Uzasadnienie
Przedmiotem skargi P. S. (dalej: skarżący) jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Prezes ZUS, organ) z dnia 16 marca 2023 r. nr 010070/680/1849442/2022 utrzymująca w mocy decyzję ZUS z dnia 9 marca 2023 r. o tym samym numerze zmieniającą wysokość świadczenia wychowawczego i zobowiązującą do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego.
Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji i akt administracyjnych sprawy wynika, że skarżący w dniu 11 lutego 2022 r. złożył do ZUS wniosek o świadczenie wychowawcze na dziecko – J. S. (ur. [...]; dalej: dziecko).
Pismem z 20 marca 2022 r. organ poinformował skarżącego o przyznaniu ww. świadczenia na okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. w wysokości 500 zł.
Pismem z 7 września 2022 r. skarżący zawiadomił organ o rozwodzie i orzeczeniu sądu o opiece naprzemiennej nad dzieckiem. Wniósł o udzielenie informacji, czy nadal może dzielić wpłaty we własnym zakresie, czy matka dziecka powinna złożyć osobny wniosek o świadczenie, a skarżącemu będzie przysługiwać połowa świadczenia. Do pisma załączył wyrok Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 16 maja 2022 r. o sygn. akt XIII RC 643/22 (dalej: wyrok rozwodowy) orzekający m.in. o rozwiązaniu związku małżeńskiego pomiędzy skarżącym a D. S. przez rozwód bez orzekania o winie (pkt I), o powierzeniu wykonywania władzy rodzicielskiej nad małoletnimi dziećmi obojgu rodzicom na zasadach określonych w porozumieniu zawartym w dniu 21 marca 2022 r., o udziale stron w ponoszeniu kosztów utrzymania małoletnich w ten sposób, że każdy z rodziców ponosi połowę kosztów utrzymania małoletnich.
Kolejnym pismem z dni 25 stycznia 2023 r. skarżący przesłał Porozumienie rodzicielskie – Plan opieki naprzemiennej zawarte w dniu 21 marca 2022 r. wraz z aneksem z dnia 20 maja 2022 r. do tego Porozumienia.
Decyzją z 9 marca 2023 r. ZUS zmienił wysokość świadczenia wychowawczego do wysokości 250 zł i zobowiązał skarżącego do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego za okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 marca 2023 r. Ustalił, że na podstawie wyroku rozwodowym z dnia 16 maja 2022 r. dziecko jest pod opieką naprzemienną obojga rodziców. Powołał przepis art. 5 ust. 2a ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2022 r., poz. 1577; dalej: u.p.p.w.d.) i wskazał, że w przypadku gdy dziecko zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu, sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości 250 zł, tj. połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego uzasadnił treścią art. 25 u.p.p.w.d.
W odwołaniu skarżący wyjaśnił, że w wyroku rozwodowym sąd przyznał opiekę naprzemienną obojgu rodzicom, jednocześnie nie zajął się kwestią wpłat świadczeń społecznych przyznanych przed rozwodem. Z tego powodu zawarty został miedzy rodzicami aneks do Porozumienia rodzicielskiego. Powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych wskazał, że przy opiece naprzemiennej rodzice mogą ustalić na podstawie porozumienia rodzicielskiego, który z rodziców pobierze świadczenie wychowawcze i takie ustalenie wynika z ww. aneksu, który skarżący dołączył do odwołania.
Zaskarżoną decyzją Prezes ZUS – na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2022 r., poz. 2000 ze zm.; dalej: k.p.a.) oraz art. 28 ust. 1 u.p.p.w.d. - utrzymał w mocy decyzję z 9 marca 2023 r. W uzasadnieniu wskazał, że zawarte w porozumieniu rodzicielskim ustalenia co do podziału kwot świadczeń rodzinnych nie są wiążące podczas rozpatrywania prawa do świadczenia przez ZUS. Istotny jest natomiast sposób sprawowanej nad dzieckiem opieki. Jeżeli opieka jest sprawowana w systemie opieki naprzemiennej, świadczenie przysługuje każdemu z rodziców zawsze w wysokości połowy przysługującego na dziecko świadczenia – art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu skarżący wniósł o uwzględnienie skargi, uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej oraz o zasądzenie od organu na rzecz strony skarżącej kosztów postępowania według norm przepisanych. Zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77 § 1i art. 80 k.p.a. poprzez niedokładne wyjaśnienie istniejącego stanu faktycznego i pominiecie zawartego porozumienia rodzicielskiego oraz aneksu do porozumienia rodzicielskiego z dnia 20 maja 2022 r. dotyczącego ustalenia co do podziału kwot świadczeń rodzinnych, a w konsekwencji błędne przyjęcie, że porozumienie rodzicielskie nie jest wiążące podczas rozpatrywania prawa o świadczenia przez ZUS. Ponadto zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.
