Uzasadnienie
Przedmiotem skargi I. I. (dalej: skarżący) jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS, organ) Oddział w Rzeszowie z 27 kwietnia 2022 r. (nr 865/2022) o odmowie umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą (płatnika opłacającego składki na własne ubezpieczenie) w łącznej kwocie 7.384,33 zł w tym z tytułu: a) ubezpieczenia społeczne za okres: grudzień 2019, styczeń – październik 2020 w kwocie 2.473,27 zł (w tym z tytułu: składek – 2.268,27 zł, odsetek naliczonych na 1 marca 2022 r.-205 zł; b) ubezpieczenie zdrowotne za okres: grudzień 2019, styczeń – listopad 2020 w kwocie 4.911,06 zł (w tym z tytułu: składek - 4 328,06 zł, odsetek naliczonych na 1 marca 2022 r.-583 zł). Podstawę prawną wydania tej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 pkt 3 oraz art. 28 ust. 3a i 3b w zw. z art. 32 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2021 r., poz. 423 ze zm., dalej: u.s.u.s.) oraz § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r., Nr 141 poz. 1365, dalej: rozporządzenie).
Z akt sprawy wynika, że w dniu 30 listopada 2021 r. wpłynął do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniosek skarżącego o umorzenie należności z tytułu składek. Pismem z 28 stycznia 2022 r. ZUS wezwał skarżącego o dostarczenie: kopii deklaracji PIT za 2020 r.; oświadczenia przedsiębiorców o nienaruszaniu ograniczeń, nakazów i zakazów ustanowionych w związku z wystąpieniem epidemii; oświadczenia RD-2-03, które należy wypełnić, jeżeli skarżący nie otrzymał pomocy de minimis; oświadczenia RD-OPW-01, które należy wypełnić w przypadku otrzymania pomocy de minimis; formularza informacji przedstawianych przy ubieganiu się o pomoc de minimis.
Ponadto ZUS wezwał do uzupełnienia przesłanego "Oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz o sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi pełnej księgowości" ROF (wskazano, że dokument musi być wypełniony w całości) oraz dostarczenia wszelkiej dodatkowej dokumentacji mogącej mieć wpływ na rzetelne pokazanie sytuacji skarżącego. W odpowiedzi na to wezwanie skarżący złożył oświadczenie majątkowe (data nadania 7 lutego 2022 r.), którego nie podpisał. W piśmie z 7 lutego 2022 r. podał, że ma ratę w banku Santander w kwocie 1.171 zł, poinformował, że poszukuje pracy i wskazał na brak dochodu. Skarżący dołączył także decyzję Starosty Kamiennogórskiego o uznaniu go z dniem 11 stycznia 2022 r. za osobę bezrobotną i odmowie przyznania prawa do zasiłku z dniem 11 stycznia 2022 r.
Pismem z 23 lutego 2022 r. ZUS poinformował skarżącego o pozostawieniu jego wniosku z 30 listopada 2021 r. w sprawie umorzenia zadłużenia bez rozpoznania. Organ wskazał, że skarżący nie przesłał dokumentów m.in. oświadczeń dotyczących pomocy de minimis. Nieprzedstawienie informacji o udzielonej pomocy lub o jej nieudzieleniu stanowi brak formalny i dlatego, jak wskazał ZUS, wniosek został pozostawiony bez rozpoznania.
W dniu 1 marca 2022 r. wpłynęło do organu pismo skarżącego z 28 lutego 2022 r., które ZUS potraktował jako nowy wniosek o umorzenie nieopłaconych składek. Pismem z 23 marca 2022 r. ZUS wezwał skarżącego do przedłożenia dokumentów dotyczących pomocy de minimis. Ponadto wezwał do podpisania dokumentu "ROF" złożonego przy poprzednim wniosku o umorzenie i do przesłania wszelkiej dodatkowej dokumentacji mogącej mieć wpływ na rzetelne pokazanie sytuacji skarżącego.
W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący złożył dokumenty dotyczące pomocy de minimis i ostatnią stronę dokumentu ROF opatrzoną podpisem i datą 28 marca 2022 r.
Zaskarżoną decyzją z 27 kwietnia 2022 r. ZUS odmówił skarżącemu umorzenia należności z tytułu składek.
