Uzasadnienie
Powyższa uchwała została podjęta przez Sąd Najwyższy w odpowiedzi na następujące zagadnienie prawne:
Jaki jest tygodniowy wymiar czasu pracy pracownika komunalnego zakładu budżetowego zajmującego stanowisko kierownicze po wejściu w życie ustawy z dnia 20 grudnia 1996 r. o gospodarce komunalnej, którego pracodawca na piśmie nie zakwalifikował do grupy stanowisk pomocniczych i obsługi?
Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało w następującym stanie faktycznym.
Powód dochodził wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych za okres od 1 marca 1997 r. do 31 grudnia 1999 r. Sąd Rejonowy w Ś. oddalił powództwo. Jego zdaniem powód, będący mechanikiem na statku, zajmuje stanowisko pomocnicze i obsługi, na którym powinien pracować 42 godziny tygodniowo. Wynika to z art. 32 w zw. z art. 24 ust. 2 ustawy z dnia 22 marca 1990 r. o pracownikach samorządowych /Dz.U. nr 21 poz. 124 ze zm./ oraz art. 8 ustawy z dnia 20 grudnia 1996 r. o gospodarce komunalnej /Dz.U. 1997 nr 9 poz. 43 ze zm./.
Rozpoznając apelację powoda Sąd Okręgowy ustalił, że obowiązujący u pozwanego regulamin pracy przewiduje, między innymi dla pracowników zatrudnionych na statkach, czas pracy w wymiarze przeciętnie 42 godziny tygodniowo w okresie rozliczeniowym jednego miesiąca. Praca odbywa się w systemie zmianowym do 12 godzin na dobę. W miesięcznym okresie rozliczeniowym przeciętny tygodniowy czas wykonywania pracy przez powoda wynosił 42 godziny.
Po wejściu w życie ustawy o gospodarce komunalnej wymiar czasu pracy pracowników komunalnych zakładów budżetowych, do których należał pozwany, uległ zmianie. Przepis art. 8 tej ustawy nakazał bowiem do tych pracowników stosować ustawę o pracownikach samorządowych. Przewiduje ona dla pracowników samorządowych jako zasadę 40-godzinny tydzień pracy /art. 24 ust. 2/. Nie ma to jednakże zastosowania do pracowników samorządowych zatrudnionych na stanowiskach pomocniczych i obsługi określonych w przepisach o wynagrodzeniu, o których mowa w art. 20 ust. 2 /art. 32 ustawy o pracownikach samorządowych/. Oznacza to, że tych pracowników obowiązuje czas pracy uregulowany w art. 129 Kp, czyli do 8 godzin dziennie i przeciętnie 42 godzin w przyjętym okresie rozliczeniowym. Sąd II instancji podkreślił, że ani ustawa o gospodarce komunalnej, ani ustawa o pracownikach samorządowych nie określają formy, w jakiej pracodawca kwalifikuje dane stanowisko do stanowisk pomocniczych i obsługi. Natomiast rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 1 lipca 1997 r. w sprawie wynagradzania pracowników zatrudnionych w jednostkach organizacyjnych jednostek samorządu terytorialnego /Dz.U. nr 77 poz. 482 ze zm./ w załączniku nr 3 stanowi, że tego zakwalifikowania dokonuje pracodawca. W tym załączniku pod pozycją XXIII występuje pozwany Zakład Budżetowy "Żegluga Ś", a stanowisko powoda - mechanik statku - wymienione jest w grupie pracowników pływających. Umowa o pracę łącząca strony nie zawiera postanowień dotyczących wymiaru czasu pracy. Przed wejściem w życie ustawy o gospodarce komunalnej oraz rozporządzenia z dnia 1 lipca 1997 r., to jest przed dniem 19 lutego 1997 r., powoda bezspornie obowiązywał 42-godzinny tydzień pracy.
Sąd Okręgowy zauważa, iż budzi wątpliwości, czy decyzja pracodawcy o zaliczeniu danego stanowiska do stanowisk pomocniczych i obsługi powinna być pod rygorem nieważności wyrażona w formie pisemnej, czy może być też wyrażona w sposób dorozumiany. Nie dokonując zmiany regulaminu pracy pracodawca uznał, że powoda obowiązuje 42-godzinny tydzień pracy. Było to zgodne także ze stanowiskiem działającego u pozwanego NSZZ "Solidarność 80", który nawet wykluczył powoda ze związku za wystąpienie z powództwem, będącym przedmiotem niniejszej sprawy.
