Uzasadnienie
Przedmiotem skargi E. W. (dalej: Strona, Skarżąca) jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Bielsku-Białej (dalej: organ) z dnia 27 stycznia 2020 r. numer UP-69/2020, utrzymująca w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Rzeszowie z dnia 31 października 2019 r. nr 2239/2019 o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.
Z akt sprawy wynika, że Strona w dniu 11 września 2019 r. zwróciła się do organu z prośbą o umorzenie należności z tytułu składek. Poinformowała, że brak możliwości wywiązania się z obowiązku w tym zakresie wynika ze złej sytuacji materialnej. W okresie od lipca 2007 r. do lipca 2019 r. Strona prowadziła działalność gospodarczą, ostatni dochód uzyskując w sierpniu 2018 r. (obecnie działalność jest zawieszona). Zgromadzone oszczędności zostały wydane na składki ubezpieczeniowe do kwietnia 2018 r., utrzymanie firmy i własne potrzeby. Po kwietniu 2018 r. Strona miała nadzieję na kolejną spłatę zaległości, jednakże na skutek nie dojścia do skutku umów handlowych z potencjalnymi kontrahentami było to niemożliwe. W chwili obecnej Skarżąca jest na utrzymaniu męża, który pobiera emeryturę w kwocie 1 876 zł, z której ledwo wystarcza na leki i bieżące utrzymanie (stałe wydatki związane z utrzymanie Strona określiła na kwotę 960 zł).
W związku z tym Skarżąca wskazała, że nie jest w stanie spłacić zaległości. Zaznaczyła przy tym, że oczekuje na operację i w związku z tym będzie zmuszona wykupić leki na rekonwalescencję poszpitalną. Przedłożyła m.in. karty informacyjne leczenia szpitalnego, z których wynika, że u Skarżącej stwierdzono [...],[...] oraz [...]. Strona wskazała również, że wraz z mężem nie posiada żadnego majątku podlegającego spieniężeniu. Zamieszkuje wraz z mężem w lokalu położonym w W. o powierzchni [...] m2 (własność) i posiada samochód [...] z 1999 r. Ponadto wskazała, że posiada zobowiązania pieniężne z tytułu zaciągniętych kredytów za okres 2018-2023 w kwocie 5 000 zł, miesięcznie 130 zł, spłacanych w formie układu ratalnego.
Organ w decyzji z dnia 31 października 2020 r. odmówił umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą (płatnika opłacającego składki na własne ubezpieczenia) w łącznej wysokości 17 601,99 zł (w tym należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne w łącznej wysokości 11 681,07 zł, należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne w łącznej wysokości 4 998,56 zł oraz należności na Fundusz Pracy w łącznej wysokości 922,36 zł). W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że nie wystąpiła żadna z przesłanek uzasadniających należności za całkowicie nieściągalne zgodnie z art. 28 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2019 r. poz. 300 ze zm., dalej: u.s.u.s.), jak również Strona nie wykazała, że zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną oraz zdrowotną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych gospodarstwa domowego.
Ponadto zdaniem tego organu Strona nie wykazała, że powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń, ani, że stan zdrowotny lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny pozbawiłaby możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacanie należności. Nie stwierdził zatem organ spełnienia przesłanek z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. nr 141 poz. 1365 ze zm., dalej: rozporządzenie).
Organ wskazał, że nie zachodzi przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia. Wskazane przez Skarżącą problemy zdrowotne, choć są utrudnieniem w codziennej egzystencji, nie mogą jednak stanowić wystarczającej podstawy do umorzenia należności. – nie wykazano bowiem, że Skarżąca miałaby być z tego powodu całkowicie i trwale niezdolna do pracy. Przesłanka określona w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia nie ma zastosowania, skoro Skarżąca od lipca 2019 r. nie prowadzi działalności gospodarczej.