W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że skarżący prowadził działalność gospodarczą pod nazwą "[...]" I. I. w zakresie - Transport drogowy towarów. Od 5 listopada 2020 r. działalność jest zawieszona. Ze złożonego oświadczenia wynika, że skarżący jest kawalerem, nie wskazał z kim prowadzi gospodarstwo domowe (czy też prowadzi je samodzielnie), nie osiąga dochodu z prowadzonej działalności gospodarczej, która jest zawieszona, pracuje zarobkowo na podstawie umowy o dzieło u płatnika K. i osiąga wynagrodzenie brutto 350 zł, posiada dochód z pracy dorywczej w wysokości 350 zł, nie pobiera zasiłku z pomocy społecznej ani nie korzysta z innych form wsparcia.
Skarżący nie wskazał stałych wydatków związanych z utrzymaniem. Podał, że posiada zobowiązania z tytułu kredytów za okres do 2023 r. w miesięcznej kwocie 1.150 zł. Nie wskazał, czy zobowiązania są regulowane i w jakiej formie. W piśmie, które wpłynęło do ZUS 8 lutego 2022 r., poinformował, że rata w banku S. wynosi 1.171 zł. W oświadczeniu majątkowym skarżący nie zaznaczył czy posiada majątek ruchomy, nieruchomy i inne prawa majątkowe. Organ wskazał, że zgodnie z danymi z Centralnej Bazy Danych Ksiąg Wieczystych skarżący nie posiada nieruchomości. W Centralnej Ewidencji Pojazdów na nazwisko skarżącego zarejestrowany jest samochód osobowy N. z 2006 r. o szacowanej wartości 13.200 zł. Skarżący podał, że nie posiada wierzytelności. ZUS podkreślił, że skarżący nie wskazał problemów zdrowotnych własnych bądź członków najbliższej rodziny. ZUS ustalił, że od 11 stycznia 2022 r. skarżący jest zgłoszony do ubezpieczeń społecznych jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku, w sprawie nie jest prowadzone postępowanie egzekucyjne, należności na koncie skarżącego nie uległy przedawnieniu i są wymagalne.
ZUS dokonał analizy wniosku pod kątem wystąpienia przesłanek wynikających z art. 107 ust. 1 Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz. U. UE C 83 z dnia 30 marca 2010 r.) decydujących o uznaniu przedmiotowego wsparcia finansowego za pomoc publiczną. Wskazał, że ewentualne umorzenie należności mogłoby stanowić pomoc de minimis.
ZUS zauważył, że analiza zgromadzonego materiału dowodowego nie wykazała okoliczności, które skutkowałyby umorzeniem zobowiązania na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Organ podkreślił, że w sprawie nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne. W związku z tym nie zachodzą przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. Z przyczyn oczywistych, nie ma również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. Wysokość zadłużenia przewyższa kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Oznacza to, że przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a również nie ma zastosowania. Nie nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej (działalność jest zawieszona od 5 listopada 2020 r.). Organ uprawniony (Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy) nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. W przedmiotowej sprawie nie jest prowadzone postępowanie egzekucyjne, nie można zatem jednoznacznie stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Możliwości przymusowego dochodzenia zaległości z tytułu składek nie zostały przez organ rentowy wyczerpane. W konsekwencji, jak wskazał ZUS, wykluczeniu podlegają przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6 u.s.u.s.
Organ nie stwierdził również spełnienia przesłanek z art. 28 ust. 3a oraz § 3 rozporządzenia. Wskazał, że z zebranego w trakcie postępowania materiału dowodowego nie wynika, aby zaistniała przesłanka umorzenia w postaci poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia, powodującego że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić skarżącego możliwości dalszego prowadzenia działalności (§ 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia). Skarżący nie powołał też problemów zdrowotnych własnych ani członków najbliższej rodziny (§ 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia).
Ponadto, jak podkreślił ZUS, skarżący jest zgłoszony do ubezpieczeń jako osoba bezrobotna a to świadczy o gotowości do podjęcia zatrudnienia. Do akt sprawy skarżący nie dołączył żadnego dokumentu stwierdzającego całkowitą i trwałą niezdolność do pracy orzeczoną na stałe np. orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.
ZUS wykluczył również możliwość umorzenia należności ze względu na trudną sytuację finansową, która w przypadku spłaty przez skarżącego zadłużenia pozbawiłaby skarżącego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (§ 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia). Organ podkreślił, że na ogólną sytuację finansową rodziny mają wpływ dochody wszystkich osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym. Z uwagi na brak informacji o źródłach utrzymania oraz o osobach prowadzących ze skarżącym wspólne gospodarstwo domowe trudno – w ocenie ZUS – jest ustalić faktyczną sytuację materialną skarżącego i porównać ją z przyjętym kryterium trudnej sytuacji materialnej jakim jest minimum socjalne.