Według Sądu Najwyższego, na podstawie art. 8 ustawy o gospodarce komunalnej do pracowników pozwanego pracodawcy, będącego komunalnym zakładem budżetowym, stosuje się ustawę o pracownikach samorządowych. Wymiar czasu pracy powoda zależy więc od tego, czy stosuje się do niego art. 24 ust. 2 ustawy o pracownikach samorządowych - przewidujący pracę do 40 godzin na tydzień i 8 godzin na dobę - czy stosowanie tego przepisu jest wyłączone na podstawie art. 32 tej ustawy dlatego, że jest on pracownikiem zatrudnionym na stanowisku pomocniczym lub obsługi. W tym drugim przypadku czas pracy powoda określa art. 129 par. 1 Kp, stanowiący - w jego ówczesnym brzmieniu - że czas pracy nie może przekraczać 8 godzin na dobę i przeciętnie 42 godzin na tydzień w przyjętym okresie rozliczeniowym, nie przekraczającym trzech miesięcy /z wyjątkami/. To, jakie stanowiska pracy są zaliczane do pomocniczych i obsługi, określone jest w przepisach o wynagradzaniu /art. 32 w zw. z art. 20 ust. 2 ustawy o pracownikach samorządowych/. Obowiązujące w spornym okresie rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 9 lipca 1990 r. w sprawie wynagradzania pracowników samorządowych /t.j. Dz.U. 1993 nr 111 poz. 493 ze zm./ w załączniku nr 3 wyodrębnia stanowiska pracy zaliczone do pomocniczych i obsługi. Nie ma ono jednakże zastosowania do pracowników komunalnych zakładów budżetowych. Ich wynagrodzenia określa rozporządzenie w sprawie wynagradzania pracowników zatrudnionych w jednostkach organizacyjnych jednostek samorządu terytorialnego. Nie zawiera ono wyliczenia stanowisk pracy, które należą do stanowisk pomocniczych i obsługi. Stąd wynikają uzasadnione wątpliwości Sądu Okręgowego, jak należy interpretować użyte w załączniku nr 3 do tego rozporządzenia określenie "zakwalifikowania do grupy stanowisk pomocniczych i obsługi, spośród stanowisk wymienionych w kolumnach 2, dokonuje pracodawca". W kolumnach 2 wymienione są wszystkie stanowiska pracy, poczynając od dyrektorów, a kończąc na stanowiskach najniższych. Przez to o wymiarze czasu pracy pracownika /40 godzin tygodniowo lub przeciętnie 42 godziny w przyjętym okresie rozliczeniowym/ decyduje samodzielnie pracodawca przez zaliczenie go lub niezaliczenie do pracowników pomocniczych lub obsługi. Trzeba przy tym mieć na uwadze, iż dla pracowników komunalnych zakładów budżetowych regułą jest 40-godzinny tydzień pracy /art. 24 ust. 2 ustawy o pracownikach samorządowych w zw. z art. 8 ustawy o gospodarce komunalnej/, a stosowanie dłuższego wymiaru może wynikać jedynie z przepisów o wynagradzaniu wydanych przez Radę Ministrów /art. 32 i art. 20 ust. 2 ustawy o pracownikach samorządowych w zw. z art. 8 ustawy o gospodarce komunalnej/.
W odniesieniu do pracowników komunalnych zakładów budżetowych Rada Ministrów nieprawidłowo wykonała obowiązek wydania przepisów o ich wynagradzaniu. Nie określiła bowiem stanowisk pomocniczych i obsługi, przekazując to zadanie pracodawcom, nie posiadając do tego upoważnienia. W wyniku tych kolejnych odesłań /upoważnień/ doszło do tego, iż pracodawca może samodzielnie decydować o wymiarze czasu pracy pracowników komunalnych zakładów budżetowych. Należy zatem przyjąć, że jest dopuszczalne dokonanie w tym zakresie ustaleń w regulaminie pracy, który jest wydawany w uzgodnieniu z zakładową organizacją związkową /art. 104[2] par. 1 Kp/.
Jak wynika z art. 24 ust. 1 ustawy o pracownikach samorządowych w zw. z art. 8 ustawy o gospodarce komunalnej, regulaminy pracy w komunalnych zakładach budżetowych określają porządek wewnętrzny i rozkład czasu pracy w sposób zapewniający obywatelom załatwianie spraw w dogodnym dla nich czasie. Przepis ten nie ogranicza treści regulaminu pracy u tych pracodawców w stosunku do regulaminu pracy obowiązującego na podstawie przepisów art. 104 i art. 104[1] Kp. Nakazuje on jedynie uwzględnianie potrzeb obywateli przy ustalaniu porządku wewnętrznego i rozkładu czasu pracy. Są bowiem sprawy, które muszą być uregulowane w każdym regulaminie pracy /np. pora nocna lub miejsce wypłaty wynagrodzenia - art. 104[1] par. 1 pkt 4 i 5 Kp/. Przepis art. 104[1] par. 1 pkt 2 Kp umożliwia uregulowanie w regulaminie pracy systemu czasu pracy. Pojęcie to nie jest zdefiniowane w Kodeksie pracy. Należy zatem przyjąć, iż w odniesieniu do pracowników komunalnych zakładów budżetowych jest dopuszczalne określenie wprost w regulaminie pracy wymiaru ich czasu pracy, w ustawowych granicach 40 godzin tygodniowo lub przeciętnie 42 godzin tygodniowo w przyjętym okresie rozliczeniowym. Jest to bardziej prawidłowe niż postawienie w tym przedmiocie decyzji wyłącznie pracodawcy.
Z tych względów orzeczono jak w sentencji.