Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiuz 6 września 2022 r., sygn. akt IV SA/Wr 119/22

Uzasadnienie

Jak wynika z akt sprawy, M. K. w dniu 14 października 2021 r. złożyła w Gminnym Ośrodku Pomocy Społecznej w L. wnioskiem o przyznanie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego na wnuka K. J. Do wniosku strona dołączyła kserokopię postanowienia Sądu Rejonowego w L. Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia 13 września 2021 r. (sygn. akt [...]), na mocy którego sąd rodzinny, na zasadzie art. 7301 § 1 i § 2 k.p.c. oraz art. 755 § 1 pkt 4 k.p.c. i art. 7561 k.p.c., na czas trwania toczącego się postępowania o zmianę orzeczenia w przedmiocie władzy rodzicielskiej D. J. i K. K. nad małoletnim K. J., ustalił miejsce pobytu małoletniego K. w miejscu zamieszkania dziadków (tj. M. K. i R. K.).

Nadto, wniosek z dnia 28 czerwca 2021 r., skierowany do Sądu Rejonowego w L., Wydział Rodzinny i Nieletnich o ustanowienie jej i jej męża rodziną zastępczą dla wnuka K. oraz o udzielenie zabezpieczenia poprzez umieszczenie małoletniego K. w pieczy zastępczej dziadków.

Decyzją z dnia 4 listopada 2021 r. (nr [...]), wydaną na podstawie art. 3 pkt 10, art. 4, art. 5 ust. 1, art. 6 ust. 1, art. 8, art. 14, art. 23, art. 24 ust. 1 i ust. 2 oraz art. 32 ust. 1d ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111, dalej: u.ś.r.) działający z upoważnienia Wójta Gminy L. Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w L. po rozpoznaniu wniosku M. K. z dnia 14 października 2021 r., odmówił przyznania zasiłku pielęgnacyjnego.

W uzasadnieniu tej decyzji organ wskazał, że zgodnie z art. 16 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. zasiłek pielęgnacyjny przysługuje niepełnosprawnemu dziecko. Zwrócił uwagę, że nie mają zdolności do czynności prawnych osoby, które nie ukończyły lat trzynastu. W takim przypadku, stroną postępowania o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego są rodzice dziecka lub opiekun prawny lub faktyczny dziecka.

Wnioskodawczyni jest babcią dziecka, która, jak wynika z przedłożonych dokumentów, choć faktycznie opiekuje się wnuczkiem to nie jest opiekunem faktycznym dziecka w rozumieniu przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych i tym samym nie jest podmiotem uprawnionym do zasiłku rodzinnego na wnuka.

Następnie organ zwrócił uwagę, że z przedłożonych dokumentów wynika, że dziadkowie dziecka (M. K. i R. K.) wystąpili do sądu rodzinnego o zabezpieczenie poprzez umieszczenie małoletniego K. w pieczy zastępczej. Zdaniem organu, do czasu rozstrzygnięcia tej sprawy nie ma podstaw do przyznania babci dziecka zasiłku pielęgnacyjnego na wnuka.

W odwołaniu strona wniosła o zmianę decyzji organu pierwszej instancji i przyznanie jej zasiłku pielęgnacyjnego na niepełnosprawnego wnuka z uwagi na to, że wnioskodawczyni sprawuje faktyczną opiekę nad tym dzieckiem. W treści odwołania wnioskodawczyni podniosła, że charakter i cel zasiłku pielęgnacyjnego powinny mieć nadrzędne znaczenie przy ustalaniu prawa do tego świadczenia. Podkreśliła, że świadczenie to służby zaspokojeniu potrzeb dziecka, dbałości o jego dobro i ochronę, skierowane jest zaś do podmiotów, które sprawują opiekę nad dzieckiem. Zaakcentowała, że co do zasady, bieżącą pieczę nad dzieckiem sprawują rodzice. Zasada ta (wynikająca z art. 96 ust. 1 k.r.i.o.) nie ma jednak zastosowania w sprawie, albowiem na podstawie postanowienia sądu rodzinnego z dnia 13 września 2021 r. dziecko zostało umieszczone pod bieżącą pieczą strony i jej męża (dziadków chłopca).