Ponadto skarżący nie wykazał korzystania z zasiłków stałych, okresowych czy celowych z pomocy społecznej dedykowanych rodzinom znajdującym się w ciężkiej sytuacji bytowej (np. na zakup opału, opłat za media czy zakup posiłków lub żywności). Korzystanie z takiej formy wsparcia, stanowi dodatkowe potwierdzenie, że dochody osoby zobowiązanej nie pozwalają na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. ZUS podkreślił, że trudna sytuacja materialna uniemożliwiająca spłatę długów, musi zostać udowodniona i mieć charakter trwały. W ocenie organu obecny brak stałej pracy nie jest wystarczającą podstawą umorzenia należności.
Skarżący nie udowodnił, że nie może pracować lub zarobkować w inny sposób osiągając dzięki temu środki finansowe pozwalające na spłatę zadłużenia, nie przedstawił żadnego dokumentu potwierdzającego wykluczenie z rynku pracy (np. orzeczenia o niepełnosprawności). ZUS podkreślił, że skarżący jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna, ponadto nie zamknął działalności gospodarczej, zatem istnieje szansa, że wznowi jej prowadzenie i będzie z tego tytułu osiągać dochody. Wiek oraz brak przeszkód zdrowotnych (brak orzeczonej niezdolności do pracy) pozwala na aktywność zawodową i uzyskiwanie środków na spłatę zobowiązań i w ocenie organu daje pozytywną prognozę na spłatę zadłużenia.
Końcowo ZUS podkreślił, że skarżący może podjąć czynności zmierzające do polubownego wywiązywania się ze spłaty zobowiązań wobec ZUS. Obowiązek spłaty zobowiązań składkowych nie oznacza, iż muszą być one uregulowane jednorazowo. Ustawa – u.s.u.s przewiduje możliwość - po złożeniu stosownego wniosku – udzielenia ulgi w formie układu ratalnego.
W skardze do sądu administracyjnego skarżący wskazał, że domaga się umorzenia zaległych składek ze względu na jego trudną sytuację finansową. Podkreślił, że nie ma pracy i zasiłku.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje
Stosownie do art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259 ze zm., dalej: p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Dokonując kontroli rozstrzygnięć organów administracji w takim zakresie Sąd nie jest uprawniony do orzekania o uprawnieniach i obowiązkach wynikających z przepisów prawa materialnego i orzekania co do istoty sprawy. Oznacza to, że w rozpatrywanej sprawie Sąd nie może orzec o umorzeniu należności z tytułu składek bowiem rozstrzygnięcie w tym zakresie należy do kompetencji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Decyzja administracyjna podlega uchyleniu, jeśli Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a.) lub też naruszenie prawa będące podstawą stwierdzenia jej nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).
Materialnoprawną podstawą umorzenia należności z tytułu składek jest powołany w decyzji art. 28 u.s.u.s. Wskazany przepis daje prawo do umorzenia tych należności w sytuacji ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 1-3), a także w uzasadnionych przypadkach, w stosunku do składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a), przy czym umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4). Jednocześnie na postawie art. 32 u.s.u.s. przepisy dotyczące składek na ubezpieczenie społeczne stosuje się odpowiednio także do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne.
Zgodnie z art. 28 ust. 3 u.s.u.s., całkowita nieściągalność składek, o której mowa w art. 28 ust. 2 tej ustawy zachodzi, gdy:
- 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
- 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2020 r. poz. 1228 i 2320);
- 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;
- 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;
4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;
4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;
4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;
- 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
- 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Powyższe wyliczenie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek i dopiero wystąpienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności.
Ponadto, należności z tytułu składek mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, na zasadach określonych w cytowanym na wstępie rozporządzeniu. Przepis § 3 ust. 1 ww. aktu stanowi, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w następujących przypadkach:
- 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
- 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
- 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Z przywołanych przepisów jednoznacznie wynika, że rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia zaległych należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne są podejmowane w ramach tzw. uznania administracyjnego. Ustawodawca pozostawiając organom uznanie w omawianej kwestii, wprowadził do systemu prawa administracyjnego swego rodzaju "luz decyzyjny", przejawiający się w możliwości (nie zaś konieczności) umorzenia tych należności. Jednak do uznania administracyjnego, a więc możliwości wyboru określonego kierunku rozstrzygnięcia, dochodzi w tego rodzaju sprawach dopiero po ustaleniu zaistnienia którejś z wymienionych w przepisach prawa przesłanek. W sytuacji, gdy żadna z tych przesłanek nie zostanie spełniona, organ nie ma możliwości wyboru konsekwencji prawnych i bezwzględnie zobowiązany jest odmówić przyznania tego rodzaju ulgi. Dopiero wykazanie istnienia którejś z wymienionych przesłanek otwiera organowi możliwość (a nie obowiązek) zastosowania tego rodzaju ulgi.
