Uzasadnienie
Stan faktyczny sprawy, w której powstała wątpliwość prawna przedstawiona składowi siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego do wyjaśnienia w trybie art. 49 ust. 2 ustawy z dnia 11maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ jest następujący:
Rada Okręgowa Izby Radców Prawnych w W. uchwałą (...) z dnia 20 maja 1998 r. odmówiła wpisania na listę aplikantów radcowskich Iwony K. z powodu nie przystąpienia przez nią do konkursu zorganizowanego dla kandydatów na aplikantów. Uchwałę tę utrzymała w mocy Krajowa Rada Radców Prawnych uchwałą (...) z dnia 25 września 1998 r. W uzasadnieniu tej uchwały starano się przede wszystkim wykazać dopuszczalność przeprowadzenia konkursu dla kandydatów na aplikantów radcowskich na podstawie ustawy o radcach prawnych w brzmieniu obowiązującym przed jej zmianą ustawą z dnia 22 maja 1997 r. o zmianie ustawy Prawo o adwokaturze, ustawy o radcach prawnych oraz niektórych innych ustaw /Dz.U. nr 75 poz. 471/, która weszła w życie z dniem 15 września 1997 r.
Iwona K. zaskarżyła ostateczną uchwałę Krajowej Rady Radców Prawnych do Naczelnego Sądu Administracyjnego, domagając się uchylenia uchwał organów obu instancji. Podała, że po stwierdzeniu przez NSA wyrokiem z dnia 4 lutego 1998 r., II SA 1894/98 nieważności uchwał organów samorządu radcowskiego odmawiających jej wpisu na listę aplikantów radcowskich, wystąpiła ponownie z wnioskiem o wpis na listę aplikantów. Organy obu instancji odmówiły jej wpisu uzasadniając to tym, że w dacie ponownego rozpatrzenia sprawy obowiązywała już znowelizowana ustawa o radcach prawnych przewidująca wymaganie poddania się kandydatów na aplikantów radcowskich konkursowi. Skarżąca nie brała zaś udziału w takim konkursie. Zdaniem skarżącej jej wniosek o wpis na listę aplikantów z dnia 23 lutego 1998 r. był złożony w sprawie wszczętej wcześniejszym wnioskiem o wpis z dnia 11 kwietnia 1997 r. i dlatego podstawą jego rozpatrzenia powinny być przepisy prawne obowiązujące w dniu złożenia tego pierwszego wniosku, nie dopuszczające, jak stwierdził to NSA we wspomnianym wyroku możliwości organizowania konkursu dla kandydatów na aplikantów radcowskich. Zaskarżone uchwały podjęte na podstawie ustawy o radcach prawnych w nowym brzmieniu naruszają prawa konstytucyjne skarżącej wyrażone w art. 2, art. 31 ust. 3 i art. 65 ust. 1 Konstytucji RP. Skarżąca uważa, że spełnia wszystkie wymagania określone art. 24 ust. 1 pkt 5 ustawy o radcach prawnych w brzmieniu sprzed nowelizacji i dlatego powinna być wpisana na listę aplikantów na podstawie tego przepisu.
W odpowiedzi na skargę Krajowa Rada Radców Prawnych wniosła o jej oddalenie z powodów podanych w uzasadnieniu zaskarżonej uchwały.
