Uzasadnienie
Przystępując do rozstrzygania, Sąd przyjął stan faktyczny i prawny sprawy jn.
Skarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Wałbrzychu (dalej: SKO, Kolegium), po rozpatrzeniu odwołania G. P. (dalej: strona, skarżąca) od decyzji Prezydenta Miasta Wałbrzycha (dalej: organ I instancji) z 15 kwietnia 2022 r., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Przedmiotem decyzji było uznanie wypłaconych stronie na dziecko A. P. kwot: zasiłku rodzinnego w okresie od listopada 2018 r. do maja 2019 r. i w sierpniu 2019 r. (1.080 zł), dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego za okres od listopada 2018 r. do maja 2019 r. i w sierpniu 2019 r. (880 zł), dodatku do zasiłku rodzinnego na pokrycie wydatków związanych z dojazdem do miejscowości, w której znajduje się szkoła za okres od listopada 2018 r. do maja 2019 r. (483 zł), za świadczenia nienależnie pobrane i zobowiązanie do zwrotu tychże kwot w łącznej wysokości 2.443 zł. Jako podstawę prawną skarżonej decyzji podano art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r., poz. 2000 ze zm. - dalej: K.p.a.) oraz art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm. - dalej: u.ś.r.).
Z akt sprawy wynika, że decyzją z 18 września 2018 r. przyznano stronie: zasiłek rodzinny na dziecko na okres od 1 listopada 2018 r. do 31 października 2019 r. (135 zł miesięcznie), dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego na okres od 1 listopada 2018 r. do 31 października 2019 r. (110 zł miesięcznie), dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego (100 zł jednorazowo), dodatek na pokrycie wydatków związanych z dojazdem do miejscowości, w której znajduje się szkoła od 1 listopada 2018 r. do 30 czerwca 2019 r. (69 zł miesięcznie).
W wyniku wznowienia postępowania, organ I instancji decyzją z 22 października 2019 r.: 1) uchylił ww. decyzję ostateczną;
- 2) odmówił przyznania zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego na dziecko w okresie od 1 listopada 2018 r. do 31 maja 2019 r.;
- 3) przyznał zasiłek rodzinny na dziecko na okres od 1 czerwca 2019 r. do 31 lipca 2019 r. (135 zł miesięcznie), dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego od 1 czerwca 2019 r. do 30 czerwca 2019 r. (110 zł miesięcznie), dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu pokrycia wydatków związanych z dojazdem do miejscowości, w której znajduje się szkoła od 1 czerwca 2019 r. do 30 czerwca 2019 r. (69 zł miesięcznie);
- 4) odmówił przyznania zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego na dziecko w okresie od 1 sierpnia 2019 r. do 30 września 2019 r.;
- 5) przyznał zasiłek rodzinny na dziecko na okres od 1 października 2019 r. do 31 października 2019 r. (135 zł miesięcznie), dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego od 1 października 2019 r. do 31 października 2019 r. (110 zł jednorazowo), dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu pokrycia wydatków związanych z dojazdem do miejscowości, w której znajduje się szkoła od 1 października 2019 r. do 31 października 2019 r. (69 zł jednorazowo) i dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolonego (100 zł jednorazowo). Po rozpoznaniu odwołania strony - decyzją z 18 grudnia 2019 r. - SKO utrzymało w mocy decyzję organu I instancji, zaś Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu (dalej: WSA) oddalił w całości skargę strony na decyzję SKO (wyrok prawomocny z 29 września 2020 r., IV SA/Wr 150/20).
W konsekwencji powyższego - decyzją z 15 kwietnia 2022 r. - organ I instancji uznał ww. świadczenia, których odmówił przyznania po wznowieniu postępowania, za nienależnie pobrane i zobowiązał stronę do ich zwrotu w łącznej kwocie 2.443 zł.
Odwołując się od decyzji strona dowodziła, że nie ponosi winy za zaistniałą sytuację.
Po rozpatrzeniu sprawy w trybie odwoławczym, SKO utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Uzasadniało, że zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r., osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Wskazało, że w art. 30 ust. 2 u.ś.r. ustanowiono definicję nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. I tak, stosownie do art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r., za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego.