W tym to bowiem momencie organ rozstrzygający sprawę korzysta z przypisanego mu uprawnienia do zastosowania uznania administracyjnego, nie musi, lecz może umorzyć takie należności (por. wyrok NSA z 29 sierpnia 2007 r., sygn. akt II GSK 141/07, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, dalej: CBOSA).
Sądowej kontroli legalności takiej decyzji podlega zaś prawidłowość przeprowadzonego postępowania oraz badanie formalne decyzji, nie zaś zasadność jej wydania. Kontrola ta dotyczy zarówno wykładni prawa materialnego, jak i właściwego przeprowadzenia postępowania dowodowego, uwzględniającego wynikające z przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego reguły dowodzenia, kompletność materiału dowodowego oraz jego ocenę. W przypadku, gdy ustawodawca daje organowi możliwość rozstrzygnięcia sprawy na zasadzie uznania, sądowa kontrola jego decyzji obejmuje jedynie samo postępowanie poprzedzające jej wydanie, a nie rozstrzygnięcie będące wynikiem dokonania wyboru, o którym była mowa wyżej. Obowiązkiem Sądu jest dokonanie oceny, czy spełnione zostały przesłanki umorzenia. Natomiast o tym, czy składki powinny być umorzone, czy też nie, rozstrzyga organ administracji publicznej.
Nie budzi w sprawie wątpliwości, że w ustalonym przez organ stanie faktycznym nie zaistniała żadna z podstaw całkowitej nieściągalności należności skarżącego z tytułu składek, o których mowa w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. W sprawie, jak ustalił organ, nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne. W związku z tym nie zachodzą przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. Z przyczyn oczywistych, nie ma również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. (dłużnik zmarł). Wysokość zadłużenia przewyższa kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Oznacza to, że przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. również nie ma zastosowania. Nie nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej (ZUS ustalił, że działalność jest zawieszona od 5 listopada 2020 r.), organ uprawniony (Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy) nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję.
W przedmiotowej sprawie nie jest prowadzone postępowanie egzekucyjne, nie można zatem jednoznacznie stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Możliwości przymusowego dochodzenia zaległości z tytułu składek nie zostały przez organ rentowy wyczerpane. W konsekwencji wykluczeniu podlegają przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6 u.s.u.s.
Zdaniem Sądu, organ w sprawie nie dokonał jednak rzetelnej i wnikliwej analizy sytuacji skarżącego biorąc pod uwagę jego aktualną sytuację materialną i finansową pod kątem wystąpienia przesłanek wskazanych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia.
Nie kwestionując utrwalonego już w orzecznictwie poglądu, zgodnie z którym w postępowaniu toczącym się wskutek złożenia wniosku o umorzenie należności z tytułu składek, to przede wszystkim na stronie zgłaszającej powyższy wniosek spoczywa ciężar wykazania, że zachodzą przesłanki uzasadniające zgłoszone żądanie, podkreślić należy, że powyższe nie zwalnia organu z obowiązku prowadzenia postępowania w taki sposób, który zapewni należyte i sprawne ustalenie stanu faktycznego z poszanowaniem m.in. zasady informowania (art. 9 k.p.a), wyrażającej się w konieczności informowania strony o okolicznościach prawnych i faktycznych mających wpływ na realizację jej praw i obowiązków oraz czuwaniu, by osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i udzielaniu im w tym celu niezbędnych wskazówek i wyjaśnień. Organ powinien ze szczególną starannością realizować powyższą zasadę w sytuacji, gdy strona nie jest reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika.
ZUS powinien współdziałać ze stroną w celu wyjaśnienia wszelkich okoliczności sprawy mając na uwadze interes społeczny i słuszny interes obywateli (por. wyrok WSA w Krakowie z 16 listopada 2022 r., sygn. akt I SA/Kr 866/22, CBOSA). Ponadto organ powinien podejmować wszelkich czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.) jak i zebrać i rozpatrzyć w sposób wyczerpujący cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.). Wnioskowy charakter postępowania nie zwalnia organu z działania z urzędu.
