Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawiez 3 marca 2016 r., sygn. akt IV SA/Wa 2958/15

Uzasadnienie

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 7 stycznia 2016 r. sygn. akt IV SA/Wa 2958/15 oddalił skargę C. G. na postanowienie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lipca 2015 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji.

Skarżący wniósł o sporządzenie uzasadnienia wyroku, a następnie, w złożonym na urzędowym formularzu wniosku z dnia 30 stycznia 2016 r., zwrócili się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata.

C. G. wskazał, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe i utrzymuje się z emerytury w wysokości 1.200 zł miesięcznie. Jako posiadany majątek wymienił dom o powierzchni 100 m2 oraz nieruchomość rolną o powierzchni 0,50 ha. Ponadto, w rubryce przeznaczonej do podania danych o posiadanym mieszkaniu, również wpisał "dom", wskazując wartość 50.000. Z kolei w rubryce przeznaczonej do wykazania innych nieruchomości ponownie podał powierzchnię 0,50 ha. Skarżący wskazał, że nie ma oszczędności, innych zasobów pieniężnych, ani wartościowych przedmiotów. W rubryce nr 11 formularza wniosku (zobowiązania i stałe wydatki) wpisał kwotę 13,000 zł. W uzasadnieniu wniosku stwierdził, że jego dochody nie wystarczają na przeżycie od 1 do 30.

Ponieważ oświadczenie z dnia 30 stycznia 2016 r. było niewystarczające do oceny rzeczywistych możliwości płatniczych skarżącego oraz budziło wątpliwości, w piśmie z dnia 9 lutego 2016 r. wezwano go do nadesłania w terminie 14 dni dokumentów źródłowych oraz dodatkowych oświadczeń potwierdzających stan rodzinny, majątkowy i dochody, to jest do:

1. 1. nadesłania wyciągów z posiadanych przez skarżącego rachunków bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy – wskazano przy tym, że wystarczające będą wydruki komputerowe obejmujące zestawienie wszelkich operacji na rachunkach bankowych we wskazanym okresie oraz saldo rachunków;
2. 2. nadesłania dokumentu potwierdzającego wysokość otrzymywanej przez skarżącego emerytury;
3. 3. nadesłania kopii decyzji właściwego organu administracji określającej wysokość łącznego zobowiązania skarżącego z tytułu podatku od nieruchomości (także podatku rolnego i podatku leśnego) za 2015 rok lub za 2016 rok;
4. 4. nadesłania oświadczenia wyjaśniającego rozbieżność pomiędzy oświadczeniem z dnia 30 stycznia 2016 r., w którym (w rubryce nr 6) wskazał, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, a okolicznością, że korespondencja kierowana do niego na adres zamieszkania podejmowana jest przez dorosłego domownika – córkę M. G. - skarżącego zobowiązano do wyjaśnienia, dlaczego nie wymienił córki, jako osoby, z którą pozostaje w gospodarstwie domowym, w sytuacji, kiedy jest ona jego dorosłym domownikiem, a także do wskazania wszystkich osób, które pozostają z nim w gospodarstwie domowym;
5. 5. nadesłania zaświadczenia o sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej wydanego przez upoważnionego pracownika jednostki organizacyjnej gminy realizującej zadania pomocy społecznej;
6. 6. nadesłania oświadczenia wskazującego poszczególne źródła koniecznych wydatków gospodarstwa domowego oraz wysokość wydatków z każdego ze źródeł;
7. 7. nadesłania wyjaśnienia, dlaczego skarżący nie jest obecnie w stanie wygospodarować środków na koszty sądowe, które na obecnym etapie postępowania wynosić mogą jednorazowo najwyżej 100 zł, skoro niespełna cztery miesiące temu wygospodarował kwotę dwukrotnie wyższą (200 zł) na wpis od skargi, a dwanaście dni przez złożeniem przedmiotowego wniosku, w którym zwrócił się zarówno o ustanowienie adwokata, jak i o zwolnienie od kosztów sądowych, uiścił opłatę kancelaryjną w wysokości 100 zł.

W odpowiedzi C. G. złożył do akt sprawy:

1. 1. odcinek pocztowego przekazu pieniężnego emerytury z 25 stycznia 2016 r., z którego wynika, że wysokość świadczenia do wypłaty wynosi 1.214,35 zł;
2. 2. zaświadczenie Banku [...] w J. z dnia [...] lutego 2016 r. potwierdzające, że C. G. posiada w tym banku rachunek bankowy (na zaświadczeniu skarżący zamieścił adnotacje: "Konto od IV do obecnej chwili wynosi 0" oraz "Nie dołącza zaświadczenia ponieważ kosztuje 40 zł";
3. 3. kopię decyzji Starosty J. z dnia [...] września 2015 r. o uznaniu M. G. za osobę bezrobotną;
4. 4. kopię dowodów wpłat czterech rat podatku rolnego za 2015 r.;
5. 5. dwa rachunki (z 7 stycznia i 10 sierpnia 2015 r.) za opał na łączną kwotę 3.332,30 zł;
6. 6. kopie pięciu dowodów wpłat za energię elektryczną: z 15 kwietnia 2015 r. (537,95 zł), z 30 czerwca 2015 r. (617,47 zł), z 17 sierpnia 2015 r. (433,89 zł), z 15 października 2015 r. (417,88 zł) i z 15 lutego 2016 r. (572,57 zł);
7. 7. kopię faktury VAT z 2 października 2015 r. na kwotę 188,00 zł wystawionej przez Spółdzielnię [...] w J. W piśmie z dnia 22 lutego 2016 r., przy którym skarżący przekazał wymienione dokumenty, podał on orientacyjne koszty pomocy adwokackiej oraz wskazał roczne koszty zakupu gazu w butli (600 zł).