W ocenie składu rozpatrującego skargę nie jest jasne, jakie prawo powinno znaleźć w tym przypadku zastosowanie. Ustawa zmieniająca nie zawiera przepisu międzyczasowego, odnoszącego się do tego rodzaju sytuacji. Jedyna norma intertemporalna w niej zamieszczona dotyczy osób, które rozpoczęły aplikację adwokacką lub radcowską pod rządami starego prawa i nakazuje stosować do nich przepisy dotychczasowe /art. 14 ustawy/. Odwołując się do ogólnej zasady obowiązywania prawa w czasie, wedle której prawo obowiązuje od chwili wejścia w życie, po jego ustanowieniu w odpowiednim trybie przez kompetentny organ, należałoby przyjąć, że niezależnie od tego, kiedy złożono wniosek o wpis na listę aplikantów radcowskich sprawa tego wpisu powinna być rozstrzygana na podstawie prawa obowiązującego w chwili podejmowania decyzji, a więc na podstawie przepisów znowelizowanej ustawy o radcach prawnych, przewidującej wymaganie poddania się przez kandydatów na aplikantów postępowaniu konkursowemu. Taka interpretacja sprzyja zachowaniu jedności /spójności/ prawa. Inaczej bowiem powstanie sytuacja polegająca na tym, że w tym samym czasie do takich samych stanów faktycznych będą miały zastosowanie dwie różne regulacje prawne tylko dlatego, że postępowanie zmierzające do rozstrzygnięcia spraw zostało wszczęte w różnych terminach. Sam fakt złożenia wniosku o dokonanie wpisu na listę aplikantów ma jedynie znaczenie procesowe. Wszczyna w tej sprawie postępowanie przed odpowiednim organem samorządu radcowskiego. Wnioskujący o wpis nie nabywa w ten sposób żadnego uprawnienia o charakterze materialnoprawnym, którego by go pozbawiono biorąc za podstawę rozstrzygnięcia nowe, inne prawo, niż obowiązujące w chwili złożenia wniosku.
Skład orzekający zwrócił uwagę, że za stosowaniem w sprawach o wpis na listę aplikantów radcowskich znowelizowanej ustawy o radcach prawnych również wówczas, gdy wniosek o wpis został złożony przed wejściem w życie tych zmian /15.09.1997 r./ wypowiedział się NSA w wyroku z dnia 16 lutego 1998 r., II SA 1788/98. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd podkreślił, iż w postępowaniu administracyjnym rozstrzyga się według stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie wydania decyzji. A zatem warunkiem zastosowania w sprawie przepisów poprzednio obowiązujących jest istnienie pozytywnego przepisu przejściowego, stwarzającego taką możliwość. Zdaniem tegoż Sądu zastosowanie w sprawach o wpis na listę aplikantów radcowskich z wniosków złożonych przed 15 września 1997 r. znowelizowanej ustawy o radcach prawnych nie może być oceniane w kategoriach naruszenia praw nabytych. Nie chodzi tu bowiem o ingerencję w nabyte prawo w postaci już uzyskanego z mocy decyzji wpisu na listę aplikantów lecz o zmianę warunków, jakie należy spełnić aby to prawo /wpis/ uzyskać.
Z drugiej jednak strony w wyroku z dnia 9 października 1998 r., II SA 1246/98 NSA w podobnej sprawie wypowiedział pogląd odmienny. Rozpatrując sprawę o dopuszczenie do egzaminu radcowskiego na podstawie art. 25 ust. 2 ustawy o radcach prawnych w brzmieniu sprzed nowelizacji Sąd stwierdził, że w sytuacji, gdy po złożeniu wniosku o wszczęcie postępowania administracyjnego a przed jego rozpoznaniem przez organ I instancji nastąpiła zmiana art. 25 ust. 2 ustawy o radcach prawnych na niekorzyść strony, organy samorządu radcowskiego powinny rozstrzygnąć sprawę na podstawie przepisów obowiązujących w brzmieniu sprzed nowelizacji, czyli w brzmieniu obowiązującym w chwili złożenia wniosku. Na poparcie tej tezy powołano się na przepisy Konstytucji RP, w tym na art. 2 deklarujący, że Rzeczpospolita jest demokratycznym państwem prawa, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej i na art. 32 ust. 1 wyrażający zasadę równego traktowania wobec prawa, a także przytoczono przepis art. 8 ust. 2 Konstytucji, według którego Konstytucję stosuje się bezpośrednio, chyba że jej przepisy stanowią inaczej.
