł merytorycznie co do istoty sprawy jednakowo, jak uczynił to organ I instancji – odmówił stronie umorzenia należności z tytułu składek. W uzasadnieniu decyzji organ skupił się zaś na wykazaniu braku podstaw do umorzenia spornych należności z punktu widzenia kryteriów określonych w art. 28 u.s.u.s. i w § 3 ust. 1 rozporządzenia. Zdaniem Sądu, jeżeli po ponownej analizie stanu faktycznego sprawy organ II instancji uznał za konieczne odmówienie umorzenia należności, to należało utrzymać w mocy decyzję organu I instancji, ewentualne zaś różnice dotyczące okoliczności faktycznych należało zaś wykazać w uzasadnieniu decyzji.

Ponownie rozpoznając sprawę ZUS I Oddział w P. decyzją z 19 września 2017 r. utrzymał w mocy decyzję z [...] sierpnia 2016 r. Organ uwzględniwszy uzupełniony przez stronę materiał dowodowy przyjął, że nie zaistniały przesłanki określone w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia i tym samym zastosowania umorzenia. Wyjaśnił na podstawie oświadczenia G. C. z [...] lipca 2017 r., że jest on zatrudniony w W. S. U. S. w P. (WSUS) na podstawie umowy o pracę z wynagrodzeniem brutto [...] zł, tj. netto [...] zł/m-c. Strona prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, posiada spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego o pow. [...] m2. Wedle jego oświadczenia i przedłożonych rachunków ponosi wydatki z tytułu comiesięcznych opłat (w tym za wodę) w kwocie [...]zł, opłat eksploatacyjnych w kwocie [...]zł, i innych w [...] zł. Wydatki na usługi telekomunikacyjne za okres [...].2017 r. wyniosły [...] zł, opłaty za gaz [...] zł (za okres 2 m-cy), opłaty za energię elektryczną z okresów 2-miesięcznych wyniosły odpowiednio [...] zł (płatność do [...].05.2017 r.), [...] zł (płatność do [...].03.2017 r.) i [...] zł (płatność do [...].12.2016r.).

Nadto strona posiada zobowiązania pieniężne w banku w kwocie [...]zł i inne w kwocie [...]zł, które spłacane są dobrowolnie. Strona nie posiada innych zadłużeń ani zaległości płatniczych. Nie posiada też ruchomości i wierzytelności. Nie korzysta też z pomocy instytucjonalnej w postaci zasiłków celowych, co byłoby formalnym potwierdzeniem podnoszonej trudnej sytuacji finansowej.

Na gruncie art. 28 ust. 3a u.su.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Zakład wskazał, że ustalenie, czy opłacenie należności z tytułu składek pozbawi zobowiązanego możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych kierował się zasadami doświadczenia życiowego i wziął pod uwagę indywidualną sytuację życiową strony. Zakład stwierdził, że strona nie jest pozbawiona środków na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, gdyż uzyskuje dochód z tytułu zatrudnienia. Posiada zobowiązania bankowe i inne, które reguluje. Zatem potwierdza zdolność do wygospodarowania środków finansowych na spłatę zadłużenia. Posiadanie zobowiązań finansowych wobec innych wierzycieli nie jest wystarczającym argumentem do umorzenia należności. Konieczność ponoszenia ciężarów o charakterze cywilnoprawnym nie może uzasadniać umorzenia należności publicznoprawnych, które korzystają z pierwszeństwa zaspokojenia w postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

W przeciwnym razie dochodziłoby do naruszenia zasady powszechności i równości w obowiązku ponoszenia świadczeń publicznoprawnych. Skarżący winien zatem dążyć do ustalenia takich warunków spłaty kredytów (odroczenia terminu spłaty, obniżenia wysokości rat kredytowych itp.), które umożliwiłoby mu uiszczenie należności z tytułu zaległych składek. Zobowiązania cywilnoprawne skarżący zaciągnął świadomie z uwzględnieniem możliwości finansowych, godząc się na ich ewentualne negatywne skutki.

Organ podkreślił, że instytucja umorzenia jest wyjątkiem od powszechnego obowiązku uiszczania należności publicznoprawnych co oznacza, że jej zastosowanie powinno być ograniczone do nadzwyczajnych sytuacji. Przy wyjątkowym charakterze tej instytucji organ władny był dać pierwszeństwo interesowi społecznemu kierując się szczególnym charakterem tych należności oraz celami, na które są one przeznaczone. Ustalono, że w okresie od [...].03.2016 r. do [...].04.2017 r. skarżący było zgłoszony do ubezpieczeń z tytułu zatrudnienia na U. M. w P. w wymiarze czasu pracy [...] etatu z podstawą wymiaru składek za okres [...].2016 r. wynoszącą [...] zł brutto (netto [...] zł/m-c). Obecnie od [...].10.2012 r. zatrudniony jest w WSUS w P. na podstawie umowy o pracę z wynagrodzeniem brutto [...] zł (netto [...] zł m-c).

Zakład wskazał, że podstawowym wskaźnikiem służącym do oceny sytuacji materialnej zobowiązanego jest kwota określająca minimum socjalne rozumiane jako wskaźnik określający koszty utrzymania gospodarstw domowych na podstawie koszyka dóbr służących zaspokajaniu potrzeb bytowo-konsumpcyjnych na relatywnie niskim poziomie. Składniki koszyka wystarczają nie tylko dla podtrzymania życia, lecz dla posiadania i wychowania dzieci, a także dla utrzymania minimum więzi społecznych. Jest to model zaspokajania potrzeb na poziomie "minimalnego dobrobytu". Dane przedstawiane przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych są narzędziem pomocniczym wykorzystywanym przez Zakład w określaniu sytuacji finansowej wnioskodawcy. Według danych Instytutu z 31.03.2017 r. minimum socjalne dla gospodarstwa pracowniczego 1-osobowego jest zachowane, jeżeli miesięczny dochód stanowi kwota [...]zł. Zdaniem ZUS dochód strony przewyższa poziom wskazany dla minimum socjalnego, co formalnie nie potwierdza trudnej sytuacji materialnej.

