Uzasadnienie
Decyzją z dnia 23 października 1980 r., nr 1-7/I-IV9139/80, wydaną z upoważnienia Naczelnika Dzielnicy Warszawa Praga-Północ, wezwano Pelagię G. zamieszkałą w Warszawie przy ul. J. do opróżnienia lokalu nr 5 w domu nr 7 przy ul. M., zajmowanego przez małoletniego syna Grzegorza G. /w decyzji podano imię syna - Krzysztof/. Jako podstawę prawną tej decyzji powołano przepisy art. 38 ust. 3 i art. 51 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. - Prawo lokalowe /Dz.U. nr 14 poz. 84/. Uzasadnienie zaś tej decyzji ograniczono do następujących stwierdzeń: "najemca lokalu Eugeniusz G. zmarł. W lokalu pozostał nieletni syn Krzysztof G., w związku z czym orzeczono jak w sentencji".
Od decyzji tej odwołała się Pelagia G. zarzucając, iż pod względem prawnym narusza ona przepis art. 691 Kc a pod względem merytorycznym nie uwzględnia, że syn Grzegorz / a nie jak podano w decyzji Krzysztof/ ukończył już 16 lat i uczęszcza do szkoły. Do wniesionego odwołania załączyła odpis wyroku Sądu Powiatowego dla Warszawy-Pragi z dnia 18 listopada 1974 r., zgodnie z którym Grzegorz G. powinien mieszkać wraz ze swym ojcem Eugeniuszem G."
Wniesione odwołanie nie zostało uwzględnione i decyzją podjętą z upoważnienia Prezydenta m.st. Warszawy z dnia 31 grudnia 1980 r., nr L.II.565/921/80 wydaną po przeprowadzeniu rozprawy, utrzymano w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Uznano, że decyzja ta jest zgodna z art. 38 ust. 3 prawa lokalowego. W uzasadnieniu tego stanowiska wskazano, że miejscem zamieszkania nieletniego Grzegorza G. jest miejsce jego ustawowych opiekunów. Wobec zaś śmierci ojca miejscem takim powinien być lokal przy ul. J., zajmowany przez matkę - Pelagię G. Decyzja organu odwoławczego zaskarżona została przez Pelagię G. do Naczelnego Sądu Administracyjnego. W skardze zarzucono, że decyzja ta narusza przepisy art. 365 par. 1 Kpc, art. 691 Kc oraz art. 8 i art. 38 ust. 3 prawa lokalowego. Podniesiono również okoliczności faktyczne, które - zdaniem skarżącej - stanowią ważne przesłanki przemawiające za utrzymaniem dotychczasowego stanu zamieszkania. Podano, że lokal przy ul. J. składa się z dwóch niewielkich pokoi, przy czym córka Elżbieta jest leczona w Poradni Fizjologii Rozwoju z powodu powiększenia tarczycy oraz objawów nerwicy, co czyni koniecznym zajmowanie przez nią samodzielnego pokoju.
W odpowiedzi na skargę, udzielonej w imieniu Prezydenta m.st. Warszawy, ograniczono się w zasadzie do powtórzenia stanowiska zajętego w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Nie ustosunkowano się natomiast do zarzutów naruszenia wymienionych w skardze przepisów prawa.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Rozpoznając skargę wniesioną przez Pelagię G. należy stwierdzić, że dla oceny legalności zaskarżonej decyzji fundamentalne znaczenie ma treść art. 38 ust. 3 prawa lokalowego. Przepis ten stanowi bowiem wyjątek od ogólnej zasady wynikającej z art. 691 Kc, według którego osoby bliskie najemcy lokalu mieszkalnego, zamieszkujące z nim stale aż do chwili śmierci najemcy, wstępują w stosunek najmu tego lokalu. Przy tej ogólnej zasadzie śmierć najemcy lokalu nie powoduje wygaśnięcia stosunku najmu. Odnosi się to również do lokali, do których stosuje się przepisy o szczególnym trybie najmu. Wyjątek wynikający z art. 38 ust. 3 prawa lokalowego polega natomiast na daniu terenowym organom administracji państwowej możliwości podjęcia decyzji o przekwaterowaniu w wypadku, gdy po śmierci najemcy w lokalu pozostała tylko małoletnia osoba bliska będąca pod władzą rodzicielską. Możliwość podjęcia takiej decyzji jest jednak ograniczona. Powołany przepis wyklucza bowiem podjęcie takiej decyzji w wypadku, gdy osoba taka mieszka w danym lokalu "w związku z orzeczeniem sądu opiekuńczego, albo z innych względów przekwaterowanie byłoby sprzeczne z dobrem tej osoby". Oznacza to, że terenowy organ administracji państwowej, zamierzając wydać decyzję o przekwaterowaniu małoletniej osoby bliskiej pozostałej w lokalu po śmierci najemcy, ma obowiązek ustawowy dokonać z urzędu ustaleń, czy nie zachodzą wspomniane przeszkody wykluczające możliwość podjęcia takiej decyzji.