Stwierdziła, że osoba odpowiedzialna za utrzymanie dziecka, której Państwo powierzyło pieczę nad jego wychowaniem i rozwojem ma prawo do skutecznego domagania się od tegoż państwa pomocy w sprawowaniu tej opieki, w tym również pomocy materialnej, a więc przynajmniej częściowego pokrycia kosztów utrzymania dziecka, a więc przynajmniej częściowego pokrycia kosztów utrzymania dziecka, jeżeli dochód rodziny uprawnia do jej otrzymania. Dodała, że ograniczenia w dostępności do zasiłku pielęgnacyjnego osoby sprawującej - na mocy prawomocnego orzeczenia sądu rodzinnego – bieżącą pieczę nad dzieckiem godzą w interes dziecka, chroniony postanowieniami Konstytucji RP i Konwencji o Prawach Dziecka Skutkują również naruszeniem zasady równości wobec prawa, o której mowa w art. 32 ust. 2 Konstytucji RP.

Po rozpoznaniu zarzutów odwołania, decyzją z dnia 29 grudnia 2021 r. (nr [...]), wydaną na podstawie art.138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735), art. 16 ust. 2 pkt 1 i art. 24 u.ś.r. oraz art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 1842), Samorządowe Kolegium Odwoławcze w J. (dalej: SKO, organ drugiej instancji);

1. 1. uchyliło zaskarżoną decyzję w całości,
2. 2. przyznało stronie zasiłek pielęgnacyjny na osobę uprawnioną (K. J.) na okres od 30 listopada 2021 r. do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności w kwocie 215,84 zł miesięcznie.

W uzasadnieniu tej decyzji organ drugiej instancji przytoczył treść art. 23 ust. 1 u.ś.r. w myśl którego, ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych oraz ich wypłata następują odpowiednio na wniosek małżonków, jednego z małżonków, rodziców, jednego z rodziców, opiekuna faktycznego dziecka, opiekuna prawnego dziecka, rodziny zastępczej niezawodowej, osoby uczącej się, pełnoletniej osoby niepełnosprawnej lub innej osoby upoważnionej do reprezentowania dziecka lub pełnoletniej osoby niepełnosprawnej, a także osób, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny.

Następnie podniósł, że w toku postępowania przed organem drugiej instancji, SKO otrzymało wiedzę o wydanym w dniu 30 listopada 2021 r. postanowieniu Sądu Rejonowego w L., na mocy którego zmieniono (przedłożone wcześniej przez stronę) postanowienie Sądu Rejonowego w L. z dnia 13 września 2021 r. o tyle, że na czas trwania toczącego się postępowania ograniczono wykonywanie władzy rodzicielskiej przez K. K. i D. J. nad małoletnim K. J. poprzez umieszczenie dziecka w spokrewnionej rodzinie zastępczej u M.K. i R. K. Wyjaśnił, że ze względu na aktualną sytuację prawną strony, ukształtowaną postanowieniem Sądu Rejonowego w L. z dnia 30 listopada 2021 r. szczególne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy maja przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczące rodziny zastępczej. Skoro Sąd powierzył w trybie zabezpieczenia, które jest aktualne ze względu na niezakończenie postępowania w sprawie o sygn. akt [...], pieczę nad małoletnim K. m.in. wnioskodawczyni umieszczając je w pieczy zastępczej dziadków, a zgodnie z art. 1121 § 1 pkt 1 k.r.o. w ramach takiej bieżącej pieczy mieści się obowiązek i prawo wychowywania i reprezentowania dziecka w szczególności w dochodzeniu świadczeń przeznaczonych na zaspokojenie potrzeb niepełnosprawnego dziecka (a zasiłek pielęgnacyjny do tego rodzaju świadczeń należy), to strona jest uprawniona do wystąpienia o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego na małoletniego wnuka K. z chwilą wydania tego postanowienia.

Przy czym, strona (jako spokrewniona rodzina zastępcza małoletniego K.) nabyła to uprawnienie dopiero z dniem wydania postanowienia Sądu Rejonowego w L. z dnia 30 listopada 2021 r. Organ drugiej instancji zwrócił także uwagę, do dnia 31 września 2021 r. realizacja wypłaty zasiłku na małoletniego K. była wypłacana przez Ośrodek w O. (jednemu z rodziców dziecka - przypis Sądu).