Kolegium dostrzegło, że stronie przyznano świadczenia rodzinne na dziecko decyzją, którą następnie - w wyniku wznowionego postępowania administracyjnego -uchylono i odmówiono przyznania świadczeń (dodatków) rodzinnych za podane okresy. Uznało, że okoliczność ta stanowi podstawę do uznania świadczeń wypłaconych stronie w ww. okresach za świadczenia nienależnie pobrane na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. i zobowiązania o ich zwrotu.
Odnosząc się do zarzutu strony, że nie ponosi ona winy za zaistniałą sytuację, SKO stwierdziło, że przesłanki winy, czy świadomości nienależności pobieranego świadczenia, nie zostały ujęte w przepisie art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. Oznacza to, że obowiązek zwrotu świadczenia rodzinnego powstaje w sytuacji, gdy świadczenie zostało przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego, chociażby strona takiego postępowania nie miała świadomości nienależności pobieranego świadczenia, ani nie przyczyniła się do wydania decyzji przyznającej nienależne świadczenie (wyrok NSA z 13 kwietnia 2021 r., I OSK 2851/20).
SKO pouczyło jednocześnie stronę o treści art. 30 ust. 9 u.ś.r., który stanowi, że organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Wskazało, że w tym celu należy złożyć stosowny wniosek.
W skardze, skarżąc decyzję SKO w całości, skarżąca zarzuciła nie wzięcie pod uwagę ważności decyzji orzeczenia o niepełnosprawności wydanego przez Powiatowy Zespół Orzekania o Niepełnosprawności, który zaliczył jej córkę do osób niepełnosprawnych o stopniu umiarkowanym od 1 stycznia 2016 r. oraz poprzestanie na drugiej decyzji Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Niepełnosprawności z połowy lipca 2016 r. Zauważyła, że odrzucono jej prośbę o umorzenie w całości, bądź częściowo lub rozłożenie kwoty na raty, mimo że jest taka możliwość, zwłaszcza, że względem niej wydano 5 decyzji o zwrocie obejmującym łącznie około 15.000 zł. Wyraziła pogląd, że podstawowym błędem jest zignorowanie ważności dat decyzji o orzeczeniu o niepełnosprawności jej córki i tego, że decyzja, którą cały czas organ
I i II instancji uznaje za ważną od lipca 2016 r. (z unieważnieniem poprzedniej od stycznia 2016 r.), uprawomocniła się w połowie listopada 2018 r. Skarżąca zarzuciła także naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 K.p.a., ze względu na to, że decyzja została wydana w oparciu o inną decyzję lub orzeczenie sądu, które zostało następnie uchylone lub zmienione, tzn. organ I instancji winien wziąć pod uwagę przede wszystkim ważność faktyczną orzeczeń i uwzględnić fakt, że od decyzji Wojewódzkiego Urzędu Orzekania o Niepełnosprawności było złożone odwołanie i orzeczenie było dopiero ważne z chwilą odrzucenia apelacji, tj. od połowy listopada 2018 r., co powinno skutkować wznowieniem postępowania.
Skarżąca wniosła o wznowienie postępowania na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) p.p.s.a w całości. Z ostrożności procesowej, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) i art. 135 p.p.s.a., wnioskowała o uwzględnienie skargi i uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji w całości. Skarżąca uzasadniła swoje stanowisko w sprawie. Dowodziła, że zaistniała sytuacja, tj. uznanie świadczeń za nienależnie pobrane, które musi zwrócić, nie wynika z występującej u niej chęci wprowadzenia w błąd urzędu, lecz stanowi wynik nierzetelnych działań organu (błędnie udzielanych jej informacji, skrajnie różnej interpretacji przepisów itp.).
Niezależnie skarżąca poprosiła o ewentualne rozbicie kwoty do zwrotu na raty. Opisała swoją sytuację materialną i rodzinną.
Odpowiadając na skargę, SKO wniosło o jej oddalenie.