Organ wykluczył również możliwość umorzenia ze względu na trudną sytuację finansową, gdy konieczność opłacenia zadłużenia pozbawiłaby dłużnika i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (§ 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia). Wskazano, że Skarżąca pozostaje na utrzymaniu męża, który pobiera świadczenie emerytalne w kwocie netto 1 893,35 zł (kwota wg ustaleń własnych organu), stanowiące jedyny dochód rodziny. Wydatki związane z utrzymaniem i leczeniem określono na kwotę 960 zł. Zatem organ uznał, że budżet gospodarstwa domowego Skarżącej jest wprawdzie niższy niż poziom minimum socjalnego za II kwartał 2019 r. (który wynosił 2 012,89 zł dla 2 - osobowego gospodarstwa pracowniczego) ale wyższy niż minimum egzystencji wynoszące 997,10 zł (wg danych średniorocznych za 2018 r.). Zwrócono także uwagę, że Skarżąca figuruje jako właściciel lokalu mieszkalnego położonego w W. o powierzchni [...] m2, w którym zamieszkuje wraz z mężem.
Dalej organ wskazał, że według oświadczenia Skarżącej, poza zadłużeniem w ZUS posiada ona również kredyty zaciągnięte u osób trzecich (kredyt), przy czym miesięczna kwota do spłaty wynosi 130 zł. Organ zaznaczył, że za umorzeniem należności publicznoprawnych nie może przemawiać preferowanie wykonywania zobowiązań cywilnoprawnych. Następnie podniesiono, że ważny interes publiczny przemawia przeciwko umorzeniu zaległości składkowych, a jest nim wiek Skarżącej (55 lat) i możliwość ewentualnej, chociażby częściowej spłaty zadłużenia w przyszłości, tym bardziej, że Skarżąca nie zlikwidowała prowadzonej działalności gospodarczej, a jedynie ją zawiesiła. Dodano, że możliwości przymusowego dochodzenia należności nie zostały przez organ rentowy wyczerpane. Końcowo wskazano na zobowiązanie organu do szczególnej staranności i ostrożności w dysponowaniu należnościami z tytułu składek i ustawowy obowiązek odmowy umorzenia należności w przypadku braku przesłanek całkowitej nieściągalności lub ważnego interesu osoby zobowiązanej.
We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Skarżąca wskazała m.in., że wspomniana kwota wydatków wynosząca 960 zł, dotyczy tylko jej osoby, natomiast wydatki dotyczące całego gospodarstwa domowego (jej i męża) wynoszą 1 510,60 zł. Podała, że ratę pożyczki w wysokości 130 zł spłaca mąż Skarżącej, który spłaca też pożyczkę na rehabilitację i leki w kwocie 226,87 zł miesięcznie. Podniosła również, że pożyczka w kwocie 5 000 zł została w całości przeznaczona na spłatę należności w ZUS. Zawieszenie działalności gospodarczej miało na celu przerwanie spirali zadłużenia z nadzieją na spłatę zadłużeń wobec ZUS, jednak nieprzewidziana choroba, a później operacja odłożyła na czas nieokreślony te zamierzenia. Skarżąca wyraziła nadzieję, że po zakończonej rehabilitacji pooperacyjnej będzie mogła odwiesić działalność gospodarczą.
Po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z dnia 27 stycznia 2020 r. organ utrzymał w mocy poprzednio wydaną decyzję. Podtrzymał dotychczasowe ustalenia i powtórzył argumentację zawartą w decyzji z dnia 31 października 2019 r. Wskazał m.in., że sytuacja finansowa Skarżącej jest niejasna. Z przedstawionych informacji wynika, że gospodarstwo domowe ponosi koszty prawie równe uzyskiwanemu przez męża, jedynemu dochodowi rodziny. Mimo to Skarżąca nie korzysta z żadnych form pomocy społecznej, co wskazuje, że pomoc państwa, nie jest Skarżącej potrzebna do zaspokojenia niezbędnych potrzeb. Przedstawiona sytuacja finansowa budzi zatem wątpliwość organu w kontekście wysokości uzyskiwanego dochodu. Sytuacja Skarżącej jest trudna ale w związku z deklaracją o odwieszeniu działalności gospodarczej po zakończonej rehabilitacji można przypuszczać, że Skarżąca będzie tę działalność kontynuować i uzyskiwać dochodów na spłatę zadłużenia.
Czasowe trudności finansowe nie stanowią podstawy do umorzenia zadłużenia, ponieważ mogłoby to prowadzić do wykorzystywania instytucji umorzenia. Organ wskazał, że dostrzega szansę na wyegzekwowanie należności w przyszłości. Zaakcentował przy tym, że mimo problemów zdrowotnych Skarżąca nie jest niezdolna do pracy, tym bardziej, że wyraża chęć kontynuowania prowadzenia działalności gospodarczej po zakończeniu rehabilitacji pooperacyjnej. Końcowo wskazano, że Strona może się zwrócić o rozłożenie należności na raty.