W nawiązaniu do treści art. 24 ust. 4 u.ś.r. organ zauważył, że orzeczenie o niepełnosprawności małoletniego K. z dnia 22 stycznia 2020 r. zostało wydane do 31 stycznia 2021 r., jednak na podstawie art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. zostało przyznane do upływu 60 dni od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.

Wnosząc skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu strona zaskarżyła decyzję SKO w części, domagając się zmiany zaskarżonej decyzji poprzez przyznanie stronie zasiłku pielęgnacyjnego od września 2021 r.

Zaskarżonej decyzji strona zarzuciła naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 24 ust. 2 u.ś.r. poprzez błędną wykładnie i niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że zasiłek pielęgnacyjny na uprawnione małoletnie dziecko przysługuje od dnia 30 listopada 2021 r., gdzie zgodnie z przywołanym przepisem świadczenie ustala się począwszy od miesiąca w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami.

W dniu 24 marca 2022 r. do sprawy przystąpił Rzecznik Praw Dziecka, zarzucając naruszenie przepisów postepowania, art. 6, art. 7, art. 8 k.p.a., poprzez naruszenie wskazanych w nim zasad; art. 23 ust. 1 w zw. z art. 16 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. oraz art. 72 ust. 1 i ust. 2 Konstytucji w zw. z art. 20 Konwencji o Prawach dziecka polegające na uznaniu, że osobie sprawującej pieczę bieżącą nad dzieckiem na podstawie prawomocnego postanowienia sądu rodzinnego nie przysługuje zasiłek pielęgnacyjny.

Wnioskował o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającego ją aktu.

W uzasadnieniu wskazał, że dobro dziecka jest pojęciem kluczowym we wszystkich przepisach odnoszących się do praw dziecka, co narzuca kierunek ich wykładni nakazującej uwzględnienie norm konstytucyjnych. Negował wykładnię przepisów dokonaną przez organy a wykluczającą skarżącą z kręgu osób uprawnionych do występowania o świadczenie w związku ze sprawowaniem pieczy nad dzieckiem, godzi ona w cel świadczenia mającego stanowić wsparcie finansowe dla rodzin w realizacji podstawowej ich funkcji opieki nad dzieckiem w sferze ekonomicznej, jako forma pomocy w kosztach utrzymania dziecka. W tym zakresie winna dominować wykładnia celowościowa uwzględniająca prawa dziecka.

Analizując zapisy ustawy o świadczeniach rodzinnych Rzecznik wskazał na konieczność oceny okoliczności faktycznych i prawnych z uwzględnieniem zasad konstytucyjnych, które winny być stosowane bezpośrednio. Przywołał art. 72 Konstytucji ustanawiające prawo żądania od organów władzy publicznej opieki i pomocy. Ustanowione w Konstytucji zapisy dotyczące ochrony praw dziecka umiejscowiono w podrozdziale dotyczącym praw i wolności ekonomicznych, co nie przekreśla obowiązku respektowania tych praw jako wolności osobistych i politycznych. Rzecznik przywołał także tezy orzeczenia TK z dnia 28 kwietnia 2003 r. sygn. akt 18/02 potwierdzające przedstawione zasady wykładni przepisów oraz przepisy Konwencji o Prawach Dziecka ustawiające obowiązek opieki Państwa nad dzieckiem, które ze względu na swoje dobro nie może pozostać w dotychczasowym środowisku. Oznacza to także, że wszelkie ustawy winny być zgodne z zapisami Konwencji.

Jej najważniejszym zapisem jest nakaz kierowania się dobrem dziecka wyrażonym w art. 3 Konwencji. Nie ulega wątpliwości, że osoba odpowiedzialna za dobro dziecka, której Państwo powierzyło pieczę nad dzieckiem ma prawo do domagania się pomocy od Państwa w jej sprawowaniu. Obejmuje to również pomoc materialną, a przynajmniej częściowe pokrycie kosztów utrzymania dziecka. Nie jest sporne, że do czasu ustanowienia Strony spokrewnioną rodziną zastępczą faktycznie sprawowała ona opiekę nad dzieckiem nie otrzymując żadnego wsparcia, zakres jej opieki równał się obowiązkom obciążającym rodziców, którzy są uprawnieni do świadczeń, zatem odmowa ich przyznania stronie narusza prawo. Powierzenie stronie pieczy bieżącej oznacza obowiązek utrzymania dziecka i zapewnienia mu wychowania, bezpieczeństwa, zdrowia i godziwych warunków, zatem odmowa przyznania świadczenia godzi interes dziecka chroniony ustawą, Konstytucją i Konwencją. Końcowo Rzecznik przywołał orzecznictwo sądów administracyjnych popierające przedstawioną wykładnię spornych w sprawie przepisów.