Mając powyższe na uwadze, należało zważyć, co następuje.

Zgodnie z art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej powoływanej również jako ppsa, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje:

1. 1) w zakresie całkowitym - gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania;
2. 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Jak wynika z treści powołanego przepisu instytucja przyznania prawa pomocy ma wyjątkowy charakter. Pomoc ta stosowana jest wobec osób nieposiadających żadnego dochodu lub oszczędności lub posiadających bardzo skromny dochód lub oszczędności, a więc wobec tych osób, które znajdują się w bardzo ciężkiej sytuacji materialnej, pozwalającej na zaspokojenie jedynie podstawowych potrzeb życiowych. Należy przy tym podkreślić, że dokonując oceny, czy sytuacja materialna strony kwalifikuje ją do przyznania prawa pomocy należy brać pod uwagę nie tylko wysokość uzyskiwanych dochodów ale również stan majątkowy i rodzinny.

Brzmienie art. 246 § 1 ppsa nie pozostawia również wątpliwości co do tego, że to na osobie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie jej wniosku. Znajduje to potwierdzenie w treści art. 252 § 1 ppsa oraz art. 255 ppsa. Zgodnie z pierwszym ze wskazanych przepisów osoba fizyczna, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy, jest zobowiązana do złożenia oświadczenia dotyczącego jej stanu majątkowego oraz podania dokładnych danych o stanie rodzinnym. Przepis art. 255 ppsa stanowi natomiast, że, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.

Jeżeli więc oświadczenie strony złożone na formularzu PPF jest niewystarczające lub budzi wątpliwości, to wydanie prawidłowego orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy jest możliwe dopiero po złożeniu w trybie art. 255 ppsa uzupełniających to oświadczenie dokumentów źródłowych lub dodatkowych oświadczeń. Jeśli natomiast strona postępowania uchyla się od złożenia niezbędnych do oceny jej sytuacji materialnej dokumentów, to brak jest podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w tym zakresie.

Uwzględniając powyższe, należy stwierdzić, że C. G., pomimo upływu wyznaczonego terminu (zwrotne potwierdzenie odbioru w dniu 15 lutego 2016 r. znajduje się na karcie nr 74 akt sprawy), nie wykonał należycie wezwania z dnia 9 lutego 2016 r. Ponieważ oświadczenie z dnia 30 stycznia 2016 r. jest niewystarczające do dokonania pełnej i jednoznacznej oceny możliwości płatniczych strony, skarżący uniemożliwił tym samym uwzględnienie przedmiotowego wniosku.

Po pierwsze, niewyjaśniona – pomimo jednoznacznie sformułowanego wezwania (lit. d) – pozostaje sytuacja rodzinna skarżącego.

W oświadczeniu złożonym na urzędowym formularzu C. G. podał, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe (rubryka nr 6 formularza wniosku). Ponieważ z akt sprawy wynika, że korespondencja kierowana do niego na adres zamieszkania podejmowana jest przez dorosłego domownika – córkę M. G. (karty nr 38, nr 58 i nr 74 akt sprawy), zobowiązano skarżącego do wyjaśnienia, dlaczego nie wymienił córki, jako osoby, z którą pozostaje w gospodarstwie domowym, w sytuacji, kiedy jest ona jego dorosłym domownikiem, a także do wskazania wszystkich osób, które pozostają z nim w gospodarstwie domowym. Skarżący w żaden sposób nie odniósł się do tego wezwania. Nadesłał wprawdzie kopię decyzji Starosty J. z dnia [...] września 2015 r. o uznaniu M. G. za osobę bezrobotną, jednakże nadal nie wiadomo, czy C. G. samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, czy pozostaje w nim z córką lub z innymi jeszcze osobami.

Ustaleniu sytuacji rodzinnej, a także dochodowej i majątkowej skarżącego, służyło również zobowiązanie do nadesłania zaświadczenia o sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej wydanego przez upoważnionego pracownika jednostki organizacyjnej gminy realizującej zadania pomocy społecznej (lit. e wezwania). Także w tym zakresie wezwanie z dnia 9 lutego 2016 r. pozostaje niewykonane.

