Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 18 kwietnia 2013 r. o sygnaturze niniejszej Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę strony.
Skarżący wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata z urzędu. Wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi z żoną, posiada nieruchomość rolną o pow.... ha, natomiast nie posiada innych nieruchomości, zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. Wyjaśnił, że uzyskuje miesięczny dochód ze stosunku pracy w wysokości... zł. Dodatkowo wskazał, iż posiada budynki związane z prowadzoną działalnością gospodarczą, jednak nie wykorzystuje ich z uwagi na zakaz prowadzenia działalności. Jednocześnie oświadczył, iż wydzierżawia część budynków, a dochody z tego tytułu przeznacza na spłatę zadłużenia w wysokości około... tys. zł.
W dodatkowym oświadczeniu z dnia 23 sierpnia 2013 r. skarżący oświadczył, iż mieszka z żoną w mieszkaniu..., posiada rachunek bankowy, który "nie wykazuje żadnych obrotów". Stwierdził również: "przychody z dzierżawy, które osiąga są zarazem przychodami z działalności gospodarczej, która opiera się obecnie tylko i wyłącznie na najmie pomieszczeń", wskazał jednocześnie "w załączeniu wydruk z podatkowej księgi przychodów i rozchodów". Do pisma załączył spis wydatków związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, informację o rozmiarze i rodzaju prowadzonej działalności rolniczej, wydruki z podatkowej księgi przychodów i rozchodów oraz kserokopie PIT-37 i PIT-36L.
Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 12 września 2013 r. odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata z urzędu.
W ustawowym terminie strona złożyła sprzeciw na postanowienie. Wnioskodawca podniósł, iż obecna sytuacja finansowa odbiega znacznie od przedstawionej w postanowieniu. Zdaniem skarżącego nie jest zasadne wskazywanie na posiadanie różnych źródeł utrzymania bądź posiadany majątek, gdyż nie odzwierciedlają one stanu faktycznego. Podkreślił, że nie ma możliwości dochodzenia swych praw, gdyż nie stać go na zapłacenie adwokatowi za sporządzenie skargi kasacyjnej.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Stosownie do art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm., dalej zwana "p.p.s.a.") w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym.
Prawo pomocy może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Podkreślić jednak należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, czy wręcz znajdujących się w stanie ubóstwa. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone.
Po analizie złożonych przez wnioskodawcę oświadczeń stwierdzić należy, iż nie wykonał on należycie zarządzenia z 8 sierpnia 2012 r., gdyż pisma procesowego z dnia 23 sierpnia 2013 r. złożonego na wezwanie do udzielania konkretnych informacji nie sposób uznać za wyczerpującą odpowiedź na zadane pytania.
Wnioskodawca nie wskazał, jaka jest miesięczna wysokość dochodów uzyskiwanych z tytułu wydzierżawienia posiadanych budynków oraz z posiadanych nieruchomości rolnych, nie oświadczył czy uzyskiwał bądź uzyskuje pomoc finansową z tytułu płatności obszarowych.
Nie można uznać, aby należytym wykonaniem zarządzenia było dołączenie wydruku z podatkowej księgi przychodów i rozchodów, ponieważ nie jest w niej określone, z jakiego źródła pochodzą ujawnione przychody. Wątpliwości w tym zakresie powstają zwłaszcza w związku z tym, iż we wniosku skarżący oświadcza, że uzyskuje dochód "ze stosunku pracy" w miesięcznej wysokości... zł, natomiast w piśmie z dnia... sierpnia 2013 r. wskazuje, że "przychody z dzierżawy, które osiąga są zarazem przychodami z działalności gospodarczej, która opiera się obecnie tylko i wyłącznie na najmie pomieszczeń". Nie jest zatem jasne, czy dochód w wysokości... zł jest dochodem z tytułu prowadzonej działalności, która według oświadczenia wnioskodawcy polega na wydzierżawianiu budynków, czy też ma on inne źródło. Analiza wydruków z podatkowej księgi przychodów i rozchodów wskazuje na to, że skarżący nie posiada dochodów, bowiem wydatki znacznie przekraczają jego przychód. Nie wiadomo więc, na jakiej podstawie wskazuje, że osiąga dochód w wysokości... zł oraz jak rozumie on określenie "ze stosunku pracy".
Następnie w załączniku do pisma z dnia... sierpnia 2013 r. zatytułowanego "Określenie rozmiaru i rodzaju prowadzonej działalności rolniczej" wnioskodawca wskazuje jedynie "przychód z wytworzonych płodów rolnych w 2012 r.", który wynosi... zł. Określa również koszty prowadzenia działalności rolniczej w 2012 r. w łącznej kwocie... zł. Oznacza to, że z tego tytułu również nie ma dochodu, bowiem koszty przekraczają uzyskiwane przychody. Jednocześnie nie składa oświadczenia czy uzyskiwał, bądź uzyskuje dopłaty do gruntów rolnych bądź inną pomoc finansową, nie składa również żądanego zaświadczenia wskazującego wysokość dochodów uzyskiwanych z gospodarstwa rolnego, pochodzącego z odpowiedniego urzędu gminy.