Po odjęciu wydatków związanych z utrzymaniem, wskazanych w oświadczeniu z [...].07.2017 r. w łącznej wys. [...] zł do dyspozycji pozostaje kwota [...]zł/m-c. Mając więc na uwadze wysokość dochodu strony w stosunku do wysokości zobowiązania można uznać, że strona jest w stanie przystąpić do dobrowolnego i sukcesywnego regulowania zaległych składek w ramach umowy o rozłożeniu spłaty należności na raty dostosowanej do jej rzeczywistych możliwości płatniczych. Podkreślono, że dane przedstawione przez IPiPS są jedynie narzędziem pomocniczym wykorzystywanym przez Zakład w określeniu sytuacji finansowej wnioskodawcy. Zbadano przesłanki umorzenia należności z tytułu składek wynikające z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz przesłanki wynikające z § 3 ust. 1 rozporządzenia, które stanowią podstawę podjętego rozstrzygnięcia. Reasumując organ stwierdził, że w sprawie nie zaistniały przesłanki określone w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia.

G. C. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na powyższą decyzję, żądając jej uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia. Zarzucił organowi naruszenie:

1. 1. przepisów postępowania:
2. - art. 77 i art. 80 w związku z art. 7 k.p.a.:
3. a) poprzez błędne ustalenie w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy, że skarżący nie udowodnił trudnej sytuacji finansowej uzasadniającej umorzenie należności na podstawie § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, w sytuacji gdy załączone dokumenty do pisma z [...] lipca 2017 r. potwierdzają spełnienie ww. przesłanek,
4. b) błędne ustalenie w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy, że skarżący posiada zdolność wygospodarowania środków finansowych na spłatę przedmiotowego zadłużenia, gdy jego niski dochód i posiadane zobowiązania finansowe uniemożliwiają spłatę zaległości wobec ZUS,
5. - art. 6 i art. 7 k.p.a. poprzez ustalenie indywidualnej sytuacji skarżącego przez pryzmat danych statystycznych GUS, z pominięciem oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym skarżącego;
6. 2. przepisów prawa materialnego:
7. - art. 28 ust. 1 i ust. 3a u.s.u.s. polegającego na stwierdzeniu, że w okolicznościach sprawy nie zachodzą przesłanki uzasadniające umorzenie należności, gdy przepisy dopuszczają umorzenie składek pomimo ich całkowitej nieściągalności oraz całkowite pominięcie, że umorzenie jest uzasadnione ze względu na trudną sytuację finansową skarżącego,
8. - § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia polegające na stwierdzeniu braku przesłanki umorzenia należności w sytuacji, gdy dowiedziono iż brak umorzenia pociągnie za sobą zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego.

W odpowiedzi ZUS wniósł o oddalenie skargi i podtrzymał swą dotychczasową argumentację.

Wyrokiem z 1 lutego 2018 r. sygn. III SA/Po 873/17 WSA w Poznaniu oddalił skargę.

G. C. reprezentowany przez adwokata wniósł skargę kasacyjną od powyższego wyroku, żądając jego uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Poznaniu oraz o zasądzenia kosztów postępowania według norm przepisanych. Wyrokowi zarzucono naruszenie:

1. 1. przepisów postępowania mogących mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
2. 1) art. 145 § 1 ust. 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm, dalej: P.p.s.a.) w zw. z art. 7, 77 i 80 k.p.a. poprzez:
3. a) błędne ustalenie w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, że skarżący nie udowodnił trudnej sytuacji finansowej uzasadniającej umorzenie należności na podstawie § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia w sytuacji gdy przedstawione przez skarżącego dokumenty i oświadczenia potwierdzają spełnienie przesłanek wskazanych w ww. przepisie;
4. b) błędne ustalenie, że skarżący nie wykorzystuje posiadanych możliwości zarobkowych na rynku pracy, który rzekomo oferuje stanowiska dla ludzi w różnym wieku i kwalifikacjach, a posiadane przez skarżącego wyższe wykształcenie oraz bogata wiedza i doświadczenie stawiają go w pozycji uprzywilejowanej na rynku pracy;
5. 2) art. 141 § 4 P.p.s.a. poprzez sporządzenie w sposób wadliwy uzasadnienia orzeczenia, które:
6. a) uniemożliwia jednoznaczne ustalenie przesłanek, jakimi posługiwał się Sąd I instancji przy wyrokowaniu, tj. wskazanie, że sytuacja majątkowa skarżącego nie wypełnia przesłanek § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, by następnie uznać, że Sąd I instancji podziela stanowisko organu, że podstawą odmowy jest dbałości o stan finansów ubezpieczeń społecznych;
7. b) nie odnosi się do zarzutu skargi w postaci błędnego ustalenia przez organ w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, że skarżący posiada zdolność do wygospodarowania środków finansowych na spłatę zadłużenia wobec ZUS, podczas gdy niski dochód skarżącego oraz jego zobowiązania finansowe wynikające z uzasadnionych potrzeb uniemożliwiają spłatę tych zaległości bez uszczerbku dla jego egzystencji;
8. 3) art. 151 P.p.s.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie i oddalenie skargi w sytuacji gdy skarga ta winna zostać uwzględniona, a zaskarżona decyzja ZUS uchylona;
9. 2. prawa materialnego:
10. 1) art. 28 ust. 1 i ust. 3a i 3b u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia poprzez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że sytuacja majątkowa skarżącego winna być oceniana przez pryzmat wszystkich możliwości zarobkowych (w tym również potencjalnych i abstrakcyjnych), gdy tymczasem ocena ta powinna opierać się na aktualnym stanie majątkowym skarżącego, a także pewnej lub wysoce prawdopodobnej perspektywie w tym zakresie, która pozwoli w rzeczywisty sposób rozstrzygnąć, czy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby skarżącego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
11. 2) § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia poprzez błąd subsumcji polegający na niezastosowaniu tego przepisu, w sytuacji gdy w zaistniałym stanie faktycznym skarżący spełnił przesłanki uprawniające go do ubiegania się o umorzenie przedmiotowych należności wobec ZUS.

Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z 24 lutego 2022 r. sygn. I GSK 2214/18 uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia WSA w Poznaniu oraz zasądził od ZUS na rzecz G. C. kwotę 360 zł tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

W uzasadnieniu wyrok NSA stwierdził, że główną przyczyną uchylenia zaskarżonego wyroku jest uwzględnienie zarzutu dotyczącego naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a. W zarzucie tym skarżący kasacyjnie wskazał, że uzasadnienie uniemożliwia jednoznaczne ustalenie przesłanek, jakimi posługiwał się Sąd podczas wyrokowania, tj. wskazanie, że sytuacja majątkowa skarżącego kasacyjnie nie wypełnia przesłanek z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, by następnie uznać, że Sąd I instancji podziela stanowisko organu, że podstawą odmowy jest dbałość o stan finansów ubezpieczeń społecznych. NSA przypomniał, że w myśl art. 141 § 4 P.p.s.a. uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Uzasadnienie winno zatem zawierać wskazanie podstawy prawnej rozstrzygnięcia wraz z jej wyjaśnieniem.

Obowiązkiem sądu I instancji jest więc przeprowadzenie wywodu prawnego, w którym omówiona zostanie podstawa prawna orzeczenia z uwzględnieniem jej wykładni. Uzasadnienie wyroku musi pozwalać na jednoznaczne ustalenie przesłanek jakimi kierował się sąd podejmując zaskarżone rozstrzygniecie. Nie może być sprzeczne w swej treści, trudno bowiem wtedy ustalić, czym kierował się sąd dokonując oceny legalności zaskarżonej decyzji. Jest to nieodzowne do dokonania pełnej kontroli kasacyjnej orzeczenia sądu I instancji.

NSA wskazał, że kwestia oceny przez Sąd charakteru decyzji, czy jest to decyzja związana, czy też decyzja uznaniowa, ma podstawowe znaczenie podczas sądowej oceny legalności takiej decyzji i mieści się w ramach podstawy prawnej rozstrzygnięcia w rozumieniu art. 141 § 4 P.p.s.a. Obejmuje bowiem wskazanie zastosowanych przepisów prawa oraz wyjaśnienie przyjętego przez sąd sposobu ich wykładni i zastosowania. W przypadku decyzji związanej nie zachodzi żadna z przesłanek do umorzenia należności i wtedy organ nie ma możliwości przyznania ulgi. Dopiero zaistnienie jednej z przesłanek do umorzenia, która musi być wprost wskazana jako element podstawy prawnej rozstrzygnięcia, pozwala na działanie organu w ramach uznania administracyjnego. Organ może wtedy umorzyć należność, ale również może odmówić jej umorzenia, właśnie w przypadku zaistnienia takiej przesłanki.

Zatem ocena charakteru decyzji determinuje dalsze wnikliwe badanie legalności takiej decyzji, wynikające właśnie z charakteru takiego indywidualnego aktu administracyjnego. Przesądzenie charakteru prawnego decyzji wydawanych w przedmiocie umorzenia należności decyduje o granicach sądowej kontroli legalności tych decyzji. W przypadku kontroli legalności decyzji wydanej w warunkach uznania, kontroli tej podlega jedynie poprawność postępowania wyjaśniającego. W drugim zaś przypadku kontroli decyzji związanej (brak przesłanki do umorzenia należności z tytułu składek) ocenie przez sąd administracyjny podlega również samo rozstrzygnięcie. Z tym, że szczególnej dbałości organu o zachowanie wszystkich wymogów proceduralnych wymaga właśnie decyzja wydana w ramach uznania administracyjnego. Kontrola legalności rozstrzygnięcia o charakterze uznaniowym sprowadza się bowiem do zbadania, czy w toku postępowania w sposób wyczerpujący zebrano materiał dowodowy, czy dokładnie zostały wyjaśnione wszystkie okoliczności faktyczne.

Istotne jest także zbadanie, czy po wszechstronnym i wnikliwym rozważeniu całokształtu materiału dowodowego dokonano prawidłowej oceny przesłanek warunkujących zastosowanie przepisu. Sądowa kontrola decyzji uznaniowej obejmuje zatem samo postępowanie poprzedzające jej wydanie, ale nie rozstrzygnięcie, będące wynikiem dokonania określonego wyboru. Kontrola decyzji uznaniowych jest ograniczona do oceny ich zgodności z prawem. Rozpatrując skargę, sąd zobowiązany jest zatem badać, czy przy podejmowaniu decyzji nie doszło do naruszenia prawa materialnego i procesowego. Nie może zaś ingerować w słuszność dokonanego przez organ wyboru i tym samym oceniać celowości zaskarżonego rozstrzygnięcia.

W ocenie NSA uwzględnienie tego zarzutu można uznać za wystarczające do wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonego wyroku.

NSA stwierdził, że na aprobatę zasługiwał również zarzut dotyczący naruszenia przepisów prawa materialnego, a mianowicie art. 28 ust. 1 ust. 3a i ust. 3b u.s.u.s. poprzez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że sytuacja majątkowa strony winna być oceniana przez pryzmat wszystkich możliwości zarobkowych (w tym również potencjalnych i abstrakcyjnych), gdy tymczasem przedmiotowa ocena powinna opierać się na aktualnym stanie majątkowym strony, a także pewnej lub wysoce prawdopodobnej perspektywie w tym zakresie, która pozwoli w rzeczywisty sposób rozstrzygnąć, czy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby skarżącego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Przepis § 3 ust. 1 rozporządzenia uzależnia bowiem przyznanie ulgi w postaci umorzenia należności z tytułu składek od aktualnego stanu majątkowego zobowiązanego z daty rozpoznawania wniosku o ulgę, a nie od sytuacji majątkowej dłużnika, która będzie miała miejsce w przyszłości.

