Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] lutego 2004 r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił przyznania skarżącemu G. G. świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
Uzasadniając podano, iż w sprawie zastosowanie znajduje przepis art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Ustalono, że z materiału dowodowego wynika, iż skarżący doznał prześladowań nie objętych przepisami ustawy.
Skarżący wniósł o ponowne rozpatrzenie jego sprawy, wskazując, że urodził się na terytorium III Rzeszy i tam przebywał razem z rodzicami w okresie od 1943 do 1945 r.
Decyzją z dnia [...] lipca 2004 r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję.
Uzasadniając Kierownik Urzędu wskazał, że pojęcie "represji" w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich zawiera przepis art. 2 ust. 2 lit. "a", który stanowi, iż "represją w rozumieniu ustawy jest deportacja do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 - 1945". W oparciu o zebrane materiały dowodowe ustalono, że skarżący urodził się w K. dnia [...] 1943 r., podczas pobytu rodziców na robotach przymusowych, a więc nie jest to represja w rozumieniu ustawy o świadczeniach pieniężnych.
W skardze na decyzję Kierownika Urzędu z dnia [...] lipca 2004 r. skarżący wniósł o przyznanie świadczeń z tytułu pobytu w Niemczech w okresie od 1943 r. do 1945 r. w miejscowości K., powołując się na treść przedstawionych dokumentów.
W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu wniósł o oddalenie skargi i podtrzymał stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny po zapoznaniu się ze stanem faktycznym i prawnym sprawy zważył, co następuje
W postępowaniu sądowo-administracyjnym obowiązuje zasada oficjalności, mająca umocowanie i określone granice w przepisach art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Zgodnie z zasadą oficjalności, sąd administracyjny nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, zawartą w skardze argumentacją - zobowiązany jest natomiast do oceny praworządności zachowań organów administracji w danej sprawie. Granice rozpoznania skargi przez sąd są z jednej strony wyznaczone przez kryterium legalności działań organów w konkretnej i zaskarżonej sprawie, z drugiej natomiast strony przez zakaz pogarszania sytuacji prawnej skarżącego.
Przedmiotowa sprawa dotyczy decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmawiającej skarżącemu przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. W toku postępowania organ administracji wydający decyzje obowiązany jest postępować z zachowaniem zawartych w przepisach kpa dyrektyw. Organ administracji publicznej jest obowiązany dopuścić jako dowód wszystko, co mogłoby się przyczynić do wyjaśnienia sprawy, w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć materiał dowodowy, i dopiero następnie, w oparciu o całokształt dokonać oceny czy dana okoliczność została udowodniona. Chociaż "przepis art. 4 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym... wymaga, aby strona składająca wniosek złożyła wraz z nim dokumenty i dowody potwierdzające rodzaj i okres represji, to jednak przepis ten nie wyłącza stosowania procedury przewidzianej w kpa, a wręcz przeciwnie ustęp 4 art. 4 nakazuje, by w zakresie postępowania dotyczącego ustalenia lub odmowy przyznania świadczenia stosowane były przepisy kpa." (wyrok NSA z dnia 2 marca 2001 r., sygn., V SA 1430/00).
Uzasadniając wydaną decyzję Kierownik Urzędu wskazał, iż pojęcie "represji" w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich zdefiniowano tylko w przepisie art. 2 ust. 2 lit. "a". Tymczasem "ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR określając przesłanki przyznania świadczenia, czyni to dla dwóch kategorii osób, a mianowicie, dla "osób deportowanych do pracy przymusowej" oraz dla "osób osadzonych w obozach pracy" przez III Rzeszę i ZSRR. Obie kategorie osób są traktowane rozłącznie, to znaczy, wystarczy wykazanie albo deportacji do pracy przymusowej, albo osadzenie w obozach pracy. Takie ujęcie znajduje uzasadnienie w brzmieniu art. 2 pkt 1 ustawy, gdzie oddzielnie definiuje się oba rodzaje represji" (wyrok NSA z dnia 30 czerwca 2000 r., sygn. V SA 3029/99).
Oznacza to, że osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów cytowanej ustawy powinna wykazać, iż spełnia określone przesłanki prawne uzasadniające zaliczenie jej do jednej z dwóch, wymienionych w art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, kategorii osób represjonowanych.
W rozpatrywanej sprawie - jak słusznie zauważył Kierownik Urzędu - nie może być mowy o deportacji do pracy przymusowej. Zawarta w ustawie definicja jednoznacznie wskazuje, że przez deportację należy rozumieć wywiezienie do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Skarżący urodził się [...] 1943 r. w K., w majątku hrabiego E., gdzie na robotach przymusowych od 1940 roku pracowali jego rodzice, na pewno więc nie był on osobą deportowaną w rozumieniu przepisów ustawy o świadczeniu pieniężnym.