1) art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. poprzez wadliwe zastosowanie i w konsekwencji błędne przyjęcie, że w przypadku opieki naprzemiennej kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu rodzicowi zawsze w wysokości połowy kwoty przysługującej za dany miesiąc;
2) art. 71 ust. 1 zdanie pierwsze oraz art. 72 ust. 1 Konstytucji RP poprzez naruszenie zasady uwzględnienia dobra rodziny oraz ochrony praw dziecka i w konsekwencji błędne przyjęcie, że porozumienie rodzicielskie nie jest wiążące podczas rozpatrywania prawa do świadczenia przez ZUS, co skutkowało błędnym ustaleniem, że skarżącemu przysługuje świadczenie wychowawcze w okresie od 1 czerwca 2022 do 31 maja 2023 r. jedynie w kwocie 250 zł.
W uzasadnieniu skargi przedstawił argumentację na poparcie jej wniosków i zarzutów. Wskazał, że wywiązał się z porozumienia rodzicielskiego, a wypłacone mu świadczenie wychowawcze zostało w całości przeznaczone na potrzeby dziecka.
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym.
Pismem z 12 maja 2023 r. skarżący wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634, dalej: p.p.s.a.) stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. W wyniku takiej kontroli decyzja podlega uchyleniu w razie stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę wznowienia postępowania administracyjnego, lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c p.p.s.a.).
Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Na podstawie art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.
Przedmiotem kontroli sądowej w sprawie jest decyzja Prezesa ZUS utrzymująca w mocy decyzję ZUS o zmianie wysokości świadczenia wychowawczego z powodu sprawowania opieki naprzemiennej nad dzieckiem oraz o obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego za okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 marca 2023 r.
Kontrolując legalność zaskarżonej decyzji Sąd doszedł do przekonania, że zaskarżona decyzja i decyzja ją poprzedzająca naruszają prawo w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.
Warunki nabywania prawa do świadczenia wychowawczego oraz zasady przyznawania i wypłacania tego świadczenia określa u.p.p.w.d. (art. 1).
Celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d.).
Zgodnie z art. 5 ust. 1 u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze przysługuje osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2, w wysokości 500,00 zł miesięcznie na dziecko. Na podstawie art. 4 ust. 2 pkt 1) u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. Zgodnie z art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego.
Postępowanie w sprawach o świadczenie wychowawcze reguluje Rozdział 4 u.p.p.w.d. Zgodnie z art. 13 ust. 1 ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego oraz jego wypłata następuje odpowiednio na wniosek matki, ojca (...). Wniosek składa się do ZUS (ust. 2). Do wniosku dołącza się zaświadczenia lub oświadczenia oraz dowody niezbędne do ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego (ust. 4 pkt 3), w tym prawomocne orzeczenie sądu orzekające rozwód lub separację (lit. b) oraz odpis orzeczenia sądu wskazującego pozostawanie dziecka pod opieką naprzemienną obojga rodziców sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach (lit. cd). Wniosek i załączniki do wniosku, o którym mowa w ust. 4 są składane wyłącznie w postaci elektronicznej (...) – ust.
5. W przypadku zmiany informacji przekazanych we wniosku lub dołączonych do niego załącznikach osoba otrzymująca świadczenie wychowawcze jest obowiązana do powiadomienia o tym ZUS na swoim profilu informacyjnym w terminie 7 dni od dnia wystąpienia tych zmian (art. 20 ust. 1 u.p.p.w.d.).