W skardze do tutejszego Sądu Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i umorzenie zaległości albo "uchylenie i ponowne przekazanie sprawy do ZUS w celu ponownego rozpatrzenia".
Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie art. 28 ust. 2 u.s.u.s. z zastrzeżeniem art. 30 u.s.u.s. w zakresie ust. 3 pkt 6, że jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, naruszenie art. 28 ust. 3a w zw. z art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w zakresie nie uwzględnienia zaistnienia przewlekłej choroby [...] pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskania dochodu, naruszenie art. 7 k.p.a. w zakresie obowiązku stania na straży praworządności, z urzędu wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy mając na względzie słuszny interes obywateli, jak również naruszenie art. 77 k.p.a. (przywołano treść tego przepisu).
Wskazano, że z uwagi na stan zdrowia, będący wynikiem odbytej operacji [...], w dniu 5 lutego 2020 r. Skarżąca zlikwidowała działalność gospodarczą i pozostaje na wyłącznym utrzymaniu męża. Rekonwalescencja pooperacyjna przebiega bardzo powoli, bez widocznej poprawy stanu zdrowia i możliwości odzyskania pełnej sprawności do wykonywania pracy zarobkowej stają się nierealne, tym bardziej, że wykupienie wszystkich leków przepisanych przez lekarza jest praktycznie niemożliwe z uwagi na brak środków finansowych. Ponadto u Skarżącej przed operacją stwierdzono [...] i chorobę [...] wymagające ciągłego leczenia. Skarżąca załączyła m.in. karty leczenia szpitalnego z września i października 2019 r.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga zasługiwała na uwzględnienie.
Stosownie do art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019, poz. 2325 ze zm., dalej: p.p.s.a.) kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a), b) i c) p.p.s.a.). Z przepisu art. 134 § 1 p.p.s.a. wynika, że Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Odnosząc się do kwestii spornej wskazać należy, że podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2019 r. poz. 300 ze zm.) oraz rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. nr 141 poz. 1365). W art. 28 ust. 1 u.s.u.s. ustawodawca przewidział możliwość umarzania składek na ubezpieczenie społeczne w całości lub w części, jednak tylko w przypadku wykazania ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust.
- 2) lub na szczególnych warunkach, w przypadku ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek, określonych w rozporządzeniu. Zgodnie z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność składek zachodzi, gdy:
- 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
- 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2017 r. poz. 2344, z ze zm.);
- 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;
- 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;
4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;
4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;
- 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
- 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Przepis powyższy zawiera zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek i dopiero wystąpienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności.
Z kolei w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. przewidziano, że należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe zasady umarzania określone zostały w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczególnych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. W świetle przepisów rozporządzenia, Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności:
- 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
- 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
- 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Podkreślić należy, że zaskarżona decyzja oparta jest o przepisy, które upoważniają organy do orzekania w ramach tzw. uznania administracyjnego, co oznacza, że nawet stwierdzenie istnienia przesłanek przewidzianych w przepisach, których wystąpienie jest warunkiem umorzenia - nie zobowiązuje organu do umorzenia należności. Organ ma prawo swobodnego wyboru czy w danej sprawie zachodzi przypadek uzasadniający przyznanie ulgi, czyli to organ decyduje o sposobie rozstrzygnięcia. Sąd nie ma uprawnień aby nakazać organom uwzględnienie wniosku strony o udzielenie ulgi, nie może kwestionować rozstrzygnięcia merytorycznego, jego celowości, czy słuszności. Kontrola legalności decyzji wydanych w ramach uznania administracyjnego sprowadza się do badania, czy w procesie dochodzenia do podjęcia rozstrzygnięcia organ dochował przewidzianych przepisami przesłanek i procedur, w tym, czy uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych, które mogłyby przemawiać za spełnieniem przesłanek umorzenia oraz czy organ nie naruszył zasady swobodnej oceny dowodów.