O ile jednak "urodzenie dziecka przez osobę przebywającą w obozie pracy przymusowej pozostawało poza wolą represjonującego - już zatrzymanie dziecka w obozie było tą wolą objęte. Zatrzymanie zaś jest formą osadzenia, o jakim mowa w art. 2 ust. 1 ustawy jeżeli do zatrzymania doszło z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych czy religijnych" (wyrok NSA z dnia 5 maja 2004 r., sygn. OSK 176/04). Należało ocenić, czy skarżący nie doznał represji z powodu osadzenia w obozie pracy przymusowej z przyczyn narodowościowych. W celu dokonania prawidłowej oceny doznanych represji należy mieć na uwadze, "iż na uprawnienia skarżącego nie może mieć wpływu fakt, iż urodził się w obozie pracy, a nie został w nim osadzony. Odmienne traktowanie osób urodzonych w obozach pracy z osobami osadzonymi tam w wieku niemowlęcym czy nawet dziecięcym, ale nawet nie wystarczającym dla możliwości wykonywania jakiejkolwiek pracy, godziłoby w zasady słuszności i poczucia sprawiedliwości wśród obywateli." (wyrok NSA z dnia 11 lutego 2003 r., sygn. II SA/Ka 834/01).
Na okoliczność doznanych represji skarżący przedstawił uwierzytelnione tłumaczenie z języka niemieckiego, urzędowego potwierdzenia pobytu skarżącego - urodzonego [...] 1943 r. - w K. wraz z rodziną do 1946 r. Zaświadczenie wydane zostało przez Zarząd Gminy K. i zawiera informację, że rodzice skarżącego byli zatrudnieni w majątku hrabiego E. na robotach przymusowych w okresie od 1940 - 1946 roku.
Na okoliczność doznanych represji skarżący złożył też oświadczenie w, którym wskazał, że urodził się 1943 r. w obozie pracy, gdzie z uwagi na konieczność świadczenia przez matkę S. G., z domu K. pracy, zajmowali się nim starsi bracia. Ze złożonego oświadczenia wynika, że rodzina skarżącego została deportowana wraz z bratem matki A. W toku postępowania nie ustalono wielu istotnych dla sprawy okoliczności czym naruszono art. 77 § 1 i art. 107 § 3 ustaw z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.). Rozpoznając wniosek skarżącego Kierownik Urzędu nie ustosunkował się w żaden sposób do złożonego przez skarżącego oświadczenia na temat jego zatrzymania w obozie pracy przymusowej, w związku z czym nie ustalono w ogóle czy ziściły się przesłanki z art. 2 ust. 1 ustawy o świadczeniach pieniężnych. Nie podjęto żadnych działań w celu ustalenia czy w miejscowości, której nazwę skarżący wymienia znajdował się obóz pracy przymusowej, ani czy skarżący wraz z rodziną w nim przebywał.
Należało zwrócić się do Archiwum Państwowego oraz Instytutu Pamięci Narodowej celem uzyskania informacji czy istnieją dokumenty potwierdzające istnienie w okresie II wojny światowej w K. na terenie III Rzeszy obozu pracy przymusowej.
Wbrew dyrektywom art. 7, art. 77 i art. 80 kpa okoliczności dotyczące zatrzymania skarżącego w obozie pracy nie zostały w ogóle zbadane, ani rozpatrzone. W myśl przytoczonych przepisów organ administracji jest zobowiązany dopuścić jako dowód wszystko, co mogłoby przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, i dopiero na podstawie całokształtu materiału ocenić czy dana okoliczność została udowodniona. W złożonym oświadczeniu skarżący podał, że w obozie pracy przebywał wraz z rodzeństwem oraz bratem matki. Organ nie podjął jednak żadnych działań w celu ustalenia czy osoby te żyją i mogą złożyć oświadczenia lub posiadają dokumenty potwierdzające okoliczność pobytu w obozie pracy przymusowej w K., ani czy z tego tytułu otrzymały świadczenia pieniężne. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nie ustosunkowując się do oświadczenia skarżącego o prawie do świadczenia pieniężnego z tytułu zatrzymania w obozie pracy przymusowej, postąpił wbrew regułom procedury administracyjnej.
Z powyższych względów na podstawie art. 145 § 1 pkt 1lit. "a" i "c" i art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzeczono jak w sentencji wyroku.
Sąd nie orzekł o wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji w trybie art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, gdyż zaskarżoną decyzją nie przyznano żadnych uprawnień, które podlegałyby wykonaniu.
/-/ E. Makosz-Frymus
JFS