Pewna sugestia co do stosowania "starego" prawa przy rozstrzyganiu sprawy o wpis na listę aplikantów radcowskich z wniosku złożonego przed nowelizacją ustawy o radcach prawnych zdaje się również wynikać, zdaniem składu orzekającego, z treści uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z dnia 4 listopada 1998 r., III RN 84/98 - OSNAPU 1999 nr 17 poz. 539. Sąd Najwyższy uchylając wyrok NSA w sprawie wpisu na listę aplikantów radcowskich wyjaśnił, że stwierdzenie nieważności zaskarżonej uchwały odmawiającej wpisu nie przesądza samo przez się o obowiązku wpisania na listę aplikantów. Wpis jest bowiem uzależniony od tego, czy kandydat spełnia wymagania ustawowe określone przepisem art. 33 ust. 1 ustawy o radcach prawnych. Nie wspomniał jednak o konieczności spełnienia po nowelizacji ustawy o radcach prawnych wymagania określonego w art. 33 ust. 2 tej ustawy, dotyczącego konkursu dla kandydatów na aplikantów radcowskich. Z tych wszystkich względów zdaniem składu orzekającego w sprawie, wystąpienie o wyjaśnienie wątpliwości prawnych było uzasadnione.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Instytucja procesowa wyjaśniania istotnych wątpliwości prawnych w trybie art. 49 ust. 2 ustawy o NSA służy rozpoznaniu sprawy, w której powstała wątpliwość prawna. Oznacza to, że przedmiotem wyjaśniania w tym trybie mogą być wątpliwości w takim tylko zakresie, w jakim jest to potrzebne dla rozstrzygnięcia sprawy rozpoznawanej przez sąd, a zatem wyjaśnianie zagadnienia prawnego nie może prowadzić do formułowania w drodze wykładni stanowiska wykraczającego poza okoliczności sprawy. Skład orzekający przedstawił w sentencji postanowienia z dnia 17 marca 1999 r. występującą w tej sprawie wątpliwość prawną w sposób ogólny, z pominięciem bardzo istotnej w tej sprawie okoliczności, o której mowa w uzasadnieniu postanowienia. Okoliczność ta sprowadza się do tego, że w sprawie o wpis na listę aplikantów radcowskich, wszczętej przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 22 maja 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o adwokaturze, ustawy o radcach prawnych oraz niektórych innych ustaw /Dz.U. nr 75 poz. 471/, zwanej dalej ustawą zmieniającą, która weszła w życie dnia 15 września 1997 r., Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 4 lutego 1998 r. stwierdził nieważność uchwał organów samorządu radcowskiego, odmawiających wpisania skarżącej na listę aplikantów radcowskich, z tego powodu, że nie było żadnych podstaw do uzależniania wpisu na listę od przeprowadzania postępowania konkursowego. Okoliczność ta została podniesiona w uzasadnieniu postanowienia, co pozwala przyjąć, że w istocie rzeczy przedstawiona do wyjaśnienia wątpliwość prawna dotyczy tego, jakie przepisy ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych /Dz.U. nr 19 poz. 145 ze zm./, zwanej dalej ustawą o radcach prawnych - w brzmieniu sprzed, czy po nowelizacji dokonanej ustawą zmieniającą - mają zastosowanie w toku ponownego rozpoznania sprawy o wpis na listę aplikantów radcowskich, wszczętej przed wejściem w życie ustawy zmieniającej, w sytuacji, gdy Sąd stwierdził nieważność uchwał organów samorządu radców prawnych odmawiających wpisu na listę aplikantów radcowskich.
Tak rozumiana wątpliwość prawna łączy w sobie nierozerwalnie zagadnienie intertemporalne oraz problem konsekwencji prawnych wynikających z wydanego już w tej sprawie wyroku Sądu.
Ustawodawca dokonując zmiany ustawy regulującej określone stosunki prawne zawsze staje przed problemem, w jakim zakresie nowe unormowania będą miały zastosowanie do stosunków prawnych ukształtowanych na podstawie przepisów dotychczasowych, ale także do tych stosunków prawnych oraz zdarzeń o różnym charakterze, które są przedmiotem rozpatrywania w sprawach będących w toku. Nie ulega przecież wątpliwości, że to jakiej treści prawo będzie miało zastosowanie ma znaczenie nie tylko dla podmiotów, które nabyły określone prawa na podstawie dotychczasowych przepisów, ale również dla tych adresatów norm, którzy są stronami toczących się już postępowań o przyznanie określonych uprawnień. Są to zagadnienia intertemporalne, które są rozwiązywane - przy uwzględnieniu zasad konstytucyjnych, a w szczególności zasady zakazu retroakcji, zasady ochrony praw nabytych, zasady zaufania do państwa i prawa, zasady równości obywateli, zasady sprawiedliwości - przez samego ustawodawcę wprost w ustawach zmieniających inne ustawy oraz w drodze wykładni w procesie stosowania prawa. Ustawodawca w licznych ustawach zmieniających dotychczasowy stan prawny zamieszcza przepisy przejściowe, które w sposób wyraźny lub pośrednio dotyczą zagadnień intertemporalnych. W odniesieniu do spraw w toku, a więc w tych sprawach, w których postępowania zostały wszczęte pod rządami dotychczasowych przepisów i nie zostały zakończone do dnia wejścia w życie nowelizacji, ustawodawca często przyjmuje regułę, że sprawy takie są rozpoznawane nadal na podstawie dotychczasowych przepisów. Stosowana jest przez ustawodawcę także zasada bezpośredniego działania nowego prawa, która polega na tym, że nowe przepisy będą miały zastosowanie również w sprawach będących w toku. To które z tych rozwiązań zastosował ustawodawca nie zawsze wynika jednoznacznie z tekstu ustawy i wymaga zabiegów interpretacyjnych w procesie stosowania prawa, często bardzo skomplikowanych, na co wskazuje zwłaszcza orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego oraz Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego. Problem polega bowiem nie tylko na odczytywaniu treści określonych przepisów ustaw, ale także na godzeniu wartości konstytucyjnych.