Decyzja "uznaniowa" podlega kontroli sądowej co do jej zgodności z przepisami prawa, a więc sąd administracyjny jest uprawniony do oceny, czy organ prawidłowo zastosował przepisy prawa i czy w ich kontekście prawidłowo dokonał ustaleń faktycznych i, czy te ustalenia znajdują oparcie w wystarczającym materiale dowodowym sprawy oraz, czy wyprowadzone z tych ustaleń wnioski w zakresie merytorycznym, a więc dokonana ocena prawna sprawy, nie przekraczają zasady swobodnej oceny dowodów, zaś wyciągnięte wnioski, czy są logiczne i poprawne. Jeżeli Sąd stwierdzi, że okoliczności te zostały rozważone, a także organ wyczerpująco swoje stanowisko uzasadnił - nie ma podstawy prawnej do ingerowania w treść rozstrzygnięcia.
Rozstrzygnięcie nie może mieć charakteru dowolnego, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm., dalej: k.p.a.), wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a) oraz jego oceny (art. 80 k.p.a.), co powinno znaleźć wyraz w uzasadnieniu decyzji odpowiadającym wymogom art. 107 § 3 k.p.a. Dowolność tę wyklucza również brzmienie art. 6 k.p.a., w myśl którego organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa. Zaznaczyć również trzeba, że w szczególności decyzje odmowne (negatywne) dla wnioskodawcy powinny być przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją.
Z decyzji musi zatem wynikać między innymi, że organ nie pozostawił poza swoimi rozważaniami argumentów podnoszonych przez stronę, nie pominął istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy dowodów lub nie dokonał ich oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego.
Odnosząc powyższe do rozpoznawanej sprawy Sąd stwierdza, że organ nie dochował spoczywających na nim obowiązków. W ocenie Sądu w niniejszej sprawie ZUS naruszył przepisy postępowania w zakresie zbadania przesłanek umorzenia należności na podstawie art. 28 ust 3a u.s.u.s., jak i w oparciu o § 3 ust 1 pkt 1 rozporządzenia. Sąd nie kwestionuje przy tym ustaleń organów dotyczących niespełnienia przesłanek nieściągalności z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. W zakresie braku podstaw do zastosowania art. 28 ust. 3 u.s.u.s. organ w zaskarżonej decyzji zasadnie stwierdził, że nie zostały spełnione przesłanki przewidziane w pkt 1-6 ww. przepisu. W szczególności prawidłowa jest ocena, że nie doszło do wypełnienia przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s.
Nie można bowiem stwierdzić, że egzekucja nie pozwoli na uzyskanie kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, skoro egzekucja ta nadal się toczy i organ egzekucyjny dostrzega zasadność jej prowadzenia.
Nie podziela natomiast Sąd oceny dokonanej przez organ w związku z zastosowaniem w sprawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz rozporządzenia. W orzecznictwie podkreśla się, że celem unormowania zawartego w art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia jest zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że podstawowe potrzeby jej oraz jej rodziny będą zaspokojone (por. wyrok NSA z dnia 24 stycznia 2017 r., II GSK 1234/15). Dokonując oceny pod kątem zastosowania § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia organ powinien przede wszystkim zestawić wartość posiadanego majątku oraz wysokość dochodu uzyskiwanego przez stronę skarżącą z niezbędnymi kosztami jej utrzymania, w celu ustalenia, czy jest w stanie faktycznie spłacić istniejące zadłużenie bez niedostatku. Zdaniem Sądu w przedmiotowej sprawie organ nie wywiązał się należycie z powyższego obowiązku.
Należy podkreślić, że ustalenia, iż skarżący jest w stanie opłacić należności i nie pociągnie to za sobą zbyt ciężkich skutków dla niego i jego rodziny, wymaga odniesienia się do wyników postępowania dowodowego w konkretnej sprawie i nie mogą być oparte na ogólnikach, a w szczególności organ powinien wyjaśnić, dlaczego uważa, że w sytuacji finansowej osoby zobowiązanej spłata należności nie pozbawi jej możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (por. wyrok NSA z 10 maja 2017 r., sygn. akt II GSK 5568/16). Przy badaniu podstaw do umorzenia zaległości z tytułu składek istotne jest zatem właściwe ustalenie sytuacji materialnej osoby zobowiązanej.