Konieczne jest odniesienie stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej zobowiązanego do wielkości należności i dokonanie oceny, czy spłata pociągnęłaby zbyt ciężkie skutki na przykład poprzez pozbawienie zobowiązanego i jego rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Ta relacja pomiędzy stanem majątkowym zobowiązanego i pozbawieniem jego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, odnosi się niewątpliwie do stanu aktualnego, a nie stanu, który będzie miał miejsce w nieokreślonej co do konkretnej daty przyszłości. W ocenie NSA na aprobatę zasługuje stanowisko, że przy badaniu przesłanek z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 rozporządzenia istotna jest ocena aktualnej sytuacji majątkowej i rodzinnej zobowiązanego, a nie przyczyny powstania zaległości, zawinione czy też subiektywnie niezawinione, które nie zostały przewidziane jako samodzielna przesłanka umorzenia należności.

Rozstrzygnięciom tym (decyzjom w przedmiocie umorzenia) nie towarzyszy walor res iudicata, co oznacza możliwość wielokrotnego występowania z wnioskiem i skutkuje obowiązkiem jego rozpatrzenia przez organ administracji z uwzględnieniem aktualnej sytuacji zobowiązanego (materialnej, zdrowotnej, rodzinnej). Istotny jest więc aktualny stan majątkowy, on ma decydujące znaczenie. Potencjalny, przyszły stan majątkowy zobowiązanego, ma jedynie znaczenie pomocnicze, nie decydujące.

W ocenie NSA zasadnie skarżący podniósł, że ocena jego możliwości zarobkowych w przyszłości winna uwzględniać fakt, iż jest on w wieku przedemerytalnym i w tej sytuacji trudniej jest znaleźć dodatkowe miejsce zarobkowania, a jego atrakcyjność na rynku pracy nie jest wcale tak wielka, jak widzi to sąd. Nie można w sytuacji skarżącego wprost uwzględniać minimum socjalnego dla gospodarstwa pracowniczego jednoosobowego, wynikającego z danych statystycznych, gdyż w jego przypadku zamieszkiwania w dużym mieście (w P.), wielkości składające się na to minimum, odbiegają od rzeczywistych kosztów stanowiących składowe minimum socjalnego. Przykładowo, koszt eksploatacji mieszkania określono na kwotę [...]zł, gdy skarżący ponosi tego rodzaju koszty w wys. [...] zł. Koszty transportu wraz z łącznością to [...] zł, a skarżącego koszty komunikacji miejskiej (bilet miesięczny na okaziciela) wynoszą [...] zł. Różnice w składowych minimum socjalnego i rzeczywistych kosztów ponoszonych przez skarżącego powinny być więc uwzględnione przy ocenie zaistnienia przesłanki do umorzenia należności z tytułu składek, gdyż to rzeczywista sytuacja zobowiązanego ma decydujące znaczenie.

Co do zarzutu naruszenia art. 151 Pp.p.s.a. NSA stwierdził, że jest to przepis wynikowy i skutecznie może być podnoszony w ramach podstaw kasacyjnych w powiązaniu z innymi przepisami, które zostały naruszone. Brak wskazania innych regulacji, którym Sąd I instancji oznacza bezskuteczność tego zarzutu. Pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej, w okolicznościach faktycznych sprawy, uznano za przedwczesne.

W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Zgodnie z przepisem art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329), dalej: P.p.s.a., sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. związanie sądu administracyjnego w rozumieniu ww. przepisu oznacza, że nie może on formułować nowych ocen prawnych - sprzecznych z wyrażonym poglądem Naczelnego Sądu Administracyjnego, lecz zobowiązany jest do podporządkowania się orzeczeniu w pełnym zakresie. Tak w orzecznictwie sądów administracyjnych, jak i doktrynie przyjmuje się, że owo "związanie wykładnią prawa" oznacza wykładnię przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego, jak i kwestii zastosowania określonego przepisu prawa jako podstawy do wydania właśnie takiej decyzji. Przez ocenę prawną rozumie się powszechnie wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w rozpoznawanej sprawie, zaś wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencje oceny prawnej.

Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci np. braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych (por. wyrok NSA z 22 listopada 2018 r., sygn. II GSK 1377/18, wszystkie powołane orzeczenia są dostępne w bazie orzeczeń pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Rozpoznając sprawę ponownie Sąd w niniejszym składzie uwzględniwszy wykładnię prawa (zwłaszcza przepisów art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia) dokonaną przez NSA w wydanym w sprawie wyroku z 24 lutego 2022 r. sygn. I GSK 2214/18, stwierdził, że ZUS I Oddział w P. wydając zaskarżoną decyzję dopuścił się naruszenia przepisów postępowania oraz przepisów prawa materialnego stanowiących podstawę wydania rozstrzygnięcia.

Wobec przedstawienia powyżej przyczyn, z powodu których NSA uchylił wydany uprzednio w niniejszej sprawie wyrok tutejszego Sądu, ich ponawianie w tej części rozważań wydaje się nieuzasadnione.

Przechodząc do meritum sprawy wskazać należy, iż materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy art. 28 ust. 1 i 3a ustawy z dnia 13 października 198 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 963 ze zm., dalej: u.s.u.s.) w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczególnych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365, dalej: rozporządzenie).

Zgodnie z art. 28 ust. 1 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4.

Zastrzec należy, że przepis art. 28 ust. 2 u.s.u.s. umożliwia umorzenie należności z tytułu składek tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Jednocześnie ust. 3 art. 28 u.s.u.s. wyjaśnia, całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:

1. 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
2. 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2015 r. poz. 233, 978, 1166, 1259 i 1844 oraz z 2016 r. poz. 615);
3. 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;
4. 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

1. 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
2. 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

W niniejszej sprawie bezspornie nie mamy do czynienia z całkowitą nieściągalnością składek, w związku z czym przepisy art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. nie znajdowały zastosowania.