Zgodnie z art. 13a ust. 7 u.p.p.w.d. osoba ubiegająca się o świadczenie wychowawcze lub pobierająca świadczenie wychowawcze wnosi do ZUS pisma wyłącznie w postaci elektronicznej na swoim profilu informacyjnym.
Przyznanie przez ZUS świadczenia wychowawczego nie wymaga wydania decyzji (art. 13a ust. 1 u.p.p.w.d.). W sprawach odmowy przyznania świadczenia wychowawczego, uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wychowawczego oraz nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego ZUS wydaje decyzję (art. 13a ust. 4 u.p.p.w.d.). W świetle art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. ZUS może bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, osoba nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego.
Na podstawie art. 25 u.p.p.w.d. osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu (ust. 1), przy czym za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się (ust. 2): świadczenie wychowawcze przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą to świadczenie (pkt 2); świadczenie wychowawcze wypłacone osobie innej niż osoba, której świadczenie zostało przyznane, z przyczyn niezależnych od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (pkt 5); świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia (pkt 6). Decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego nie jest wydawana, jeżeli od terminu jego pobrania upłynęło więcej niż 2 lata. (ust. 6).
Zgodnie z art. 28 ust. 1 u.p.p.w.d. w sprawach nieuregulowanych w u.p.p.w.d. stosuje się przepisy k.p.a., z zastrzeżeniem ust. 2 oraz z zastrzeżeniem, że organem wyższego stopnia w stosunku do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
W sprawie poddanej kontroli sądowej bezsporne jest, że skarżącemu przyznane zostało w dniu 11 lutego 2022 r. świadczenie wychowawcze na okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. w wysokości 500 zł miesięcznie na dziecko.
Nie jest też sporne, że wyrokiem z dnia 16 maja 2022 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu – rozwiązując związek małżeński przez rozwód - powierzył wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnimi W. S. i J. S. obojgu rodzicom na zasadach określonych w porozumieniu zawartym w dniu 21 marca 2022 r. oraz ustalił udział stron w ponoszeniu kosztów utrzymania małoletnich w ten sposób, że każdy z rodziców ponosi połowę kosztów utrzymania małoletnich. Z aneksu z dnia 20 maja 2022 r. do porozumienia rodzicielskiego zawartego w dniu 21 marca 2022 r. wynika, że wnioski o świadczenia wychowawcze, które zostały złożone w 2022 r. i które będą składane w roku 2022 r., będą składane przez ojca i wypłata tych środków będzie w 100% kierowana na konto ojca (§ 1). Wnioski o każdy rodzaj świadczenia wychowawczego w latach począwszy od roku 2023 będą składane przez oboje rodziców z 50% podziałem (§ 2). O rozwodzie skarżący zawiadomił organ pismem z 7 września 2022 r.
Sąd dostrzega, że w aktach administracyjnych sprawy znajduje się wydruk pierwszej strony wyroku rozwodowego. Fakt wydania tego wyroku, rozstrzygnięcia o opiece naprzemiennej i prawomocności nie są w sprawie kwestionowane.
Skarżący uważa, że Porozumienie rodzicielskie wraz z Aneksem do niego stanowi podstawę przyznania skarżącemu pełnej wysokości świadczenia wychowawczego, które ponadto zostało w całości wykorzystane na potrzeby dziecka.
Zdaniem organu, zawarte w Porozumieniu rodzicielskim ustalenia co do podziału kwot świadczeń rodzinnych nie są wiążące podczas rozpatrywania prawa do świadczenia wychowawczego. Istotny jest fakt sprawowania opieki naprzemiennej, co skutkuje zgodnie z art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. przyznaniem każdemu z rodziców połowy przysługującego na dziecko świadczenia wychowawczego.
W pierwszej kolejności wymaga oceny, czy w sprawie ustalona została opieka naprzemienna spełniająca kryteria z art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d., a także czy Porozumienie rodzicielskie uwzględnione w wyroku rozwodowym oraz sporządzony później Aneks do tego Porozumienia wywarły skutek prawny na gruncie art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. w tym znaczeniu, że ZUS miał obowiązek uwzględnić wskazany tam sposób wypłaty świadczenia wychowawczego.
Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że podstawą rozstrzygnięcia był przepis art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. Wprowadza on wyjątek od zasady wyrażonej w art. 4 ust. 2 pkt 1) u.p.p.w.d. W przypadku orzeczenia przez sąd opieki naprzemiennej kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Norma prawna wyrażona tym przepisem jest jednoznaczna i bezwzględnie wiążąca organ. Przepisy są jasne i nie wymagają zabiegów interpretacyjnych. Ustalenie zatem, że dziecko jest pod opieką naprzemienną, wyklucza zastosowanie reguły ogólnej i skutkuje bezwzględnym obowiązkiem ustalenia świadczenia wychowawczego po połowie każdemu z rodziców.
W sprawie nie jest kwestionowane, że wyrokiem z 16 maja 2022 r. sąd orzekł, że wykonywanie władzy rodzicielskiej powierza się obojgu rodzicom na zasadach określonych w Porozumieniu zawartym w dniu 21 marca 2022 r. Porozumienie rodzicielskie – Plan opieki naprzemiennej zawarte w dniu 21 marca 2022 r. w § 2 ust. 1 wskazuje, że dzieci skarżącego będą wychowywane w systemie opieki naprzemiennej – w okresach tygodniowych.
Przepisy u.p.p.w.d. nie definiują pojęcia opieki naprzemiennej, którego ustawodawca użył w przepisie art. 5 ust. 2a. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, a Sąd w składzie orzekającym pogląd ten podziela, że forma opieki naprzemiennej jest możliwa do ustalenia także w porozumieniu o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej (planie wychowawczym), przedkładanym i zaaprobowanym przez sąd oraz w ugodzie zawartej przed sądem. (por. wyrok NSA z 29 września 2021 r., I OSK 4362/18, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej: CBOSA). Analiza przepisów art. 4 i 5 ust. 2a u.p.p.w.d. wskazuje, że podzielone świadczenie wychowawcze przysługuje obojgu rodzicom, jeżeli orzeczenie sądu w przedmiocie opieki nad dzieckiem przewiduje sprawowanie przez rodziców opieki nad wspólnym dzieckiem w porównywalnych powtarzających się okresach, przy czym obowiązujące przepisy nie wymagają równego podziału obowiązków czy czasu wykonywania opieki przez poszczególnych rodziców (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 1 kwietnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1327/21, z 29 września 2021 r., sygn. akt I OSK 4362/18, czy z 7 grudnia 2022 r., sygn. akt I OSK 279/22, CBOSA), ale sprawowaną opiekę ma cechować cykliczność i naprzemienność opieki (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1161/21, CBOSA).
Zauważyć także należy, że orzeczenie sądowe, z którego ma wynikać opieka naprzemienna obojga rodziców, nie musi posługiwać się tym określeniem (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 2 lutego 2022 r., sygn. akt I OSK 843/20 oraz I OSK 844/20, CBOSA).
Prawidłowo zatem organ ustalił na podstawie wyroku rozwodowego, że w sprawie opieka nad dziećmi wykonywana przez rozwiedzionych małżonków spełnia wymogi opieki uprawniającej do uzyskania podzielonego świadczenia na podstawie art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d.
Jednocześnie jednak, skarżący słusznie i w sposób uprawniony kwestionuje zmianę wysokości ustalonego świadczenia wychowawczego powołując się w tym zakresie na treść Aneksu do Porozumienia rodzicielskiego – planu opieki naprzemiennej. Wedle skarżącego w 2022 r. organ powinien pozostać przy wcześniejszym (informacja organu z 20 marca 2022 r.) ustaleniu go w pełnej wysokości, tj. 500 zł, co odpowiada uzgodnieniu zawartemu w.
Zgodnie z § 1 tego ww. Aneksu wnioski i świadczenia wychowawcze z programu "Rodzina 500+" oraz programu "Dobry start", które zostały złożone w 2022 r. i będą złożone w 2022 r., będą składane przez ojca i wypłata tych środków będzie w 100% kierowana na konto Ojca. Natomiast zgodnie z § 2 tego aneksu wnioski o każdy rodzaj świadczenia wychowawczego w latach począwszy od roku 2023 r. będą składane przez oboje rodziców z 50% podziałem.