Organ w sprawie ustalił, że Skarżąca pozostaje na utrzymaniu męża, który pobiera świadczenie emerytalne w kwocie netto 1 893,35 zł, stanowiące jedyny dochód rodziny. Skarżąca z powodu złego stanu zdrowia (m.in. rozpoznany [...]) i oczekiwania na operację była zmuszona zawiesić działalność gospodarczą, która zresztą nie przynosiła spodziewanych dochodów i generowała zadłużenie. Wydatki dotyczące całego gospodarstwa domowego (w tym na utrzymanie i leczenie) wynoszą 1 510,60 zł. Zatem organ uznał, że budżet gospodarstwa domowego Skarżącej jest wprawdzie niższy niż poziom minimum socjalnego za II kwartał 2019 r. (który wynosił 2 012,89 zł dla 2 - osobowego gospodarstwa pracowniczego) ale wyższy niż minimum egzystencji wynoszące 997,10 zł (wg danych średniorocznych za 2018 r.). Skarżąca i jej mąż posiadają także zobowiązania wobec osób trzecich, które mąż Skarżącej spłaca w kwocie po 356,87 zł miesięcznie (w tym zobowiązanie z tytułu spłaty pożyczki w kwocie 5 000 zł, w całości przeznaczonej na spłatę ZUS, spłacane w kwocie 130 zł miesięcznie oraz z tytułu pożyczki na leczenie i rehabilitację, spłacane w kwocie 226,87 zł miesięcznie).
W ocenie Sądu, odnosząc dochody uzyskiwane przez gospodarstwo domowe Skarżącej do minimum egzystencji, w sytuacji, w której okazało się, że dochody te są niższe od minimum socjalnego, organ w sposób bezkrytyczny i nie przystający do sytuacji rodziny Skarżącej przyjął, że spłata przedmiotowego zadłużenia nie spowoduje zagrożenia dla zaspokojenia podstawowych potrzeb rodziny.
Minimum egzystencji jest tak naprawdę "granicą skrajnego ubóstwa" – jest to kwota określająca, jakie dochody wystarczą miesięcznie, by życie człowieka nie było zagrożone. Uwzględnia ona jedynie te potrzeby, których zaspokojenie nie może być odłożone w czasie. Natomiast minimum socjalne to wskaźnik społeczny mierzący koszty utrzymania gospodarstw domowych. Zakres i poziom zaspokajanych potrzeb winny zapewniać co do zasady takie warunki życiowe, by na każdym z etapów rozwoju człowieka umożliwić reprodukcję jego sił życiowych, posiadanie i wychowanie potomstwa oraz utrzymanie więzi społecznych. Organ nie wyjaśnił, dlaczego w niniejszej sprawie przyjął za miernik minimum egzystencji, ograniczając w ten sposób ocenę podstawowych potrzeb rodziny wyłącznie do potrzeb w zakresie podtrzymania funkcji życiowych. W sprawie wymagana jest analiza pojęcia niezbędnych potrzeb życiowych, o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, które to pojęcie w ocenie Sądu nie powinno być zawężane wyłącznie do potrzeb, których niezrealizowanie prowadzi do zagrożenia życia.
Tym samym stwierdzić należy, że organ nieprawidłowo rozpatrzył przesłankę umorzenia należności ze względu na trudną sytuację finansową, gdy konieczność opłacenia zadłużenia pozbawiłaby Skarżącą i jej rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (§ 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia) i przedwcześnie wykluczył możliwość jej występowania w sprawie.
Sąd zauważa również, że organ nie stwierdził istnienia przesłanki umorzenia określonej w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia. Skarżąca nie sprawuje opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, powołuje się natomiast na własne problemy zdrowotne, związane z rozpoznaną u niej chorobą [...] i innymi schorzeniami, podając, że aktualnie nie ma możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Organ winien zatem dogłębnie zbadać i ocenić (zarówno w ramach przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1, jak i pkt 3 rozporządzenia), w jaki sposób ta – przywoływana przez Skarżącą okoliczność – przełożyła się na obecną sytuację finansową rodziny i czy ma ona realne możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Rzeczą organu jest przy tym wziąć pod uwagę całokształt sytuacji, w jakiej znalazła się Skarżąca, a nie tylko powoływać się na brak formalnego stwierdzenia niezdolności do pracy.