ZUS na podstawie art. 28 ust. 1 i 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, zobowiązany był zbadać i ocenić zasadność wniosku G. C. z [...] stycznia 2016 r. o umorzenie należności z tytułu składek ubezpieczenie społeczne na łączną kwotę [...]zł (należność główna – [...] zł oraz odsetki za zwłokę – [...] zł).

W myśl art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe zasady umarzania składek w takich przypadkach zostały określone w rozporządzeniu z dnia 31 lipca 2003 r. wydanym na podstawie upoważnienia zawartego w art. 28 ust. 3b u.s.u.s. Z § 3 ust. 1 rozporządzenia wynika, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1. 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2. 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3. 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Użycie w przywołanych przepisach sformułowania "składki mogą być umarzane" należy rozumieć jako sprecyzowanie uprawnienia ZUS do umorzenia składek, z którego wynika przede wszystkim to, że w innych sytuacjach ZUS nie ma prawa składek umarzać (zob. wyrok NSA z 8 września 2015 r., sygn. II GSK 1807/14). Zatem jeśli ZUS ustali, że nie wystąpiła przesłanka umorzenia należności z tytułu składek określona we wskazanych przepisach, to ma obowiązek odmówić umorzenia tych należności, a taka decyzja nie jest wydawana w ramach uznania administracyjnego. Dopiero w razie stwierdzenia, że w przypadku konkretnego podmiotu ziściły się przesłanki umorzenia, ZUS wydaje decyzję w ramach uznania administracyjnego - o umorzeniu lub o odmowie umorzenia należności z tytułu składek. W przypadku wydawania decyzji w ramach uznania administracyjnego ustawodawca nie pozostawił ZUS całkowitej swobody co do wyboru rozstrzygnięcia, ani też nie zezwolił na dowolność.

Wydając decyzję odmowną mimo wykazania przez stronę, że istnieją ustawowe przesłanki umorzenia, ZUS - aby uniknąć dowolności decyzji - musi wykazać przyczyny, dla których odmówił umorzenia, a w wywodach tych musi rozważyć zarówno ważny interes osoby zobowiązanej, jak i interes publiczny (zob. wyrok NSA z 19 czerwca 2015 r., sygn. II GSK 2757/14).

W świetle powyższych rozważań wymaga w tym miejscu przypomnienia, że w wydanym w niniejszej sprawie wyroku z 24 lutego 2022 r. sygn. I GSK 2214/18 Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że kwestia oceny przez Sąd charakteru decyzji, czy jest to decyzja związana, czy też decyzja uznaniowa, ma podstawowe znaczenie podczas sądowej oceny legalności takiej decyzji i mieści się w ramach podstawy prawnej rozstrzygnięcia w rozumieniu art. 141 § 4 P.p.s.a. Obejmuje bowiem wskazanie zastosowanych przepisów prawa oraz wyjaśnienie przyjętego przez sąd sposobu ich wykładni i zastosowania. W przypadku decyzji związanej nie zachodzi żadna z przesłanek do umorzenia należności i wtedy organ nie ma możliwości przyznania ulgi.

Natomiast dopiero zaistnienie jednej z przesłanek do umorzenia, która musi być wprost wskazana jako element podstawy prawnej rozstrzygnięcia, pozwala na działanie organu w ramach uznania administracyjnego. Organ może wtedy umorzyć należność, ale również może odmówić jej umorzenia, właśnie w przypadku zaistnienia takiej przesłanki. Zatem ocena charakteru decyzji determinuje dalsze wnikliwe badanie legalności takiej decyzji, wynikające właśnie z charakteru takiego indywidualnego aktu administracyjnego. Przesądzenie charakteru prawnego decyzji wydawanych w przedmiocie umorzenia należności decyduje o granicach sądowej kontroli legalności tych decyzji. W przypadku kontroli legalności decyzji wydanej w warunkach uznania, kontroli tej podlega jedynie poprawność postępowania wyjaśniającego. W drugim zaś przypadku kontroli decyzji związanej (brak przesłanki do umorzenia należności z tytułu składek) ocenie przez sąd administracyjny podlega również samo rozstrzygnięcie. Z tym, że szczególnej dbałości organu o zachowanie wszystkich wymogów proceduralnych wymaga właśnie decyzja wydana w ramach uznania administracyjnego."

W ocenie Sądu ZUS – co wynika wprost z uzasadnienia zaskarżonej decyzji - uznał, że nie ziściły się przesłanki określone w przepisach art. 28 ust. 3a w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, tj. skarżący nie wykazał, że ze względu na jego stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie dla niego skutki, w szczególności pozbawiłoby go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Tym samym należy przyjąć, że zaskarżona decyzja ma charakter decyzji związanej. W uzasadnieniu decyzji, po przedstawieniu ustalonego przez organ na podstawie zebranego całokształtu materiału dowodowego (o czym poniżej) Zakład przyjął, że w sprawie nie zaistniały przesłanki określone w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia.

Sąd stanowiska tego nie podziela, albowiem – jak trafnie wskazano w skardze – ocena organu co do ziszczenia się powyższych przesłanek została przeprowadzona z naruszeniem przepisów postępowania (art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § k.p.a.), które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Uwzględniając przywołaną wyżej wykładnię prawa Sądu II instancji za wadliwą należało uznać dokonaną przez ZUS ocenę stanu faktycznego w kontekście przesłanek określonych w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Wprawdzie organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przedstawił aktualną na dzień wydania zaskarżonej decyzji sytuację dochodową i majątkową skarżącego, to nie dokonał jej prawidłowej oceny w kontekście rzeczywistych kosztów i możliwości zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych.