Zasadniczo prawidłowy jest pogląd organu, zawarty w zaskarżonej decyzji, że ustalenia co do podziału kwot przyjęte w porozumieniu rodzicielskim nie są wiążące dla organu przy rozpatrywaniu wniosku o świadczenie wychowawcze.
Konkretne okoliczności sprawy mogą jednak mieć wpływ na taki wniosek organu.
Sąd zgadza się, że uzgodnienia zawarte w Aneksie z dnia 20 maja 2022 r. do Porozumienia rodzicielskiego z 21 marca 2022 r. nie mogą zmienić ustawowo przewidzianego podziału kwoty świadczenia wychowawczego w przypadku opieki naprzemiennej. Uzgodnienia rodziców w tym zakresie mogą jednak być oceniane w kontekście działania skarżącego w imieniu obojga rodziców. Trzeba bowiem zauważyć, że wniosek o ustalenie świadczenia wychowawczego został złożony w dniu 11 lutego 2022 r., a zatem przed rozwiązaniem małżeństwa przez rozwód (co nastąpiło wskutek wyroku rozwodowego z dnia 16 maja 2022 r.), także świadczenie wychowawcze zostało ustalone przez organ przed datą rozwodu i następnie wypłacane w pełnej wysokości na rachunek skarżącego.
Mimo zgłoszenia wątpliwości skarżącego w dniu 7 września 2022 r., organ do kwestii tej się nie odniósł, lecz dopiero decyzją z 24 lutego 2023 r. zajął stanowisko w sprawie, uniemożliwiając jednocześnie – z naruszeniem art. 79a i art. 10 § 1 k.p.a. w zw. z art. 28 u.p.p.w.d. – wypowiedzenie się w sprawie przed wydaniem decyzji zmieniającej przyznania świadczenia wychowawczego z wniosku skarżącego.
W ocenie Sądu, oświadczenie złożone w Aneksie i podpisane przez oboje rodziców stanowi upoważnienie skarżącego przez matkę dziecka do działania skarżącego w jej imieniu w zakresie przysługującej jej części (połowy) świadczenia wychowawczego. Matka dziecka – oświadczając w tym Aneksie, że świadczenie wychowawcze za 2022 r. ma być wypłacone na konto skarżącego, tym samym wyraziła zgodę na wypłatę świadczenia wychowawczego na rachunek bankowy zgłoszony przez skarżącego we wniosku o świadczenie wychowawcze.
Podejmując rozstrzygnięcie w sprawie ZUS nie wskazał konkretnej podstawy prawnej decyzji w zakresie zmiany wysokości świadczenia wychowawczego, decyzji tej nie poprzedził zawiadomieniem o wszczęciu postępowania w sprawie zmiany wysokości świadczenia oraz jego zwrotu, nie umożliwił stronie wypowiedzenia przed wydaniem decyzji. Tymczasem taki nakaz działania organu wynika z art. 13a ust. 10 u.p.p.w.d. i art. 79a k.p.a w zw. z art. 28 u.p.p.w.d.
Ponadto, decyzja wprost narusza uregulowania u.p.p.w.d. w zakresie obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia za wskazany w nich okres. Nie zawiera bowiem wymaganych elementów takiej decyzji. Rozstrzygnięcie w tym zakresie nie jest kompletne, ponieważ nie ustala kwoty zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. Następnie, nie zawiera uzasadnienia faktycznego i prawnego, które realizowałyby przepis art. 25 u.p.p.w.d. w związku z art. 28 i art. 11 k.p.a. Nie wskazuje na ustalenia, które uzasadniałyby ocenę, że wypłacone świadczenie wychowawcze jest nienależne. Brak jest wyjaśnienia organu co do zasadności i podstaw faktycznych i prawnych przyjętego okresu, w którym to świadczenie uznał za nienależne.