Słusznie podnosi Skarżąca, że jej sytuacja jest wynikiem zdarzeń nadzwyczajnych, na które nie miała wpływu – w 2019 r. rozpoznano u niej chorobę [...], wymagającą operacji i długotrwałej rehabilitacji. Skarżąca cierpi także na inne schorzenia – przewlekłą [...] i [...]. W skardze strona podniosła, że rekonwalescencja pooperacyjna przebiega bardzo powoli, bez widocznej poprawy stanu zdrowia, przez co zmuszona została zlikwidować działalność gospodarczą. Widoczne jest zatem, że jej wcześniejsze rachuby dotyczące odwieszenia działalności po w kilkumiesięcznej rekonwalescencji (na których oparł się organ) okazały się przedwczesne i zbyt optymistyczne. Nie chodzi tu przy tym o dokonanie oceny sytuacji Skarżącej z perspektywy późniejszych wydarzeń, lecz rozważenie jej sytuacji w szerszej perspektywie, a nie tylko odnoszącej się do prostej kalkulacji przychodów i wydatków oraz rachub Skarżącej dotyczących jej stanu zdrowia, mających przecież charakter hipotetyczny.
Należało więc ocenić jej możliwości zarobkowe nie tylko w oparciu o kwestię braku orzeczenia komisji lekarskiej o niezdolności do pracy ale również z uwzględnieniem okoliczności dotyczących konsekwencji psychofizycznych zarówno samej choroby [...], jak i leczenia i długotrwałej rehabilitacji. Oceny takiej organ w sprawie w ogóle się jednak nie podjął, w zasadzie ograniczając się do stwierdzenia, że skoro Skarżąca nie dysponuje orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS o niezdolności do pracy, to może pracować i polepszyć swoją sytuację finansową. Ponadto organ przyjął za pewnik rachuby Skarżącej, że będzie mogła odwiesić działalność gospodarczą po zakończeniu rehabilitacji, którą spodziewa się ukończyć po kilku miesiącach i na tej podstawie postawił kategoryczną tezę, że będzie ona uzyskiwać dochód w przyszłości. Rozumowanie organu cechuje zatem schematyzm i brak uwzględnienia istotnych okoliczności dotyczących sytuacji życiowej, w jakiej znalazła się Skarżąca.
W dalszej kolejności zauważyć należy, że w treści uzasadnienia organu odwoławczego brak jest wskazania w sposób dokładny, jakie konkretnie zdaniem organu są ewentualne możliwości zarobkowe Skarżącej. Jeśli organ uważa, że Skarżąca w obecnej sytuacji mogłaby podjąć pracę, to winien wówczas wskazać, na jakim ewentualnie stanowisku i z jakimi konkretnie zarobkami, tak aby ocena ewentualnych możliwości zarobkowych była rzeczywista i pełna.
Sąd nie zgadza się również z wyrażoną w niniejszej sprawie oceną, że w konkretnej sytuacji, w jakiej znalazła się Skarżąca, za umorzeniem należności publicznoprawnych nie może przemawiać preferowanie wykonywania zobowiązań cywilnoprawnych. Poza zadłużeniem w ZUS Skarżąca posiada bowiem również kredyt zaciągnięty u osób trzecich w kwocie 5 000 zł (miesięczna kwota do spłaty wynosi 130 zł). Nie wziął jednak pod uwagę organ, że, jak wskazała Skarżąca, kredyt ten został w całości przeznaczony na spłatę zadłużenia w ZUS. Jednocześnie okoliczności tej organ w żaden sposób nie zanegował. Zdaniem Sądu, w tym stanie rzeczy stwierdzenie o preferowaniu zobowiązań cywilnoprawnych nie przystaje do sytuacji Skarżącej. Zobowiązania te nie zostały bowiem przeznaczone na własne potrzeby, lecz na spłatę zaległości wobec ZUS.
Nie sposób pozbyć się wrażenia, że organ, stawiając powyższe stwierdzenie, próbuje de facto czynić zarzut Skarżącej z tego powodu, że zaległości te spłaciła. Ocena ta nie przystaje zatem do okoliczności sprawy i jako taka winna być uznana za nieprawidłową.
