Uzasadnienie
A. M. wystąpił z wnioskiem (na urzędowym formularzu PPF z [...] maja 2011 r.) o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych.
Wnioskodawca wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi wraz z żoną i czwórką pełnoletnich dzieci, posiada dom o pow. 110 m2, nieruchomość rolną o pow. 41,45 ha, ciągnik rolniczy z 1993 r. oraz przyczepę z 2004 r., natomiast nie posiada zasobów pieniężnych. W rubryce 10 wniosku – "Dochody" – oświadczył, iż uzyskuje roczny dochód w wysokości 101.000,00 zł, zaś jego żona otrzymuje rentę inwalidzką w wysokości 441,43 zł miesięcznie. W uzasadnieniu powołał się na chorobę żony oraz trudne warunki atmosferyczne, utrudniające zbiory, wskazał również na spłatę kredytów i naukę dzieci.
Do wniosku załączyła pismo, w którym oświadczył, iż zysk z roku 2010, jak również oszczędności z lat poprzednich zostały spożytkowane na spłatę kredytu z 2006 r.
W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, zarządzeniem z [...] maja 2011 r. wezwano go do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów.
W odpowiedzi na powyższe, skarżący wyjaśnił, iż jego miesięczny dochód z tytułu pracy w gospodarstwie rolnym wynosi 8.416 zł, co stanowi średnią rocznego dochodu: 101.000,00 zł z czego 78.200,00 zł to dochód z gospodarstwa, zaś 22.800,00 zł to dieta radnego. Wnioskodawca oświadczył, iż miesięczne wydatki związane z utrzymaniem rodziny i gospodarstwa rolnego wynoszą 9.124 zł. Podkreślił ponadto, iż ani on ani osoby, z którymi prowadzi gospodarstwo domowe nie posiadają innych dochodów ani majątku ruchomego. Do pisma załączył zaświadczenie o wielkości gospodarstwa rolnego oraz wyciąg z rachunku bankowego.
Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje:
Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).
Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a., ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności.
Jednakowoż podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, czy wręcz znajdujących się w stanie ubóstwa. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone.
W tym kontekście uznano, iż złożony wniosek nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem strona nie wykazała, iż ustawowe przesłanki uprawniające do skorzystania z prawa pomocy we wnioskowanym zakresie wystąpiły w stosunku do jej osoby.
Wskazać przede wszystkim należy, że wnioskodawca i jego żona posiadają stałe źródła dochodów w łącznej wysokości (według oświadczenia) 8.857,43 zł, na co składają się miesięczne dochody wnioskodawcy w wysokości 8.416 zł oraz jego żony w wysokości 441,43 zł. Powoduje to, iż nie sposób zaliczyć wnioskodawcy do kategorii osób żyjących w ubóstwie, które nie posiadają środków na utrzymanie. Ponadto analiza obrotów pieniężnych na rachunku bankowym skarżącego wskazuje na to, iż otrzymuje on zarówno dietę radnego w miesięcznej wysokości 1.907,77 zł, jak też dopłaty obszarowe z tytułu prowadzonego gospodarstwa rolnego. Stan środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku na dzień [...] maja 2011 r. wynosi 22.039,70 zł.
W tym miejscu wyjaśnić trzeba, iż rozpoznanie prawa pomocy polega na ustaleniu sytuacji majątkowej wnioskującej strony poprzez porównanie wysokości uzyskiwanych dochodów i posiadanych zasobów pieniężnych z wydatkami jej oraz osób, z którymi prowadzi gospodarstwo domowe. Jednakże podkreślić należy, iż dla powyższej oceny brane są pod uwagę wyłącznie wydatki niezbędna dla utrzymania, do których nie można zaliczyć zobowiązań pieniężnych z tytułu zaciągniętych pożyczek czy kredytów. Nie można bowiem przyjąć jakoby takie zobowiązania miały charakter priorytetowy przed kosztami sądowymi. Jak to już prezentowano w orzecznictwie, strona która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. (v. postanowienie s. apel. z 9 lipca 1992 r., sygn. I ACz 393/92 publ. Wokanda 93 2/32).
W powyższym kontekście podnieść należy, iż na odmowę przyznania prawa pomocy wpłynęło również i to, że wnioskodawca wskazał jedynie ogólną kwotę miesięcznych wydatków jego rodziny w wysokości 9.124 zł, bez wyszczególnienia jakie wydatki składają się na takie obliczenie. Zwrócić uwagę trzeba, iż takie oświadczenie nie może być uznane ani za rzetelne ani za wiarygodne, bowiem nie sposób przyjąć, iż miesięczne wydatki rodziny wnioskodawcy (zgodnie z oświadczeniem 9.124 zł) przekraczają oświadczone dochody (8.857,43 zł). Powoduje to, że nie jest możliwe ustalenie rzeczywistych możliwości majątkowych wnioskodawcy, co uniemożliwia dokonanie porównania wysokości obciążeń finansowych z jakimi winien się liczyć w postępowaniu sądowym, biorąc pod uwagę koszty niezbędnego utrzymania.
Warto w tym miejscu wskazać na stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego (dalej: NSA) dotyczące "wykazania" stanu majątkowego wnioskującej strony, jakie wyraził w postanowieniu z 22 kwietnia 2010 r. o sygn. akt II GZ 63/10, podnosząc, iż właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy (dostępne na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Z kolei w postanowieniu z 5 listopada 2010 r. o sygn. akt II GZ 318/10 (dostępne na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl) NSA podkreślił, iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania.
To w jej interesie leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. Wskazać trzeba także na postanowienie NSA z 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08 (dostępne na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl), w którym podniesiono, że rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie.
Wyłuszczone wyżej powody, jak również i wątpliwości powodują, iż nie można uznać, że wnioskodawca spełnia ustawowe przesłanki do udzielenia mu prawa pomocy. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.