Ze względu na cel świadczenia wychowawczego, o którym mowa w art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. organ winien uwzględnić celowościową wykładnię tego przepisu, gdyż żadne wartości chronione konstytucyjnie nie przemawiają za innym rozwiązaniem zaistniałej sytuacji. Uniemożliwiając skarżącemu wypowiedzenie się w sprawie zaniedbał obowiązku dokonania oceny, czy środki przyznane w ramach świadczenia wychowawczego zostały wykorzystane zgodnie z ich przeznaczeniem, czyli zostały spożytkowane stosownie do celu wskazanego w art. 4 ust. 1 ustawy. Natomiast w skardze skarżący oświadczył, że cała wypłacona kwota świadczenia wychowawczego została przeznaczona na potrzeby dziecka.
Należy w tym miejscu wskazać, że chociaż świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi (faktycznemu albo prawnemu), to w istocie świadczenie to służy dziecku. W konsekwencji okoliczność, na co zostało przeznaczone wypłacone świadczenie ma istotny wpływ na ocenę, czy świadczenie to było nienależne (por. wyrok Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: w Łodzi z 24 czerwca 2021 sygn. II SA/Łd 668/20, w Gliwicach z dnia 7 lipca 2021 sygn. II SA/Gl 47/21 oraz z dnia 15 lipca 2021 sygn. II SA/Gl 572/21, w Krakowie z 18 października 2021 sygn. III SA/Kr 772/12, w Olsztynie z 23 września 2021 r., sygn. akt II SA/Ol 648/21 r., CBOSA).
Jak już Sąd wyżej wskazał, z akt administracyjnych sprawy wynika, że skarżący porozumiał się z matką dziecka, że już złożone wnioski w 2022 r. i te które będą składane w 2022 r. składać będzie skarżący i jego konto będzie wskazane do wypłaty świadczeń i – co logicznie wypływa z tego porozumienia – matka dziecka, wniosków takich składać nie będzie odrębnie. Mając na uwadze cel świadczenia oraz jego wysokość (500 zł), w ocenie Sądu dopuszczalne jest zawarcie porozumienia w tej kwestii, co Sad wyżej wyjaśnił. W takiej sytuacji interes społeczny w żadnej mierze nie stał w sprzeczności ze słusznym interesem strony, o ile matka dziecka dostosowała się do treści porozumienia i nie wystąpiła o świadczenie w przedmiotowym okresie. Istotne jest bowiem jedynie to, czy łączna kwota świadczenia wynosi 500 zł. Do takiej bowiem kwoty Państwo partycypuje w wydatkach na wychowanie dziecka. Żaden z organów nie ustalał jednak tej kwestii, przyjmując, że okoliczność ta nie ma dla sprawy żadnego znaczenia.
Tymczasem, w świetle przedstawionych powyżej rozważań, należy wskazać, że pobrane przez skarżącą świadczenie wychowawcze, przy założeniu, że spożytkowane zostały na pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb dziecka, nie mogą być zakwalifikowane jako pobrane nienależnie. W konsekwencji w toku kontrolowanego obecnie postępowania administracyjnego nie ustalono, czy skarżący wywiązał się z porozumienia (zawartego w Aneksie do Porozumienia rodzicielskiego) w całości oraz czy wypłacone jej kwoty świadczenia wychowawczego przeznaczył w całości na potrzeby dziecka.
Należy też zauważyć, że gdyby przyjąć za organami, że część świadczeń wychowawczych wypłaconych skarżącemu w spornym okresie jest świadczeniem nienależnie pobranym podlegającym zwrotowi, to doszłoby do sytuacji, w której faktycznie dziecko otrzymałoby tylko połowę należnego wsparcia. Z akt administracyjnych sprawy nie wynika, czy matka dziecka – mimo porozumienia ze skarżącym zawartego w Aneksie z 20 maja 2022 r. - złożyła wniosek o świadczenie wychowawcze.
W konsekwencji w sprawie naruszone zostały przepisy art. 4 ust. 1 oraz art. 25 i art. 13a ust. 10 u.p.p.w.d. oraz art. 7, art. 9, art. 10 § 1, art. 11, art. 77 i art. 79a k.p.a., a także art. 107 § 1 k.p.a. w zw. z art. 28 ust. 1 u.p.p.w.d.
Z tych względów Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) oraz lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję ZUS.
Prowadząc ponowne postępowanie ZUS uwzględni ocenę prawną wyrażoną w uzasadnieniu wyroku.