W rezultacie Skarżąca sprawująca do dnia 30 listopada 2021 r. bieżącą piecze nad małoletnim jest uprawiona do wystąpienia z żądaniem przyznania zasiłku pielęgnacyjnego za okres od października 2021 r.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie wyrażając pogląd, że stronie należy się świadczenie na wnuka od 30 listopada 2021 r., tj. od miesiąca w którym ustanowiona ją spokrewnioną rodziną zastępczą dla tego dziecka.

Pismem z dnia 28 marca 2022 r. skarżąca złożyła replikę na odpowiedź organu. Zwracała uwagę na konieczność wykładni celowościowej wywodząc, że wskutek zaskarżonych decyzji małoletni K. został pozbawiany prawa do świadczeń. Strona przywołała argumentację podnoszoną przez Rzecznika, odwołującą się do prokonstytucyjnej i celowościowej wykładni przepisów.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.) sądy administracyjne kontrolują prawidłowość zaskarżonych aktów administracyjnych, między innymi decyzji ostatecznych, przy uwzględnieniu kryterium ich zgodności z prawem. Decyzja podlega uchyleniu, jeśli sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 lit. a do lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.; dalej p.p.s.a.) lub też naruszenie prawa będące podstawą stwierdzenia nieważności decyzji (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a). W myśl natomiast art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Skarga okazała się uzasadniona.

Jak wynika z akt sprawy, skarżąca w dniu 14 października 2021 r. wystąpiła z wnioskiem o przyznanie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego na wnuka K. J. Do wniosku strona dołączyła kserokopię postanowienia Sądu Rejonowego w L. Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia 13 września 2021 r. (sygn. akt III [...]), na mocy którego sąd rodzinny, na zasadzie art. 7301 § 1 i § 2 k.p.c. oraz art. 755 § 1 pkt 4 k.p.c. i art. 7561 k.p.c., na czas trwania toczącego się postępowania o zmianę orzeczenia w przedmiocie władzy rodzicielskiej D. J. i K. K. nad małoletnim K. J., ustalił miejsce pobytu małoletniego K. w miejscu zamieszkania dziadków (tj. M. K. i R. K.).

Nadto, wniosek z dnia 28 czerwca 2021 r., skierowany do Sądu Rejonowego w L., Wydział Rodzinny i Nieletnich o ustanowienie jej i jej męża rodziną zastępczą dla wnuka K. oraz o udzielenie zabezpieczenia poprzez umieszczenie małoletniego K. w pieczy zastępczej dziadków.

Z niespornych ustaleń faktycznych wynika nadto, że małoletni K. jest dzieckiem dotkniętym niepełnosprawnością.

Organ pierwszej instancji odmówił stronie ustalenia prawa do wnioskowanego świadczenia uznając, że do czasu rozpoznania przez sąd rodziny wniosku o ustanowienie dziadków rodziną zastępczą dla małoletniego K. nie ma podstawy do przyznania zasiłku pielęgnacyjnego osobie babci dziecka.

Organ drugiej instancji, uchylił decyzję organu pierwszej instancji z dnia 4 listopada 2021 r. w całości i przyznał stronie zasiłek pielęgnacyjny na osobę uprawnioną (K. J.) na okres od 30 listopada 2021 r. do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Uzasadniając swoje stanowisko SKO wskazało, że strona z dniem wydania postanowienia Sądu Rejonowego w L. z dnia 30 listopada 2021 r. nabyła – jako spokrewniona rodzina zastępcza małoletniego K. – uprawnienie do wystąpienia z wnioskiem o zasiłek pielęgnacyjny na wnuka.

Przechodząc do kontroli zaskarżonej decyzji w zakresie objętym zaskarżeniem tj. co do daty początkowej przyznanego stronie zasiłku pielęgnacyjnego na wstępie należy wskazać, że zgodnie z art. 16 ust. 1 – 3 u.ś.r.

