Uzasadnienie
1. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia opłaty kancelaryjnej w kwocie 100 zł Skarżąca B. M. zwróciła się o zwolnienie z obowiązku jej zapłaty. Wskazała, iż jedynym źródłem dochodu, przy licznych schorzeniach – jest emerytura, z której prowadzona jest egzekucja, wskutek czego Skarżąca otrzymuje 376,33 zł miesięcznie. W konsekwencji przestała wykupywać nawet te leki, których nieprzyjmowanie stanowi zagrożenie dla życia.
2. W wykonaniu wezwania referendarza sądowego Skarżąca przesłała formularz, w którym zaznaczyła, iż domaga się zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku ponowiła zasadniczo przedstawioną wcześniej argumentację. Dodała, iż z uwagi na dokuczający jej ból (na środki przeciwbólowe jej nie stać) pozostaje sama – bez członków rodziny. Nie posiada żadnego majątku. Do formularza Skarżąca dołączyła kopię PIT-40A za 2007 r. oraz kopię odcinka przekazu pocztowego za luty 2008 r.
Uwzględniając powyższe zważono, co następuje:
- 1. Celem instytucji "prawa pomocy" jest zapewnienie realizacji prawa do sądu stronie, która ze względu na dochody, stan majątkowy i rodzinny nie może ponieść kosztów związanych ze swym udziałem w sprawie.
- 2. Przyznanie prawa pomocy uzależnione jest od spełnienia przesłanek określonych w art. 246 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), dalej powoływanej jako p.p.s.a. Zgodnie z § 1 pkt 2 tego artykułu Sąd przyznaje prawo pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Stosownie do art. 245 § 3 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.
- 3. Ciężar wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na wnioskodawcy. Ocena przytoczonych przez niego okoliczności należy natomiast do Sądu (por. postanowienie NSA z dnia 14 lutego 2005 r., FZ 760/04, niepubl.).
- 4. Jedynym kosztem sądowym, do którego poniesienia w chwili obecnej Skarżąca jest zobowiązana jest opłata kancelaryjna za odpis orzeczenia z uzasadnieniem w kwocie 100 zł, stąd też tę właśnie kwotę zestawić należy z wysokością środków, którymi Skarżąca dysponuje.
- 5. Sytuacja materialna Skarżącej była już wcześniej przedmiotem analizy i to zarówno referendarza sądowego, jak i sądu pierwszej instancji, w efekcie której przyznano jej prawo pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu od skargi w kwocie 208 zł.
- 6. Ponowna analiza prowadzi do wniosku, że kondycja finansowa Skarżącej – w porównaniu ze stanem istniejącym w dacie złożenia pierwszego wniosku (wrzesień 2007 r.) – pogorszyła się z uwagi na zajęcie emerytury, wskutek czego jej dochód zmniejszył się z 524 zł (listopad 2007 r.) na 376 zł (od grudnia 2007 r.). Jest to zarazem jedyne źródło utrzymania Skarżącej. O tym, że kwota ta jest niewystarczająca na zaspokojenie podstawowych nawet potrzeb Skarżącej świadczy fakt, iż - jak wskazała - nie stać jej na wykupienie lekarstw (także przeciwbólowych).
W tej sytuacji przyznanie Skarżącej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od opłaty kancelaryjnej za odpis wyroku z uzasadnieniem jest zasadne.
7. Podejmując to rozstrzygnięcie referendarz sądowy miał na względzie to, iż odpis orzeczenia z uzasadnieniem (zresztą już sporządzonym), doręcza się bez względu na to, czy strona uiściła opłatę kancelaryjną, czy też nie, o czym stanowi art. 234 § 2 p.p.s.a. Przepis ten wprowadza odstępstwo od zasady niepodejmowania przez Sąd żadnej czynności na skutek pisma, które nie zostało opłacone (art. 220 § 1 p.p.s.a.). Takie rozwiązanie jest wyrazem ochrony prawa do sądu (art. 45 ust. 1 w zw. z art. 78 Konstytucji RP) przejawiającym się w możliwości uruchomienia postępowania kasacyjnego, gdyż brak uzasadnienia wyroku pozbawia stronę możliwości wniesienia skargi kasacyjnej (art. 177 § 1 p.p.s.a., por. postanowienie NSA z dnia 7 lipca 2004 r., GZ 25/04).
8. Referendarz sądowy miał także na uwadze to, że uzasadnianie orzeczeń sądowych jest decydującym komponentem prawa do rzetelnego sądu jako konstytucyjnie chronionego prawa jednostki. Jak bowiem podkreślił Trybunał Konstytucyjny w postanowieniu z dnia 11 kwietnia 2005 r. (SK 48/04) uzasadnianie orzeczeń pełni różne funkcje: sprzyjania samokontroli organu orzekającego, wyjaśniająco-interpretacyjną (w tym dokumentacyjną i ułatwiającą realizację orzeczenia), kontrolną zewnętrzną, umożliwiającą akceptację orzeczenia w skali indywidualnej i jego legitymizację społeczną (funkcja wychowawcza, głos w dyskursie społecznym).
9. Skoro zatem możliwość zapoznania się przez stronę z pisemnym uzasadnieniem wyroku (a w efekcie przekonania się o jego trafności) jest elementem prawa do Sądu, to wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od opłaty kancelaryjnej za sporządzenie uzasadnienia należy rozpoznawać z uwzględnieniem gwarancji dostępu do Sądu.
W niniejszej sprawie oznacza to tyle, że jeśli, przy wykazanej sytuacji materialnej, Skarżącą zwolniono od wpisu sądowego, czym umożliwiono merytoryczne rozpoznanie jej sprawy, to konsekwencją tego jest umożliwienie Skarżącej zapoznania się z pisemnymi motywami rozstrzygnięcia, bez konieczności uiszczania dodatkowych opłat, a tym samym narażania jej na negatywne konsekwencje w postaci ściągnięcia nieuiszczonej opłaty kancelaryjnej w trybie egzekucyjnym.
W tym stanie rzeczy na podstawie art. 243 § 1 p.p.s.a., art. 245 p.p.s.a., art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oraz art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.