W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego oraz w doktrynie przyjmuje się, że zasada bezpośredniego działania nowego prawa, polegająca na tym, iż od chwili wejścia w życie nowych norm prawnych należy je stosować do wszelkich stosunków prawnych, zdarzeń czy stanów rzeczy danego rodzaju, zarówno tych, które dopiero powstaną, jak i tych, które powstały wcześniej przed wejściem w życie nowych przepisów, ale które trwają w czasie dokonywania zmian prawa, jest rozwiązaniem bardzo prostym, a jego zaletą jest to, iż od wejścia w życie nowej regulacji prawnej wszyscy uwikłani w sytuację prawne i stosunki prawne danego rodzaju mają być traktowani jednakowo, według takich samych norm. Rozwiązanie takie odpowiada zazwyczaj przeświadczeniu prawodawcy, że nowe normy są bardziej dostosowane do aktualnych warunków, niż prawo poprzednio obowiązujące. Stosowanie takiego rozwiązania wymaga jednak wielkiej ostrożności od ustawodawcy, ale także od organów stosujących prawo, gdyż stosowanie tego rozwiązania nie może prowadzić do pogwałcenia wartości konstytucyjnych. Obejmuje to również przypadki, gdy zmieniony przepis prawa pogarsza sytuację prawną jego adresatów. Stanowisko takie znalazło wyraz między innymi w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 marca 1993 r., K 9/92 /OTK 1993 cz. I poz. 6/ oraz uchwale pięciu sędziów NSA z dnia 20 października 1997 r., FPK 11/97 /ONSA 1998 Nr 1 poz. 10/.
W doktrynie wypracowano modele rozwiązywania problemów intertemporalnych, jakim powinien odpowiadać wewnętrznie spójny system prawa i poszczególne jego gałęzie. Rozwinął je Trybunał Konstytucyjny w toku dokonywania ocen kwestionowanych regulacji na tle zasad ogólnych wyprowadzanych z przepisów Konstytucji. Chodzi przede wszystkim o zakaz retroakcji w postaci stanowienia norm prawnych odnoszących się do zdarzeń powstałych przed ich wejściem w życie lub nadal trwających po zmianie prawa, jeżeli wywołują negatywne skutki dla bezpieczeństwa prawnego i respektowania praw nabytych. Zakaz ten zwykle łączy się z konstytucyjnymi zasadami praworządności materialnej i zaufania obywateli do państwa, wyprowadzanych z art. 2 Konstytucji.
Dawał temu wyraz Trybunał Konstytucyjny w licznych wyrokach orzekających niekonstytucyjność aktów normatywnych /np. z dnia 25 czerwca 1996 r. K 15/95 - OTK 1996 nr 3 poz. 22, z dnia 25 listopada 1997 r., K 26/97 - OTK 1997 nr 5-6 poz. 64, z dnia 15 września 1998 r., K 10/98 - OTK 1998 nr 5 poz. 64/. W takim kierunku co do retroaktywności prawa wypowiedział się także Sąd Najwyższy /np. w wyroku z dnia 22 października 1992 r. III ARN 50/92 - OSNAPU 1993 nr 10 poz. 181, oraz w uchwale pięciu sędziów z dnia 18 października 1995 r. III AZP 29/95 - OSNAPU 1996 nr 8 poz. 107/.