Wątpliwości rodzi się więcej po analizie oświadczonych wydatków związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Sumując oświadczone kwoty przyjąć należałoby, że wnioskodawca i jego rodzina wydaje... zł, przy czym nie sposób ustalić w jakim przedziale czasowym, z uwagi na określenie "średniomiesięczne wydatki". Zatem biorąc pod uwagę oświadczone we wniosku dochody w wysokości... zł miesięcznie, nie sposób przyjąć oświadczenia o wydatkach za wiarygodne. Ich porównanie bowiem daje wynik ujemny, tj. wydatki przekraczają uzyskiwane dochody o... zł. Skarżący nie wyjaśnia przy tym, w jaki sposób i z jakiego źródła pokrywa powstałą różnicę w wydatkach na niezbędne utrzymanie.
Wnioskodawca nie przedstawia wyciągów i wykazów z posiadanego rachunku bankowego z okresu ostatnich trzech miesięcy. W piśmie z dnia 23 sierpnia 2013 r. wskazuje jedynie, że posiada rachunek bankowy, jednakże nie załącza żądanych wyciągów z tego rachunku. Przypomnieć w tym miejscu trzeba, iż w orzecznictwie podnosi się, że kwestia posiadania środków pieniężnych (w szczególności oszczędności zgromadzonych na rachunku bankowym) jest istotna dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy, wobec czego wyjaśnienia w tym zakresie winny być zgodne ze stanem rzeczywistym i wyczerpujące, tj. w pełni obrazować stan jej pieniężnego posiadania (por. postanowienie NSA z 24 stycznia 2007 r., sygn. akt. I GZ 3/07; orzeczenia NSA dostępne są na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Nie sposób przy tym zaakceptować by skarżący poprzez określenie, że "rachunek nie wykazuje żadnych obrotów" był zwolniony z nadesłania żądanych dokumentów. Analiza w tym zakresie należy bowiem do referendarza bądź sądu rozpoznającego wniosek, zaś obowiązkiem wnioskodawcy jest wykonanie zarządzenia zgodnie z jego treścią, bądź wykazanie, że jego wykonanie jest niemożliwe lub znacznie utrudnione. Okoliczność ta miała zatem również znaczenie przy dokonywanej ocenie, bowiem dla rozpoznania wniosku o prawo pomocy nie jest tylko istotne jaka jest wysokość środków zgromadzonych na rachunku bankowym, ale również jak wygląda obrót tymi środkami, czy strona nie wyzbywa się środków w związku z wezwaniem do złożenia oświadczenia w tym zakresie, bądź też jakie są przyczyny, że posiadając stałe źródło dochodów nie dysponuje zasobami pieniężnymi w danym okresie.
Wyjaśnić należy wnioskodawcy, iż występując o prawo pomocy winien liczyć się z tym, iż będzie zobowiązany do wyczerpującego przedstawienia swojej sytuacji majątkowej. Wskazane na wstępie regulacje uprawniają do żądania złożenia nie tylko dodatkowego oświadczenia, ale przede wszystkim do żądania przedłożenia określonych dokumentów (art. 255 p.p.s.a.). Okoliczność, że wnioskodawca nie ujawnia istotnych informacji na temat majątkowego posiadania powoduje, że nie sposób ustalić w sposób rzeczywisty jego sytuacji finansowej i wpływa negatywnie na ocenę jego wniosku.
Niezależnie od powyższego wyjaśnić należy wnioskodawcy, iż rozpoznając prawo pomocy brane są pod uwagę wyłącznie wydatki niezbędne dla utrzymania, do których nie można zaliczyć zobowiązań pieniężnych z tytułu zaciągniętych pożyczek czy kredytów. Nie można bowiem przyjąć, że takie zobowiązania mają charakter priorytetowy przed kosztami sądowymi. Jak to już prezentowano w orzecznictwie, strona, która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami (v. postanowienie s. apel. z 9 lipca 1992 r., sygn. I ACz 393/92 publ. Wokanda 93 2/32).
Przedstawione wątpliwości powodują, iż nie można dokonać oceny, czy wnioskodawca spełnia ustawowe przesłanki do udzielenia prawa pomocy. Ocena zasadności wniosku o prawo pomocy polega na dokonaniu porównania wysokości obciążeń finansowych w postępowaniu sądowym z rzeczywistymi możliwościami płatniczymi wnioskującej strony. Skoro wnioskodawca nie udzielił pełnych informacji w tym zakresie, to dokonanie takiego porównania staje się niemożliwe. W konsekwencji powoduje to, że wniosek nie może zostać uwzględniony.
Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, ponieważ wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, gdyż to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji, w razie nie wykazania omawianego uprawnienia, próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie.
Sąd nie podziela również poglądu, jakoby ogólnikowe stwierdzenia zawarte w sprzeciwie mogły mieć wpływ na ocenę sytuacji majątkowej strony.
W tym stanie rzeczy i na podstawie art. 254 § 1 p.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowił jak w sentencji.