Po drugie, skarżący nie nadesłał wyciągów z rachunków bankowych z okresu minionych trzech miesięcy (lit. a wezwania), a jedynie zaświadczenie banku potwierdzające, że posiada rachunek bankowy, z poczynioną przez siebie adnotacją wskazującą, że od czerwca saldo rachunku jest zerowe.

Wyciągi z rachunku bankowego za wskazany okres (obejmujące zestawienie dokonywanych na nim operacji i saldo) były natomiast niezbędne do weryfikacji wiarygodności oświadczenia skarżącego o wielkości wpływów do budżetu domowego, a także do ustalenia relacji tej wielkości do kwoty niezbędnych wydatków. Jeżeli bowiem tak, jak w przedmiotowej sprawie, oświadczenie o sytuacji finansowej i rodzinnej wnioskującego o przyznanie prawa pomocy jest niewystarczające do dokonania pełnej oceny jego możliwości płatniczych i budzi wątpliwości, referendarz sądowy, decydując o przeniesieniu kosztów postępowania ze strony na Skarb Państwa, nie może poprzestać wyłącznie na niepopartych wiarygodnymi dokumentami, gołosłownych twierdzeniach strony. W takiej sytuacji konstrukcja powołanego wyżej art. 255 ppsa zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem (referendarzem sądowym) w ustalaniu rzeczywistych możliwości płatniczych (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 października 2013 r. sygn. akt II OZ 794/13. Niepublikowane).

Należy przy tym zauważyć, że przedstawienie wyciągu z rachunku bankowego nie powinno wiązać się dla strony z nadmiernymi trudnościami lub kosztami. Zgodnie bowiem z art. 725 § 2 Kodeksu cywilnego (Dz. U. z 2014 r., poz. 121 ze zm.) bank jest obowiązany przesyłać posiadaczowi co najmniej raz w miesiącu bezpłatnie wyciąg z rachunku z informacją o zmianach stanu rachunku i ustaleniem salda, chyba że posiadacz wyraził pisemnie zgodę na inny sposób informowania o zmianach stanu rachunku i ustaleniu salda. Ponadto, skarżącego poinformowano, że dla zadośćuczynienia wezwaniu wystarczające będą wydruki komputerowe obejmujące zestawienie wszelkich operacji na rachunkach bankowych we wskazanym okresie oraz saldo rachunków.

Po trzecie, skarżący nie wykonał wezwania (lit. c) do nadesłania kopii decyzji określającej wysokość łącznego zobowiązania z tytułu podatku od nieruchomości (także podatku rolnego i leśnego), którego celem była weryfikacja oświadczenia o posiadanym przez niego majątku nieruchomym. Informacje podane przez C. G. w rubryce nr 7.1 formularza wniosku nie pozwalają bowiem na jednoznaczne ustalenie, czy jest on właścicielem jednej, czy dwóch nieruchomości gruntowych, oraz czy dom o powierzchni 100 m2 jest jedyną, należącą do niego, nieruchomością o mieszkaniowym charakterze.

Po czwarte, skarżący, żądając przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zarówno ustanowienie adwokata, jak i zwolnienie od kosztów sądowych, nie podał – pomimo wezwania (lit. g) - jakichkolwiek okoliczności wskazujących na to, że jego sytuacja finansowa pogorszyła się od czasu uiszczenia wpisu od skargi (200 zł) i opłaty kancelaryjnej za sporządzenie uzasadniania wyroku (100 zł).

Mając powyższe na względzie, należy podkreślić, że samo przekonanie strony o tym, że przysługuje jej prawo pomocy, bez wyjaśnienia stanu faktycznego, i to nawet na wystosowane do niej wezwanie, nie uzasadnienia uwzględniania jej żądania (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 lutego 2010 r. sygn. akt I OZ 115/10. Niepublikowane. Dostępne: LEX nr 591337 oraz http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Podstawą pozytywnego rozstrzygnięcia w przedmiocie wniosku o prawo pomocy może być wyłącznie rzeczywisty stan rodzinny, majątkowy i dochodowy strony ubiegającej się o przyznanie tego prawa. Ustaleniu tych okoliczności służyło tylko w części wykonane przez skarżącego wezwanie z dnia 9 lutego 2016 r. Odstępując od należytego wykonania rzeczonego wezwania, C. G. uniemożliwił uwzględnienie przedmiotowego wniosku. Odmowa przyznania prawa pomocy niniejszym postanowieniem nie oznacza więc, że ustalono, iż wykazane przez wnioskodawcę stan rodzinny, majątkowy i możliwości płatnicze pozwalają na poniesienie kosztów postępowania.

Odmowa przyznania prawa pomocy podyktowana jest w tym przypadku nienależytym, sprowadzającym się do przedstawienia niepełnych informacji, wykonaniem nałożonego na stronę zobowiązania do uzupełnienia oświadczenia z dnia 30 stycznia 2016 r., które spowodowało, iż nie da się ustalić, że skarżący spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy.

W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 ppsa, orzeczono jak w postanowieniu.