W piśmie procesowym, skarżąca uzupełniła skargę.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje. Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Należy podkreślić, że sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest wyłącznie w granicach danej sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).
Materialno-prawną podstawę orzekania w sprawie przez organy administracji stanowiły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.). Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r., osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się - m.in. - świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego (art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r.). W sprawie spór dotyczy ustalenia, czy organy zasadnie orzekły o uznaniu wypłaconych skarżącej za poszczególne okresy świadczeń na dziecko za świadczenia nienależnie pobrane i zobowiązały ją do zwrotu tychże świadczeń. Stronie przyznano świadczenia rodzinne na dziecko decyzją, którą następnie
- - w wyniku wznowionego postępowania administracyjnego (decyzją wznowieniową) - uchylono i odmówiono przyznania zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami za poszczególne okresy zasiłkowe w łącznej wysokości 2.443 zł. Okoliczność ta stanowi podstawę do uznania świadczeń wypłaconych stronie za świadczenia nienależnie pobrane i zobowiązania do ich zwrotu na podstawie art. 30 ust. 1 i 2 pkt 4 u.ś.r. Sąd zauważa, że decyzja wznowieniowa organu była kontrolowana przez tut. Sąd, który wyrokiem z 29 września 2020 r. (IV SA/Wr 150/20) oddalił skargę strony.
Przepis art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. jest w swej treści jednoznaczny i przewiduje oczywisty skutek w razie wystąpienia opisanej w nim przesłanki, a decyzja zapadła w takich okolicznościach ma charakter związany. Ta regulacja jest odmienna od pozostałych (zamieszczonych w art. 30 ust. 2 pkt 1, 2 i 3 u.ś.r.), a więc w jej przypadku nie można brać pod uwagę świadomości strony co do spełnienia przesłanek ustawowych, ew. wprowadzenia w błąd, świadomości podania nieprawdy, ani oceniać skutków braku pouczenia o prawie do określonego świadczenia. Jeżeli zatem za stwierdzeniem nienależności pobranego świadczenia przemawia spełnienie obiektywnej przesłanki uchylenia decyzji przyznającej świadczenie w wyniku wznowienia postępowania i odmowa przyznania tego świadczenia, to przesłanki braku winy oraz świadomości, co do pobierania nienależnego świadczenia, jako przesłanki pozaustawowe, nie mogą powodować uchylenia zaskarżonych decyzji.
Na podstawie art. 2 Konstytucji RP strona nie jest chroniona bezwarunkowo w sytuacji, kiedy zachodzą w pełni uzasadnione podstawy do uznania przyznanego świadczenia za nienależnie pobrane i nakazania jego zwrotu (zob. wyrok NSA z 13 kwietnia 2021 r., I OSK 2851/20 i z 26 stycznia 2021 r., I OSK 2198/20; CBOSA). Dla zaistnienia podstawy prawnej przewidzianej w art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. decydujące znaczenie ma wyłącznie ustalenie, czy w sprawie wydano decyzję, którą po wznowieniu postępowania - z przyczyn określonych w art. 145 § 1 K.p.a. - uchylono dotychczasową decyzję o przyznaniu świadczenia i orzeczono o odmowie jego przyznania, co w tej sprawie miało miejsce, co w rozpoznawanej sprawie miało miejsce.
Organ nie był przy tym zobowiązany do jednoczesnego zastosowania w sprawie art. 30 ust. 9 u.ś.r. Instytucje umorzenia, odroczenia terminu płatności oraz rozłożenia na raty, o których mowa w tym przepisie, dotyczą wyłącznie tych należności, które zostały uznane mocą decyzji za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne (por. wyrok NSA z 14 października 2020 r., I OSK 1095/20; CBOSA). Zatem, przed zakończeniem ostateczną decyzją postępowania dotyczącego zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, właściwy organ nie może zajmować się kwestią umorzenia, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty tychże świadczeń. Organ trafnie natomiast pouczył skarżącą o treści art. 30 ust. 9 u.ś.r., który stanowi, że organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.
Mając na uwadze powyższe, Sąd - działając na podstawie art. 151 p.p.s.a. -orzekł jak w sentencji wyroku.