Zasiłek pielęgnacyjny przyznaje się w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji.

Zasiłek pielęgnacyjny przysługuje:

1. 1) niepełnosprawnemu dziecku;
2. 2) osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 16. roku życia, jeżeli legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3. 3) osobie, która ukończyła 75 lat.

Zasiłek pielęgnacyjny przysługuje także osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 16. roku życia legitymującej się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, jeżeli niepełnosprawność powstała w wieku do ukończenia 21. roku życia.

Z kolei z treści art. 23 ust. 1 i 2 u.ś.r. wynika, że ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych oraz ich wypłata następują odpowiednio na wniosek małżonków, jednego z małżonków, rodziców, jednego z rodziców, opiekuna faktycznego dziecka, opiekuna prawnego dziecka, rodziny zastępczej niezawodowej, osoby uczącej się, pełnoletniej osoby niepełnosprawnej lub innej osoby upoważnionej do reprezentowania dziecka lub pełnoletniej osoby niepełnosprawnej, a także osób, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny.

Wniosek składa się w urzędzie gminy lub miasta właściwym ze względu na miejsce zamieszkania osoby, o której mowa w ust. 1.

W myśl natomiast art. 24 ust. 2 u.ś.r. prawo do świadczeń rodzinnych ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, do końca okresu zasiłkowego.

Jak już wskazano na wstępie, w zaskarżonej decyzji SKO przyjęło, że strona jest uprawniona do ubiegania się o zasiłek pielęgnacyjny na niepełnosprawnego wnuka od daty wydania przez sąd rodzinny postanowienia (30 listopada 2021 r.) o umieszczeniu małoletniego K., na czas trwania postępowania, w spokrewnionej rodzinie zastępczej dziadków.

Niewątpliwie, literalne odczytanie treści art. 23 ust. 1 u.ś.r. uzasadnia wniosek, że istotnie, dopiero do daty ustanowienia strony spokrewnioną rodziną zastępczą mogła ona skutecznie występować o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego. W okolicznościach faktycznych sprawy trzeba mieć jednak na uwadze dwie kwestie. Otóż po pierwsze, zasiłek pielęgnacyjny ma na celu częściowe pokrycie wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji.

Po drugie, z niespornych okoliczności faktycznych wynika, że przed wydaniem postanowienia o umieszczeniu dziecka na czas trwania postępowania w tymczasowej rodzinie zastępczej dziadków, dziecko pozostawało pod bieżącą pieczą tych dziadków na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w L. Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia 13 września 2021 r. (sygn. akt [...]). W chwili składania wniosku o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego strona legitymowała się wspomnianym postanowieniem.

Sąd oczywiście dostrzega, że w świetle normatywnej definicji opiekuna faktycznego, co reguluje art. 3 pkt 14 u.ś.r. sam fakt sprawowania bieżącej pieczy nad małoletnim wnukiem K. nie jest wystarczający do uznania strony za opiekuna faktycznego dziecka, niemniej jednak, zdaniem Sądu, okoliczności sprawy rozpatrywane przez pryzmat celu zasiłku pielęgnacyjnego a także generalnej klauzuli "dobra dziecka" uzasadniały odstąpienie od dyrektyw wykładni gramatycznej na rzecz wykładni celowościowej i prokonstytucyjnej, których wyniki przemawiały za przyznaniem skarżącej zasiłku pielęgnacyjnego już od miesiąca złożenia wniosku.

Zestawienie treści art. 16 ust. 1 i ust. 2 u.ś.r. z art. 23 ust. 1 u.ś.r. nie pozostawia wątpliwości, że chociaż zasiłek pielęgnacyjny przysługuje podmiotom enumeratywnie wymienionym w treści art. 23 ust. 1 u.ś.r. to w istocie świadczenie to ma służyć częściowemu pokryciu wydatków osoby niepełnosprawnej wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji.

W ocenie Sądu, w okolicznościach sprawy dobro dziecka dotkniętego niepełnosprawnością powinno stanowić klauzulę współstanowiącą o kierunku wykładni przepisów regulujących zasady przyznawania zasiłku pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy babcia dziecka która występuje o to świadczenie nie spełnia przesłanek normatywnych opiekuna faktycznego w rozumieniu definicji ustawowej z art. 3 pkt 14 u.ś.r., lecz której państwo powierzyło bieżącą pieczę nad jego wychowaniem i rozwojem na mocy orzeczenia sądowego.