Zakazu retroakcji nie można pojmować jednak w sposób bezwzględny. Przykładowo w orzeczeniu z dnia 22 sierpnia 1990 r., K 7/90 /OTK 1990 cz. I poz. 5/ Trybunał Konstytucyjny sformułował następujący pogląd: "Przy ustalaniu następstw prawnych zdarzeń, które miały miejsce pod rządami dawnych norm, ale występują w okresie, gdy nowa norma weszła w życie, należy - zgodnie z zasadą lex retro non agit - następstwa te określać na podstawie dawnych norm, ale jedynie do czasu wejścia w życie norm nowych". W takiej sytuacji Trybunał Konstytucyjny uznał za dopuszczalne zastosowanie przepisów art. 2 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 24 maja 1990 r. o zmianie ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin oraz ustawy o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym /Dz.U. nr 66 poz. 390/ do stanów zaistniałych wcześniej i trwających w dniu wejścia w życie tej ustawy. Podobnie została oceniona legalność obniżenia już ustalonej wysokości renty inwalidzkiej III grupy, dokonana z mocy art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 11 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw /Dz.U. nr 104 poz. 450/. Zagadnieniami intertemporalnymi zajmowano się również w uchwale pełnego składu Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z dnia 27 maja 1993 r., III AZP 36/92 /OSNAPU 1993 nr 11 poz. 186/, w której wyrażono pogląd, że podatek od spadków i darowizn po dniu 1 stycznia 1990 r. wymierza się na podstawie przepisów obowiązujących w dniu wymiaru podatku, a takie rozwiązanie traktuje w równy sposób wszystkich podatników, którym w tym samym czasie, wymierza się podatek od spadków i darowizn. Podobnie stwierdzono w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 3 października 1996 r., III CZP 94/96 /OSP 1997 z. 2 poz. 33/ - w razie ogłoszenia upadłości ubezpieczyciela zaspokojenia roszczeń osób uprawnionych z tytułu wcześniej zawartych umów ubezpieczenia następuje według aktualnie obowiązujących przepisów. W uchwale tej podkreślono, że od woli prawodawcy zależy jakie przyjmie rozwiązanie spośród "reguł prawa intertemporalnego":
- przedłużenie obowiązywania dawnego prawa,
- bezpośrednie działanie nowego prawa do wszystkich stanów faktycznych, będące ostatnio najczęściej stosowaną techniką,
- wsteczne działanie prawa usprawiedliwione potrzebą "sanowania dokonanych już a wadliwych czynności prawnych".
Problematyka ta została podjęta w powołanej już uchwale z dnia 20 października 1997 r., FPK 11/97 oraz w uchwale pięciu sędziów NSA z dnia 19 listopada 1997 r., FPK 14/97 /ONSA 1998 Nr 2 poz. 43/, w których ukazano różnicę między zakazem retroakcji i niektórymi skutkami bezpośredniego działania nowego prawa.
Z analizy przepisów ustawy zmieniającej wynika, że ustawodawca, dokonując bardzo rozległej nowelizacji ustawy o radcach prawnych, równocześnie w ustawie zmieniającej zamieścił szereg przepisów /art. 10-14/, które wprost regulują niektóre zagadnienia intertemporalne. Jednym z takich zagadnień jest unormowanie przyjmujące, że przepisy dotychczasowe stosuje się do osób, które rozpoczęły aplikację adwokacką lub radcowską przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej. Można więc wnosić, że pozostałe zagadnienia intertemporalne, które nie zostały uregulowane w przepisach przejściowych co do zasady zostały objęte regułą bezpośredniego działania nowego prawa. Oznacza to, że także do spraw o wpis na listę aplikantów radcowskich będących w toku, wszczętych przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej stosuje się, co do zasady, przepisy ustawy o radcach prawnych, z uwzględnieniem zmian wynikających z przepisów ustawy zmieniającej. Zdaniem sędziów w składzie wyjaśniającym przedstawioną wątpliwość prawną brak jest podstaw do kwestionowania takiego unormowania z punktu widzenia jego zgodności z przepisami Konstytucji RP.
