Uzasadnienie
Skarżący – R. P. zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych, motywując to złą sytuacją majątkową. Wyjaśnił, że sytuacja ta jest konsekwencją prowadzonych postępowań podatkowych i egzekucyjnych. Podjęte do tej pory czynności egzekucyjne okazały się – z uwagi na brak majątku – nieskuteczne, zaś Skarżącego wpisano do rejestru dłużników niewypłacalnych. Skarżący wskazał, że w założeniu źródłem utrzymania jego i jego rodziny ma być działalność spółki R. sp. z o.o., w której jest on jedynym udziałowcem i prezesem zarządu. Ze względu na słabą koniunkturę na rynku [...] spółka ta nie generuje jednak dochodów.
Skarżący zaznaczył, że nie posiada innych udziałów ani akcji. Dodał, że we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje niepracująca żona oraz dwie córki w wieku szkolnym. Rodzina utrzymuje się z pomocy świadczonej przez córkę z pierwszego małżeństwa. Pomoc ta ma charakter nieregularny zarówno co do okresów jak i wysokości. Dochód ten jest przeznaczany w całości na wydatki związane z bieżącym utrzymaniem wynoszącym ok. 2.500 zł. Skarżący oświadczył, że nie posiada rachunków bankowych, ani lokat, czy ruchomości. Ostatnie posiadane oszczędności Skarżący przeznaczył na pokrycie kosztów związanych z obroną przed działaniami organów podatkowych. Oszczędności te przeznaczono także na uregulowanie zobowiązań podatkowych, które Skarżący stara się pokrywać w miarę posiadanych wolnych środków. Skarżący powołał się na fakt przyznania mu prawa pomocy w innych sprawach. Przedstawił zeznania podatkowe, postanowienie o wpisie do rejestru dłużników niewypłacalnych.
W wykonaniu wezwania referendarza sądowego Skarżący wskazał, że nie korzysta z pomocy społecznej. Powtórzył, że spółka R. sp. z o.o. nie przynosi dochodów, w związku z czym środki pieniężne na bieżące potrzeby pochodzą od najstarszej córki. To ona pokrywa wszystkie koszty miesięcznego utrzymania takie jak czynsz, energia, gaz i inne. Suma zaległości podatkowych wynosi ok. 5 mln. Pełnomocnik został opłacony w czasie kiedy Skarżący dysponował jeszcze środkami. Skarżący przedstawił wyciąg bankowy oraz zeznania podatkowe.
Referendarz sądowy postanowieniem z 18 czerwca 2015 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, stwierdzając iż nie wystąpiły przesłanki niezbędne do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Pismem z 30 czerwca 2015 r., Skarżący złożył sprzeciw od ww. postanowienia referendarza sądowego. W sprzeciwie wskazał, iż udokumentował (zeznania PIT za lata 2013-2014 r.) średniomiesięczny dochód jego rodziny (cztery osoby, w tym dwie uczące się córki), który wyniósł w roku 2013 r. oraz w roku 2014 r. odpowiednio 1580,73 zł oraz 257,85 zł. Ponadto wyjaśnił, iż jego rodzina korzysta z pomocy jego dorosłej córki, na stałe przebywającej w Stanach Zjednoczonych Ameryki. Wnioskodawca podniósł, że w skali miesiąca dysponuje kwotą ok. 2.500 zł, która w całości wykorzystywana jest na bieżące utrzymanie jego oraz członków jego rodziny.
Skarżący stwierdził, iż w stosunku do córki - A.P. przysługuje mu prawo dożywocia. Zwrócił uwagę na okoliczność pomocy jego rodzinie przez jego dorosłą córkę, zobowiązaną do utrzymania wnioskodawcy w oparciu o stosunek dożywocia, względnie - ze względu na więzi rodzinne - chcącą pomóc swojemu ojcu, znajdującemu się trudnej sytuacji materialnej. Nadmienił, iż nie może oczekiwać, że w ramach stosunku dożywocia, czy w ramach pomocy finansowej wynikającej z więzów rodzinnych otrzymywanej od swojej córki, otrzymywał będzie środki przenoszące koszty bieżącego utrzymania, w tym środki na pokrycie kosztów sądowych. W jego ocenie przekazywanie środków pieniężnych przez A.P. nie budzi wątpliwości w świetle tego, że jego rodzina, pomimo niskich dochodów, jest w stanie zaspokoić swoje podstawowe potrzeby bytowe.
Ponadto ze względu na wielkość zadłużenia względem wierzyciela podatkowego (ok. 5.000.000), podlegającego egzekucji administracyjnej, uznał, iż poczynienie oszczędności jest niewykonalne.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), powoływanej dalej jako "p.p.s.a.", prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. W przypadku osób fizycznych przyznanie prawa pomocy następuje, w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1), a w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt. 2 cyt. wyżej przepisu).
Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.
Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w przypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu.
Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe.
Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący. Jedynym miernikiem oceny, czy stronie może być przyznane prawo pomocy jest kryterium finansowe (por. postanowienie NSA z 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10). Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach.