W postępowaniu administracyjnym, jakie toczyło się w sprawie, obowiązku tego nie dopełniono. Szczególnie rażące jest to w postępowaniu organu I instancji, który nie tylko nie rozważył, lecz w ogóle nie zebrał materiału dowodowego niezbędnego do podjęcia decyzji na podstawie art. 38 ust. 3 prawa lokalowego. Już ta okoliczność w powiązaniu z treścią art. 7, art. 11 i art. 77 par. 1 Kpa wskazuje na naruszenie prawa tak materialnego, jak i procesowego.
Nie są to jednak jedyne naruszenia prawa w rozpoznawanej sprawie. Najistotniejsze jest bowiem pominięcie zarówno przez organ odwoławczy, jak i organ pierwszej instancji, treści pkt II wyroku byłego Sądu Powiatowego dla Warszawy-Pragi z dnia 18 listopada 1974 r. Orzekając tym wyrokiem rozwiązanie przez rozwód związku małżeńskiego, zawartego między Eugeniuszem G. a Pelagią K., Sąd uregulował również niektóre kwestie w zakresie należącym do sądu opiekuńczego. W pkt II wymienionego wyroku sąd powierzył obojgu rodzicom wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnimi dziećmi, tj. synem Grzegorzem /ur. 11 kwietnia 1964 r./ i córką Elżbietą /ur. 20 maja 1967 r./ i ustalił, że miejscem pobytu Grzegorza G. jest każdorazowe miejsce zamieszkania ojca, zaś Elżbiety G. każdorazowe miejsce zamieszkania matki.
Takie uregulowanie władzy rodzicielskiej znajdowało oparcie w art. 58 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zaś kwestia miejsca pobytu dzieci pochodzących z rozwiązanego małżeństwa - w treści art. 97 par. 2 tegoż kodeksu. W myśl tego ostatniego przepisu o istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie, a w braku porozumienia między nimi, rozstrzyga sąd opiekuńczy. Do istotnych spraw dziecka należą również sprawy związane z miejscem jego pobytu. Stanowisko takie znalazło wyraz w uzasadnieniu postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14 października 1970 r. III CRN 181/80, ogłoszonym w OSN 71/6/107. Zostało ono wyrażone wprawdzie przy różniącym się stanie faktycznym, ale jest ono aktualne dla udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy sąd rozwodowy, orzekając o miejscu pobytu dzieci Grzegorza i Elżbiety G., działał jako sąd opiekuńczy. Analogiczne stanowiska zajęli także autorzy komentarza do kodeksu cywilnego stwierdzając, iż sąd opiekuńczy jest właściwy nie tylko do określenia miejsca zamieszkania dziecka /w rozumieniu miejscowości/, ale także może decydować o miejscu jego faktycznego przebywania. O ile jednak o miejscu zamieszkania w tym rozumieniu sąd decyduje na podstawie art. 26 Kc, o tyle podstawę prawną do określenia miejsca pobytu dziecka mogą stanowić, w zależności od sytuacji, przepisy art. 97 par. 2, 107 lub 109 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego /Kodeks cywilny. Komentarz, Wyd. Prawnicze 1972, tom I, str. 101/.
W końcu należy także wspomnieć, że sądem opiekuńczym, stosownie do art. 568 Kpc, jest sąd rejonowy, a więc sąd rzeczowo właściwy także w sprawach małżeńskich. Sąd ten w procesie o rozwiązanie małżeństwa spełnia zarazem w każdym wypadku funkcje sądu opiekuńczego w zakresie określonym art. 58 k.r.o., a jeżeli uzna to za konieczne, także w zakresie wymienionym np. art. 97 tegoż kodeksu.
Odnosząc ten stan prawny do stanu faktycznego istniejącego w rozpoznawanej sprawie, należy uznać, że Grzegorz G. będący małoletnim, nad którym wobec śmierci ojca władzę rodzicielską sprawuje matka Pelagia G., zamieszkuje w lokalu przy ul. M. w Warszawie w związku z wyrokiem sądu opiekuńczego. Śmierć Eugeniusza G. nie spowodowała wygaśnięcia mocy tego wyroku w przedmiocie miejsca pobytu dzieci: Grzegorza i Elżbiety. Może ona stanowić natomiast przesłankę do ponownego ustalenia tego miejsca przy uwzględnieniu zmienionej sytuacji rodzinnej. Właściwy w tym zakresie byłby jedynie sąd opiekuńczy, a nie organ administracji państwowej. Zatem stwierdzenie zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, iż miejscem pobytu małoletniego Grzegorza G. powinno być mieszkanie zajmowane przez matkę, wykracza poza właściwość organu administracji państwowej, naruszając przepis art. 97 par. 2 k.r.o.
Reasumując, uznać należy, że zaskarżona decyzja podjęta z upoważnienia Prezydenta m.st. Warszawy, jak i utrzymana nią w mocy decyzja Naczelnika Dzielnicy Warszawa-Praga Północ, wydane zostały z rażącym naruszeniem przepisów art. 38 ust. 3 prawa lokalowego oraz art. 97 par. 2 k.r.o., co wypełnia dyspozycję art. 156 par. 1 pkt 1 i 2 Kpa, a w powiązaniu z art. 207 par. 3 tegoż kodeksu stanowiło podstawę do stwierdzenia nieważności tych decyzji.