Zważyć należy, iż organ, po doręczeniu mu wyroku tutejszego Sądu z 24 maja 2017 r. sygn. III SA/Po 1257/16, pismem z [...] czerwca 2017 r. na podstawie art. 50 § k.p.a. wezwał pełnomocnika skarżącego do przedstawienia w terminie 7 dni wszelkich nowych dowodów potwierdzających okoliczności, które pojawiły się po jej rozpatrzeniu. W odpowiedzi z [...] lipca 2017 r. pełnomocnik skarżącego przesłał oświadczenie G. C. o stanie rodzinnym i majątkowym oraz o sytuacji materialnej, a także przedłożył aktualne potwierdzenia uiszczenia opłat za czynsz, rachunki za usługi telekomunikacyjne, za gaz i prąd, a także obowiązującą umowę o pracę skarżącego z WSUS w P. zawartą na czas określony do [...].09.2017 r.

Następnie Zakład wydając zaskarżoną decyzję uwzględnił uzupełniony w powyższy sposób materiał dowodowy. Wskazał bowiem, że:

1. - G. C. zatrudniony jest w WSUS w P. na podstawie umowy o pracę z wynagrodzeniem [...] zł brutto miesięcznie (netto [...] zł),
2. - skarżący oświadczył, iż opłaty za czynsz, media, spłata zadłużenia w banku oraz opłaty na ubezpieczenie wynoszą 50% uzyskiwanych dochodów, a pozostała kwota wynagrodzenia nie wystarcza na bieżące wydatki na wyżywienie, higienę, książki itp.,
3. - z zeznań podatkowych PIT-37 wynika, że strona w 2013 r. uzyskała dochód ze stosunku pracy w wys. [...] zł, a w 2014 r. w wys. [...] zł,
4. - zobowiązany prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe,
5. - ponosi on wydatki związane z utrzymaniem z tytułu opłat miesięcznych (w tym za wodę) w kwocie [...]zł, z tyt. opłat eksploatacyjnych w kwocie [...]zł oraz innych w kwocie [...]zł, w dowód czego przedłożono częściowo rachunki za usługi telekomunikacyjne, prąd i gaz,
6. - z przedłożonych faktur wynika, że opłaty miesięczne za usługi telekomunikacyjne za okres IV-VI 2017 r. wyniosły [...] zł, opłaty za gaz [...] zł (za okres 2 m-cy), opłaty za energię elektryczną z okresów 2-miesięcznych wyniosły odpowiednio [...] zł (płatność do [...].05.2017 r.), [...] zł (płatność do [...].03.2017 r.) i [...] zł (płatność do [...].12.2016r.),
7. - skarżący posiada zobowiązania pieniężne w banku w kwocie [...]zł i inne w kwocie [...]zł, które zgodnie z oświadczeniem strony spłacane są dobrowolnie,
8. - skarżący nie posiada innych zadłużeń ani zaległości płatniczych,
9. - skarżący nie posiada ruchomości i wierzytelności,
10. - skarżący posiada spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu o pow. 32 m2,
11. - nie korzysta też z pomocy instytucjonalnej w postaci zasiłków celowych, co byłoby formalnym potwierdzeniem podnoszonej trudnej sytuacji finansowej.

Dokonując oceny stanu faktycznego organ wskazał, że skarżący nie jest pozbawiony środków na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, gdyż uzyskuje dochód z zatrudnienia. Posiada też zobowiązania bankowe, które reguluje, czym potwierdza zdolność do wygospodarowania środków finansowych na spłatę zadłużenia.

Zważyć należy, iż dokonując oceny zebranego materiału dowodowego i stwierdzając, że skarżący posiada zdolność do wygospodarowania środków na spłatę przedmiotowych należności na kwotę łącznie [...] zł organ jedynie w końcowej części uzasadnienia wskazał, że osiągany przez stronę dochód w wys. [...] zł przewyższa poziom wskazany dla minimum socjalnego, co formalnie nie potwierdza jego trudnej sytuacji. Organ dodał, że po odjęciu wydatków związanych z utrzymaniem, wskazanych w oświadczeniu z [...].07.2017 r. w łącznej kwocie [...]zł do dyspozycji pozostaje kwota [...]zł miesięcznie, co oznacza, że strona jest w stanie przystąpić do dobrowolnego i sukcesywnego regulowania zaległych składek wobec ZUS w ramach umowy o rozłożeniu spłaty należności na raty dostosowanej do jego rzeczywistych możliwości płatniczych.

Sąd z oceną organu zgodzić się nie może. Zasada prawdy obiektywnej wyrażona w art. 7 k.p.a. nakazuje organowi z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Emanacją tej zasady w postępowaniu wyjaśniającym jest przepis art. 77 § 1 k.p.a., który wskazuje, że organ administracji publicznej obowiązany jest w sposób wyczerpujący i zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Powinien przy tym, jak określa to art. 80 k.p.a., ocenić na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Równocześnie zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a. uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa.

W ocenie Sądu Zakład wydając zaskarżoną decyzję nie sprostał wymogom powyższym przepisów, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Trafnie zarzuca pełnomocnik skarżącego, że organ badając, czy w stanie faktycznym niniejszej sprawy ziściły się przesłanki, o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, nierzetelnie, w sposób dowolny, przedstawił porównanie sytuacji dochodowej i majątkowej skarżącego do stanu ponoszonych niezbędnych kosztów codziennego utrzymania. Organ porównał bowiem stan comiesięcznych dochód skarżącego ([...] zł) jedynie z częścią wydatków związanych z utrzymaniem (na kwotę [...]), pomijając okoliczność, że w skład niezbędnych wydatków na codzienne utrzymanie wchodzą również wydatki na: żywność, środki ochrony zdrowia, środki higieniczne, komunikację, zakup odzieży i obuwia, czy skromnego uczestnictwa w kulturze i kontaktów rodzinnych.

W konsekwencji organ błędnie stwierdził, że comiesięczne wydatki skarżącego związane z utrzymaniem zamykają się w kwocie [...]zł, co przy dochodach na kwotę [...]zł oznacza, że do dyspozycji skarżącego pozostaje miesięcznie kwota [...]zł.