Podkreślenia wymaga, że istota instytucji prawa pomocy pozwala na przyznanie tego prawa w sytuacjach wyjątkowych, w których strona skarżąca ponad wszelką wątpliwość udowodni, że nie jest i nie będzie w stanie w przyszłości wygospodarować środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego.
Mając na uwadze powołane regulacje prawne i wynikające z nich zasady, jakimi należy kierować się rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, oraz wysokość wpisu sądowego od skargi Skarżącego w kwocie 100 zł, jak i stan faktyczny sprawy, Sąd stwierdza, iż w sprawie brak jest podstaw dla pozytywnego załatwienia wniosku Skarżącego.
Dla oceny, czy strona jest w stanie ponieść koszty postępowania, istotne znaczenie mają okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej i majątkowej oraz wysokość dochodów strony i jej rodziny. Strona musi wykazać nie tylko swoją sytuację majątkową, lecz również podać dokładne dane o swoim stanie rodzinnym (art. 252 § 1 p.p.s.a.). Przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego regulujące stosunki między małżonkami i między rodzicami i dziećmi nakładają na małżonków, rodziców i dzieci określone obowiązki alimentacyjne (art. 128 K.r.o.). W orzecznictwie zarówno sądów administracyjnych, jak i sądów powszechnych do obowiązków tych zalicza się nie tylko utrzymanie, ale również pomoc w opłaceniu kosztów postępowania sądowego, toczonego przez osobę uprawnioną do alimentacji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 1989 r., sygn. akt II CZ 80/89, opubl. w Lex pod nr 8963 i z dnia 5 maja 1967 r., sygn. akt I CZ 37/67, opubl. w Lex pod nr 6155, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, opubl. w ONSA i WSA z 2005 r., nr 1, poz. 8).
Obowiązek alimentacyjny nie został w żaden sposób ograniczony w czasie przez ustawodawcę i występuje także po uzyskaniu przez dziecko pełnoletności. Rodzice i dzieci obowiązani są bowiem wspierać się wzajemnie, zgodnie z treścią art. 87 K.r.o. Także art. 128 K.r.o. stanowi, że obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo.
Jak wynika z oświadczenia strony uzyskuje ona pomoc od córki – A.P., która była m.in. przeznaczana na pokrywanie różnych kosztów. Z nadesłanych przez Skarżącego dokumentów nie wynika również, by pomoc taka nie mogła zostać udzielona również na potrzeby niniejszego postępowania. Również jak wskazano w piśmie z dnia 30 kwietnia 2015 r. na rachunku bankowym należącym do małżonki Skarżącego zdeponowana jest kwota 900 zł. Sąd pragnie zwrócić uwagę, że przy badaniu ustawowych przesłanek o przyznanie prawa pomocy, należy wziąć pod uwagę art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Podkreślenia wymaga, że obowiązek wzajemnej pomocy między współmałżonkami rozciąga się również na prowadzenie postępowania sądowego.
Jak twierdzi Skarżący pomimo trudnej sytuacji finansowej jego rodzina nie korzysta z jakiejkolwiek pomocy formy pomocy społecznej. Natomiast koszty czynszu, opłat za energię, gaz i inne koszty pokrywa córka Skarżącego – A.P., z tytułu przysługującemu z jej strony prawa dożywocia związanego w przeniesieniem na nią prawa do nieruchomości. W świetle umowy dożywocia - art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązał się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie (umowa o dożywocie), powinien on, w braku odmiennej umowy, przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić mu odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.
Skarżący, powołując się na swoją trudną sytuacje majątkową, korzysta z pomocy od córki. Z akt sprawy nie wynika zaś, że umowa dożywocia została rozwiązana, ani też aby Skarżący dochodził na drodze sądowej świadczeń wymagalnych. Warto wskazać, iż NSA w postanowieniu z dnia 8 grudnia 2004 r. (OZ 702/04), uznał, że jeżeli strona nie dochodzi na drodze sądowej przysługujących jej uprawnień, np. świadczeń z tytułu umowy dożywocia, oznacza to, że z nich dobrowolnie rezygnuje. To zaś uzasadnia odmowę przyznania jej prawa pomocy.
Mając powyższe na względzie, Skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Nadmienić należy, iż jedynym kosztem postępowania na obecnym etapie jest wpis sądowy od skargi wynoszący 100 zł. W każdym uzasadnionym przypadku, jeżeli koszty sądowe miałyby stanowić tamę do sądowego rozpoznania sprawy, sąd jest zobowiązany do takiego rozstrzygnięcia o kosztach, które umożliwi stronie wniesienie skargi, a tym samym realizację swoich praw przed sądem. Trzeba jednak raz jeszcze podkreślić, że przyznanie prawa pomocy następuje, gdy strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny - a te okoliczności w sprawie nie zostały wykazane.
Powyższe okoliczności wskazują na to, iż w niniejszej sprawie nie zostały spełnione przesłanki uprawniające do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Sąd, mając na uwadze, na podstawie art. 243 § 1 w związku z art. 245 § 3, art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 P.p.s.a., postanowił jak w sentencji.