Wypada w tym miejscu dodać, że przy zastrzeżeniu różnic wynikających z charakteru i przesłanek zasiłku pielęgnacyjnego w sprawie zachowują aktualność podglądy sądów administracyjnych, wyrażane na tle sporów o świadczenie wychowawcze i w kontekście unormowania z art. 4 ust. 2 i art. 2 pkt 10 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (dalej: u.p.p.w.d.), gdzie ustawodawca zawarł analogiczną definicję opiekuna faktycznego dziecka, przy jednoczesnym wskazaniu na opiekuna faktycznego jako jedną z osób uprawnionych do występowania z wnioskiem o świadczenie wychowawcze.

W szczególności, Sąd podziela stanowisko wyrażone przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w wyroku z dnia 7 września 2022 r., sygn. akt II SA/GO 269/22, że pomimo tego iż zgodnie z art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. świadczenie powinno iść "za dzieckiem", literalne zastosowanie art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d., pozbawia możliwości uzyskania wsparcia w faktycznego opiekuna dziecka sprawującego nad nim bieżącą pieczę, w sytuacji gdy sprawowanie tej pieczy wynika z orzeczenia sądowego, a nie jest efektem wniosku o przysposobienie.

Jak trafnie również wskazano w tym wyroku, relacja definicji ustawowej pomieszczonej w art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d. do treści art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. stanowiła przedmiot rozważań sądów administracyjnych, zaś dominujące stanowisko sądów administracyjnych jest takie, że przepis art. 4 ust. 2 pkt 2 u.p.p.w.d. odczytywany łącznie z art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d. w sposób nierówny i niedostateczny chroni prawa dzieci i ich rzeczywistych opiekunów, co nie powinno mieć miejsca w państwie prawa (por. wyrok NSA z dnia 1 sierpnia 2019 r., I OSK 203/19 oraz wyroki WSA we Wrocławiu z dnia 23 marca 2017 r., IV SA/Wr 543/16; WSA w Poznaniu z dnia 14 czerwca 2017 r., II SA/Po 257/17; WSA w Krakowie z 29 listopada 2017, III SA/Kr 1140/17; WSA w Łodzi z dnia 16 października 2018 r., II SA/Łd 533/18; WSA w Bydgoszczy z dnia 27 kwietnia 2022 r., II SA/Bd 40/22 oraz WSA w Gliwicach z dnia 28 czerwca 2022 r., II SA/Gl 592/22; CBOSA).

Argumentacja przedstawiona w tym nurcie odwołuje się do art. 8 ust. 2 oraz art. 72 ust. 1 i 2 Konstytucji RP, które to w odniesieniu do przepisów rozważanej ustawy, każą przyjąć, że osoba odpowiedzialna za utrzymanie dziecka, której państwo powierzyło bieżącą pieczę nad jego wychowaniem i rozwojem na mocy orzeczenia sądowego, ma prawo domagania się pomocy, a państwo ma obowiązek tę pomoc zapewnić, przynajmniej w zakresie częściowego pokrycia kosztów utrzymania dziecka. Powierzenie bowiem przez państwo bieżącej pieczy nad dzieckiem oznacza podjęcie w ramach tej opieki obowiązków w zakresie wychowania dziecka, zapewnienia mu bezpieczeństwa, zdrowia, wyżywienia, szkoły, utrzymania (a więc również dochodzenia należnych dziecku świadczeń, w tym zasiłku pielęgnacyjnego), czyli wszystkiego tego, co łączy się z faktycznym, codziennym sprawowaniem bieżącej opieki na dzieckiem (w tym, jego rozwojowi psychicznego i fizycznemu)