Rację ma pełnomocnik skarżącego, iż organ nie uwzględnił, że po uiszczeniu wydatków na mieszkanie i opłaty eksploatacyjne skarżący musi jeszcze pokryć niezbędne koszty wyżywienia, zakupu odzieży, obuwia, środków higienicznych, ochrony zdrowia, czy transportu i łączności. Organ w żaden zaś sposób – poza odniesieniem się do wskaźnika minimum socjalnego – nie podjął próby ustalenia tychże jakże istotnych w codziennym utrzymaniu wydatków.

W tym miejscu wymaga wyjaśnienia, że NSA w wydanym w niniejszej sprawie wyroku zwrócił uwagę, że nie można w sytuacji skarżącego wprost uwzględniać minimum socjalnego dla gospodarstwa pracowniczego jednoosobowego, wynikającego z danych statystycznych, gdyż w jego przypadku zamieszkiwania w dużym mieście (w P.), wielkości składające się na to minimum, odbiegają od rzeczywistych kosztów stanowiących składowe minimum socjalnego. W skardze trafnie wskazano bowiem, że koszty eksploatacji mieszkania w gospodarstwie pracowniczych jednoosobowym, a więc odpowiadającym gospodarstwu skarżącego, wedle danych IPiPS z 31 marca 2017 r. wynoszą [...] zł, gdy tymczasem skarżący ponosi realne koszty z tego tytułu rzędu [...] zł. Podobnie rzecz się z ma z kosztami transportu wraz z łącznością, które statystycznie wynoszą dla takiego gospodarstwa [...] zł, a skarżący za miesięczny bilet na komunikację miejską ponosi wydatek rzędu [...] zł, nie licząc wydatków na telefon ([...] zł/m-c).

Różnice w składowych minimum socjalnego i rzeczywistych kosztów ponoszonych przez skarżącego powinny być uwzględnione przez organ podczas oceny zaistnienia przesłanki do umorzenia należności z tytułu składek, bowiem to rzeczywista sytuacja materialna skarżącego winna mieć decydujące znaczenie przy ocenie, czy uiszczenie należnych składek w łącznej kwocie [...]zł pozbawiłoby skarżącego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. W konsekwencji należy uznać, że odwołanie się przez Zakład do wskaźnika "minimum socjalnego" w realiach niniejszej sprawy przynajmniej we wskazanym zakresie nie pozwala zobiektywizować ustaleń co do sytuacji materialnej skarżącego i nie powinno mieć waloru decydującego w uznaniu, że skarżący nie spełnia przesłanek określonych w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia.

Co również istotne, organ badając sytuację dochodową skarżącego, powinien był uwzględnić perspektywę, iż skarżący mający na dzień wydania decyzji [...] lata, jest w wieku przedemerytalnym i jest wysoce prawdopodobne, że nie jest w stanie polepszyć swej sytuacji dochodowej i szerzej materialnej. Również tej okoliczności organ nie uwzględnił, czym uchybił normom określonym w art. 7, art. 77 § i art. 80 k.p.a.

Sąd podziela również stanowisko pełnomocnika skarżącego, że organ bezpodstawnie przyjął, że zdolność skarżącego do bieżącego regulowania zobowiązań prywatnoprawnych na kwotę miesięcznie [...] zł, oznacza, że jest on zdolny wygospodarować środki finansowe na spłatę zadłużenia w kwocie [...]zł. Wprawdzie rację ma organ, że konieczność spłaty należności prywatnoprawnych nie ma pierwszeństwa przed należnościami publicznoprawnymi, niemniej brak jest aktualnie (na dzień wydania zaskarżonej decyzji tj. [...].09.2017 r.) przepisu, który wprowadzał powoływaną przez organ zasadę pierwszeństwa zaspokojenia zobowiązań z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne przed innymi należnościami. Przepis, który zasadę tę ustanawiał – art. 24 ust. 3 u.s.u.s. został derogowany z obrotu prawnego z dniem 20 lutego 2011 r. Z kolei powołany przez organ art. 24 ust. 2 u.s.u.s. zasady tej nie ustanawia wskazując jedynie, że składki oraz odsetki za zwłokę, nieopłacone w terminie stanowiąc podlegają ściągalności w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub egzekucji sądowej.

Również wskazywany przez organ przepis art. 115 § 1 pkt 4 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (powołane omyłkowo art. 115 § pkt 4) nie stanowi, wbrew stanowisku organu, że z kwoty uzyskanej z egzekucji zaspokaja się w pierwszej kolejności należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Przepis art. 115 § 1 u.p.e.a. reguluje kolejność zaspokojenia należności publicznoprawnych z kwoty uzyskanej w egzekucji pieniężnej. Określa, że z kwoty uzyskanej z egzekucji zaspokaja się w następującej kolejności:

1. 1) koszty egzekucyjne i koszty upomnienia;
2. 2) należności zabezpieczone hipoteką morską lub przywilejem na statku morskim;
3. 3) należności zabezpieczone hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym i zastawem skarbowym albo korzystające z ustawowego pierwszeństwa oraz prawa, które ciążyły na nieruchomości przed dokonaniem w księdze wieczystej wpisu o wszczęciu egzekucji lub przed złożeniem do zbioru dokumentów wniosku o dokonanie takiego wpisu;
4. 4) należności, do których stosuje się przepisy działu III Ordynacji podatkowej, oraz należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, o ile nie zostały zaspokojone w trzeciej kolejności;
5. 5) (uchylony);
6. 6) inne należności i odsetki, z zastrzeżeniem § 2a i 3.

Przepis art. 115 § 1 pkt 4 u.p.e.a. nie ustanawia zatem prawa pierwszeństwa, lecz określa kolejność zaspokojenia poszczególnych należności z kwoty uzyskanej w wyniku egzekucji. W przypadku należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne nie można mówić o prawie pierwszeństwa zaspokojenia. Prawo to powinno wynikać z przepisu prawa, wyraźnie odnoszącego się do tych należności. Przepis art. 115 §1 pkt. 4 u.p.e.a. nie ustanawia jednak prawa pierwszeństwa, lecz określa kolejność zaspokojenia poszczególnych należności z kwoty uzyskanej w wyniku egzekucji. W powołanym przepisie ogólnie, bez przyznania należnością z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne szczególnego uprzywilejowania, określono jako czwarte w kolejności zaspokojenia należności (por. wyrok WSA w Krakowie z 17 lutego 2011 r., sygn. I SA/Kr 2090/10).