Ponadto zdaniem Sądu organ w zaskarżonej decyzji wadliwie ocenił występowanie interesu publicznego, ograniczając go w zasadzie do kwestii związanych z koniecznością jego zabezpieczenia, wskazując, że środki uzyskane przez ZUS z tytułu składek przeznaczane są w znacznej części na wypłaty świadczeń osobom ubezpieczonym. Ponadto organ wprost stwierdził, że w sprawie istnieje ważny interes publiczny przemawiający przeciwko umorzeniu zaległości składkowych, którym jest wiek Skarżącej (55 lat) i możliwość ewentualnej, chociażby częściowej spłaty zadłużenia w przyszłości. W ocenie Sądu ograniczanie interesu publicznego do powyższych kwestii, a zwłaszcza stwierdzenie, że wiek Skarżącej stanowi w istocie o istnieniu ważnego interesu publicznego sprzeciwiającego się umorzeniu, jest nieuzasadnionym zawężeniem i wręcz uproszczeniem tego pojęcia.
W tym miejscu trzeba nadmienić, że w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wyraźnie wskazano, że oceny wymaga m.in. stan majątkowy w celu zbadania, czy zapłata nie pociągnie dla strony (jej rodziny) zbyt ciężkich skutków, w tym nie pozbawi strony możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Organ powinien zatem rozważyć, czy zapłata do tych niekorzystnych skutków nie doprowadzi, bo taki stan z punktu widzenia interesu publicznego nie jest pożądany. W ramach dokonywanej oceny trzeba wyważyć, czy dochodzenie należności na rzecz budżetu państwa nie doprowadzi jednocześnie do konieczności finansowania z tego samego budżetu państwa wydatków na pomoc społeczną, zasiłek czy inne wsparcie dla osoby zobowiązanej. Podjęte przez organ w decyzji wnioski prowadzą natomiast do zawężenia znaczenia pojęcia interesu publicznego.
Jak już Sąd wskazywał, organ ma zbadać kwestię, czy spłata należności (a nie jej istnienie) ma/może mieć negatywny (w znaczeniu: zbyt ciężki) wpływ na byt Strony, m.in. w zakresie zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. W ramach powyższej oceny organ winien ocenić zarówno realne możliwości uzyskiwania dochodu, jak również, czy dochody te umożliwią opłacenie należności przy jednoczesnym uwzględnieniu przesłanki interesu publicznego. Wyrażona przez organ ocena w zakresie spełnienia przesłanek z § 3 ust. 1 rozporządzenia nie jest zatem właściwa również i z tego względu, że nie rozważono należycie sytuacji Strony w kontekście interesu publicznego/społecznego. Organ nie odniósł się do sytuacji, czy w interesie publicznym/społecznym jest: z jednej strony, egzekwowanie należnej kwoty, w stosunku do możliwości płatniczych Skarżącej, a z drugiej potencjalne wspieranie Skarżącej ze środków publicznych (pomocy społecznej), w przypadku, gdy środki, jakimi dysponuje (będzie dysponować) Strona nie będą wystarczające do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych Strony.
Jak wyżej wskazano, podjęcie rozstrzygnięcia w ramach uznania administracyjnego wymaga, by interes publiczny i interes osoby zobowiązanej zostały należycie wyważone. Temu celowi służy analiza sytuacji materialnej i życiowej osoby zobowiązanej, uwzględniająca również stan zadłużenia i związaną z tym realność spłaty zadłużenia bez niebezpieczeństwa powstania ciężkich skutków dla osoby zobowiązanej. Nie neguje przy tym Sąd, że instytucja umorzenia zaległych składek jest przewidziana dla sytuacji szczególnych, jednak warunki i granice w jakich należy podejmować w tym zakresie decyzje zostały wskazane w przepisach i rolą organu jest rozważenie ich w sposób zapewniający prawidłowe ich zastosowanie.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organ zobowiązany będzie, z zachowaniem stanowiska Sądu, dokonać wszechstronnej oceny materiału dowodowego oraz powtórnie zbadać, czy uwzględniając stan majątkowy oraz sytuację życiową, Strona jest w stanie uiścić ciążące na niej należności bez spowodowania ciężkich dla niej skutków. Dopiero dokonanie powyższego umożliwi prawidłową ocenę, czy Skarżąca spełnia przesłanki do umorzenia należności z tytułu składek. Powzięte oceny winny znaleźć pełne odzwierciedlenie w treści decyzji.
Mając powyższe na względzie Sąd orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a i c p.p.s.a.
Orzeczenie o kosztach uzasadnia art. 200 p.p.s.a.