W pełni aprobując to stanowisko także na gruncie unormowania z art. 23 ust. 1 i art. 3 pkt 14 u.ś.r. Sąd w składzie orzekającym za niezgodne z konstytucyjną zasadą ochrony praw dziecka uznaje, wynikające z art. 3 pkt 14 u.ś.r., zawężenie grupy osób legitymowanych do otrzymania zasiłku pielęgnacyjnego wyłącznie do osób, które z jednej strony, faktycznie opiekują się dzieckiem, a z drugiej, jedynie pod warunkiem, że wystąpiły do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka. Regulacja taka pomija bowiem osoby, które na mocy orzeczenia sądu opiekuńczego wykonują bieżącą pieczę nad dzieckiem. Zawężenie to narusza nakaz równego, jednakowego traktowania adresatów charakteryzujących się w takim samym stopniu tą samą relewantną cechą. Nie znajduje ono uzasadnienia i pozostaje w sprzeczności z celami ustawy i funkcjami zasiłku pielęgnacyjnego, a także konstytucyjną zasadą równości wobec prawa. Osoba odpowiedzialna za utrzymanie dziecka, której Państwo powierzyło pieczę nad jego wychowaniem i rozwojem, ma prawo skutecznego domagania się od tegoż Państwa pomocy w sprawowaniu tej opieki, w tym również pomocy materialnej, a więc przynajmniej częściowego pokrycia kosztów utrzymania dziecka, jeżeli dochód rodziny uprawnia do jej otrzymania

Przedstawioną dotąd argumentację dodatkowo wspierają poniesione w sprawie przez Rzecznika Praw Dziecka zarzuty naruszenia art. 20 i art. 27 ust. 3 Konwencji o Prawach Dziecka. Niewątpliwie bowiem, prawo do ubiegania się o świadczenie wychowawcze przez osobę, która sprawuje bieżącą pieczę nad dzieckiem należy interpretować w świetle obowiązków wynikających dla państwa z art. 20 i art. 27 ust. 3 Konwencji o Prawach Dziecka. Państwo ma obowiązek uznawać prawo każdego dziecka do poziomu życia odpowiadającego jego rozwojowi fizycznemu, psychicznemu, duchowemu, moralnemu i społecznemu. Rodzice (rodzic) lub inne osoby odpowiedzialne za dziecko ponoszą główną odpowiedzialność za zabezpieczenie (w ramach swych możliwości, także finansowych) warunków życia niezbędnych do rozwoju dziecka.

Natomiast Państwo, zgodnie z warunkami krajowymi oraz odpowiednio do swych środków, ma obowiązek podejmować właściwe kroki dla wspomagania rodziców lub innych osób odpowiedzialnych za dziecko w realizacji tego prawa oraz udzielać, w razie potrzeby, pomocy materialnej oraz innych programów pomocy (...) - art. 27 Konwencji. Oczywistym jest, że ze wskazanych przepisów Konwencji nie można bezpośrednio wywieść prawa do świadczenia. Natomiast odwołanie się do nich ma znaczenie przy ocenie przepisów ustawowych, a więc czy przepisy te wprowadzając ustawowe ograniczenie w dostępności do świadczenia przez osoby, którym sąd w drodze orzeczenia powierzył wykonywanie bieżącej pieczy nad dzieckiem, nie naruszają przepisów Konwencji (por. wyrok NSA z dnia 27 sierpnia 2019 r., sygn. akt I OSK 2707/17).

Mając na uwadze przedstawione stanowisko Sąd uznał, że celowościowa i prokonstytucyjna wykładnia przepisu art. 23 ust. 1 u.ś.r. uzasadnia w okolicznościach faktycznych sprawy przyjęcie, że skarżąca jest podmiotem uprawnionym do występowania o zasiłek pielęgnacyjny na niepełnosprawnego wnuka już od miesiąca złożenia wniosku, czyli od października 2021 r.

Odnosząc się do żądania skargi w zakresie przyznania stronie tego świadczenia już od września 2021 r. należy podnieść, że za ten miesiąc świadczenie zostało wypłacone matce dziecka. Kwestia przeznaczenia tych środków niezgodnie z przeznaczeniem może stanowić przedmiot odrębnego postępowania administracyjnego, o czym Sąd w tej sprawie w żaden sposób nie przesądza.

Kierując się przedstawioną argumentacją, Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a) p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję w punkcie II w części dotyczącej ustalenia daty początkowej przyznania prawa do zasiłku pielęgnacyjnego.

Wskazania co do kierunku ponownego rozpoznania sprawy wynikają wprost z rozważań Sądu i sprowadzają się do ponownej oceny złożonego przez stronę wniosku przy uwzględnieniu oceny prawnej, jaką Sąd przedstawił w uzasadnieniu wydanego wyroku.