W rezultacie Sąd jest zdanie, że organ nie analizując jaki charakter mają zobowiązania prywatnoprawne skarżącego (z jakiego są tytułu), na jaki cel zostały zaciągnięte i na jaką łącznie kwotę opiewają (raty miesięczne w łącznej kwocie: [...] zł), założył a priori, że skarżący ma możliwość ustalenia takich warunków ich spłaty, by równocześnie doprowadzić do przystąpienia do dobrowolnego i sukcesywnego regulowania zaległych składek na ubezpieczenie społeczne. W ocenie Sądu stanowisko organu, jakkolwiek znajdujące oparcie w tezach powoływanych w orzecznictwie sądów administracyjnych, nijak się ma do okoliczności faktycznych niniejszej sprawy, tak w kontekście kwot obu rodzajów zobowiązań, jak i realnych, a niepopartych ustaleniami organu i wyjaśnieniami skarżącego, możliwości negocjowania spłacalności cywilnoprawnych zobowiązań skarżącego.

Organ oceniając zasadność wniosku strony o umorzenie należności z tytułu składek nie przeprowadził postępowania z zachowaniem reguł procesowych (zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej wyrażonej w art. 7 k.p.a., a także z przepisami art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.), a uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie sprostało wymogom art. 107 § 3 k.p.a. w zakresie przyjętych wyjaśnienia, czy uiszczenie należności z tytułu składek wraz z odsetkami pozbawiłoby skarżącego możliwości zaspokajania jego niezbędnych potrzeb życiowych, a więc przesłanki określonej § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia w zw. z art. 28 ust. 3a u.s.u.s.

Odnosząc się zaś do argumentacji skargi, iż niezrozumiałym jest twierdzenie organu, że wnioskodawca nie ma trudności w regulowaniu bieżących opłat, gdyż nie korzysta z pomocy instytucjonalnej w postaci zasiłków, Sąd wskazuje, że organ przedstawiając aktualną sytuację materialną skarżącego i ustalając, czy jest on w stanie uiścić należności z tytułu składek, bez ryzyka powstania nazbyt ciężkich dla niego skutków, wskazał, że G. C. nie wskazał na zaległości w opłacaniu bieżących płatności, ani na konieczność korzystania z pomocy instytucjonalnej w postaci zasiłków celowych, co byłoby formalnym potwierdzeniem podnoszonej trudnej sytuacji finansowej". Wywód organu miał zatem jedynie na celu wyjaśnienie, że ewentualne korzystanie przez skarżącego z pomocy społecznej (zasiłków celowych) potwierdzałoby, że znajduje się on w trudnej sytuacji, co mogłoby prowadzić do uznania, że i opłacenie przedmiotowych należności z tytułu składek (z odsetkami) pozbawiłoby skarżącego możliwość zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Pomoc w formie zasiłku celowego – zgodnie z art. 39 ust. 1 w zw. z art. 8 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. (t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 930 ze zm.) – może być bowiem przyznana w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej osobie samotnie gospodarującej, której dochód nie przekracza kwoty [...]zł (stan na dzień wydania zaskarżonej decyzji). Wskazując, iż skarżący nie korzysta z tej formy pomocy instytucjonalnej Zakład stwierdził li tylko, że w innym postępowaniu nie doszło do ustalenia, że potrzebuje on pomocy w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej.

Niemniej w świetle wyżej przedstawionych uchybień Sąd orzekający w niniejszym składzie stwierdza, że zaskarżoną decyzję wydano z naruszeniem przepisów postępowania (art. 7 w zw. z art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § k.p.a.) poprzez nierzetelne wyjaśnienie, czy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby skarżącego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, a w konsekwencji, czy istnieją przesłanki do umorzenia na podstawie § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia w zw. z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek ciążących na skarżącym.

Równocześnie Sąd nie podzielił zarzutu skargi jakoby Zakład dopuścił się naruszenia art. 28 ust. 1 i 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 poprzez stwierdzenie, że w realiach niniejszej sprawy, że nie zachodzą przesłanki uzasadniające umorzenie przedmiotowej należności. Kwestia dowiedzenia, czy brak umorzenia należności z tytułu składek pociągnie za sobą zbyt ciężkie dla skarżącego skutki wymaga – co wynika z powyższych rozważań – ponownego rozważenia z uwzględnieniem wytycznych Sądu.

W związku z powyższym Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 190 P.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję, o czym orzeczono w pkt I sentencji wyroku.

Ponownie rozpoznając skargę Zakład – kierując się normą określoną w art. 153 P.p.s.a. – zobowiązany będzie uwzględnić ocenę prawną przedstawioną w niniejszym wyroku i zbadać, jeśli organ za konieczne z zastosowaniem środków uzupełniającego postępowania wyjaśniającego (art. 136 k.p.a.), czy zobowiązany wykazał, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić przedmiotowych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego. W szczególności Zakład, przy równoczesnej aktywności procesowej skarżącego, powinien ustalić i przedstawić jakie są wszelkie koszty niezbędnych potrzeb życiowych strony. W interesie strony jest zaś ujawnienie organowi tytułów posiadanych, a regulowanych co miesiąc, zobowiązań cywilnoprawnych (kredytu w banku i innych), aby wyjaśnić, czy zobowiązania te zostały zaciągnięte na niezbędne życiowo cele. Jeżeli organ stwierdzi, że faktycznie opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, zobowiązany będzie rozważyć, w ramach przysługującego mu uznania administracyjnego, zasadność umorzenia należności w całości lub w części.

Sąd na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § P.p.s.a. i § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. poz. 265) zasądził od organu na rzecz strony skarżącej kwotę 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania (pkt II sentencji wyroku).