Podkreślić należy, że złożenie przez skarżącego kolejnego wniosku o umorzenie należności z tytułu składek (data wpływu do organu – 1 marca 2022 r.) spowodowało wszczęcie nowego postępowania administracyjnego. ZUS dysponował oświadczeniem majątkowym złożonym przez skarżącego przy poprzednim wniosku, które nie zostało jednak w całości wypełnione (nie uzupełniono wszystkich rubryk) i podpisane. ZUS, był świadomy, co do braku pełnych danych w zakresie sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącego. Mimo to wezwał skarżącego jedynie do podpisania tego oświadczenia. Zdaniem Sądu, skoro skarżący złożył kolejny wniosek o umorzenie należności z tytułu składek, to organ wiedząc, że w aktach sprawy znajduje się oświadczenie majątkowe nie zawierające istotnych informacji o sytuacji rodzinnej i majątkowej skarżącego, powinien był ponownie wezwać go do przesłania uzupełnionego w całości takiego oświadczenia.
Ponadto powinien wskazać skarżącemu, że nie uzupełnił określonych rubryk i wyjaśnić, że podanie wszystkich informacji jest niezbędne do prawidłowego ustalenia jego sytuacji rodzinnej i finansowej. W ocenie Sądu, biorąc pod uwagę fakt, że organ nie dysponował wszystkimi informacjami dotyczącymi zarówno sytuacji materialnej jak i rodzinnej skarżącego, winien był wykazać się większą starannością w zakresie kompletowania materiału dowodowego i wezwać skarżacego do złożenia kompletnego oświadczenia.
Dodać także należy, że w toku postępowania, przed wydaniem decyzji, organ nie próbował ewentualnych wątpliwości wyjaśnić z udziałem strony. Skierowane do skarżącego wezwanie z dnia 23 marca 2022 r. nie miało zindywidualizowanego charakteru i zawierało standardowe i ogólne informacje dotyczące warunków udzielenia ulgi, wraz z wezwaniem do przesłania "wszelkiej dodatkowej dokumentacji mogącej mieć wpływ na rzetelne pokazanie sytuacji skarżącego". ZUS nie wskazał jednak skarżącemu o jakie konkretnie dokumenty może chodzić. Zdaniem Sądu organ powinien był wprost wskazać skarżącemu, że mogą to być np. dokumenty potwierdzające dochody, wydatki, zadłużenie, dotyczące opłat związanych z eksploatacją mieszkania, orzeczenia lekarskie.
W rozpatrywanej sprawie Sąd stwierdził także naruszenie przez organ art. 79a § 1 k.p.a., zgodnie z którym w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Przepisy art. 10 § 2 i 3 stosuje się. W wyniku spełnienia przez organ obowiązku określonego w art. 79a § 1 k.p.a. strona uzyskuje wiedzę co do tego, w jaki sposób organ ocenia całość zebranego materiału dowodowego i dlaczego w ocenie organu nie jest możliwe uzyskanie przez stronę decyzji o żądanej treści. Celem art. 79a k.p.a. jest zmobilizowanie organów administracji do wnikliwego badania merytorycznej treści żądań strony na wszystkich etapach postępowania wszczynanego na żądanie strony i zapobieganie sytuacjom, w których strona dysponuje dodatkowymi dowodami na okoliczności istotne dla wykazania zasadności jej żądania albo może je łatwo uzyskać, a z powodu braku odpowiedniej wiedzy o potrzebnych dowodach, bądź o sposobie oceny wcześniej przedstawionych dowodów nie korzysta z takiej możliwości.
W ocenie Sądu w tej konkretnej sprawie ZUS powinien także rozważyć – celem uzyskania informacji niezbędnych do prawidłowego ustalenia stanu faktycznego – wezwanie skarżącego do osobistego złożenia wyjaśnień (art. 50 k.p.a.) lub przeprowadzenie w sprawie rozprawy administracyjnej (art. 89 § 1 k.p.a.) podczas której, można byłoby lepiej ocenić zasadność formułowanych przez stronę argumentów mających świadczyć o spełnieniu przesłanek do umorzenia wnioskowanych należności z tytułu składek.
Wskazane braki wskazują na naruszenie przepisów art. 7, art. 9, art. 77 i art. 79a § 1 k.p.a. w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy, co obligowało Sąd do wyeliminowania zaskarżonej decyzji z porządku prawnego. Należy przy tym zauważyć, że niniejszy wyrok nie przesądza kwestii umorzenia zaległości składkowych, gdyż wskazane braki akt sprawy uniemożliwiają Sądowi odniesienie się do twierdzeń organu o braku spełnienia przez skarżącego przesłanek umorzenia należności z tytułu składek.
Wobec powyższego, Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) uchylił zaskarżoną decyzję.