Odrębnego rozważenia wymaga natomiast wyjaśnienie przedstawionej wątpliwości prawnej w sytuacji, gdy w sprawie o wpis na listę aplikantów radcowskich, wszczętej przed wejściem w życie ustawy zmieniającej, został wydany wyrok NSA stwierdzający nieważność uchwał organów samorządu radcowskiego odmawiających wpisu na listę aplikantów radcowskich, co wiąże się z problemem, jaki charakter prawny miała sprawa o wpis na listę aplikantów radcowskich w momencie jej wszczęcia oraz z problemem konsekwencji prawnych wyroku NSA wydanego w takiej sprawie.
Należy podzielić pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w wyroku z dnia 4 listopada 1998 r., III RN 162/98 /OSNAPU 1999 nr 14 poz. 538/, a także w innych wyrokach Sądu Najwyższego w podobnych sprawach /np. wyrok z dnia 4 listopada 1998 r., III RN 84/98/, że sprawa o wpis na listę aplikantów radcowskich, przed wejściem w życie ustawy zmieniającej, nie była poddana uznaniu administracyjnemu. Skorzystanie z prawa ubiegania się o wpis na listę aplikantów radcowskich oznaczało, że osoba, która spełniała warunki wymienione w art. 33 ust. 1 ustawy o radcach prawnych, będzie wpisana na listę aplikantów radcowskich. Uzależnienie wpisu na listę aplikantów radcowskich, w obowiązującym wówczas stanie prawnym, od wyników postępowania konkursowego, stanowiło rażące naruszenie prawa. Prowadzi to do wniosku, że złożenie wniosku o wpis na listę aplikantów radcowskich przez osobę spełniającą wymagane wówczas warunki było wyrazem nie tylko wszczęcia sprawy w znaczeniu procesowym, ale stanowiło także wyraz skorzystania z prawa, którego przyznania można było odmówić tylko ze ściśle określonych przyczyn. Jeżeli przyczyny uzasadniające odmowę wpisu nie występowały, osoba zainteresowana miała prawo oczekiwać, iż prawo to zostanie jej przyznane. Stwierdzenia te mają istotne znaczenie przy ocenie konsekwencji prawnych wynikających z wyroku NSA stwierdzającego nieważność uchwał organów samorządu radcowskiego odmawiających wpisu na listę aplikantów radcowskich, wydanego w takiej sprawie. Wyrok taki w istocie rzeczy oznacza, że jeżeli skarżąca spełniała wymagania ustawowe, powinna być wpisana na listę aplikantów radcowskich i nie wolno było odmówić uwzględnienia jej wniosku. Takie rozstrzygnięcie Sądu, podjęte przecież już po wejściu w życie ustawy zmieniającej, do której Sąd odniósł się w wyroku może oznaczać wyrażenie oceny prawnej wskazującej na stosowanie w tej sprawie przepisów dotychczasowych. Podstawą do stosowania w toku ponownego rozpoznania wniosku o wpis na listę aplikantów radcowskich w takiej sprawie przepisów dotychczasowych może być przepis art. 30 ustawy o NSA, który stanowi, że ocena prawna wyrażona w orzeczeniu Sądu wiąże w sprawie ten Sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność była przedmiotem zaskarżenia. Nie sposób bowiem zakładać, że w takim przypadku wyrok NSA stwierdzający nieważność uchwał organów samorządu radcowskiego odmawiających wpisu na listę aplikantów radcowskich nie ma żadnego znaczenia dla sytuacji prawnej osoby, której z rażącym naruszeniem prawa odmówiono przyznania tego rodzaju uprawnienia.
Na możliwość zaistnienia takich skutków stwierdzenia nieważności uchwał organów samorządu radcowskiego zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w powołanym wyroku z dnia 4 listopada 1998 r., III RN 162/98.
Przytoczone wyżej względy prowadzą do wniosku, że w sytuacji, gdy w sprawie o wpis na listę aplikantów radcowskich, wszczętej przed wejściem w życie ustawy zmieniającej, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził nieważność uchwał organów samorządu radcowskiego, odmawiających wpisu na listę, do ponownego rozpoznania wniosku o wpis na listę aplikantów radcowskich mogą mięć zastosowanie przepisy określające warunki wpisu obowiązujące przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej.
W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 49 ust. 2 ustawy o NSA podjął uchwałę jak w sentencji.