Uzasadnienie
W załączonym do skargi wniosku o przyznanie prawa pomocy (sporządzonym na urzędowym formularzu PPPr) strona skarżąca - Gmina Ś. (reprezentowana przez radców prawnych: J.N. i A. T.) zażądała zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku podała, że jest zadłużona na skutek zaciągniętych kredytów i wyemitowanych obligacji komunalnych na budowę infrastruktury, w tym budowę oczyszczalni ścieków i sieci kanalizacji sanitarnej. Stan zadłużenia na 30 kwietnia 2016 r. wyniósł 6.019.400 zł. Spłatę zadłużenia warunkuje wypracowanie nadwyżki operacyjnej i sprzedaż mienia, którego skarżąca gmina praktycznie nie posiada, a podejmowane próby sprzedaży kończą się niepowodzeniem z uwagi na małą atrakcyjność nieruchomości. Dlatego skarżąca musi ograniczać bieżące wydatki budżetu.
W oświadczeniu o majątku i dochodach gmina wskazała, iż dysponuje majątkiem o wartości 27.676.919,89 zł, wartość jej środków trwałych (według bilansu na ostatni rok) wynosi 27.788.046,39 zł, a zysk za ostatni rok obrotowy zamknął się w kwocie 286.158,25 zł. Podała też, że posiada dwa rachunki bankowe, na których zgromadzono odpowiednio: 612.565,17 zł oraz 22.798,27 zł.
Ponadto skarżąca podniosła, iż według stanu na 30 kwietnia 2016 r. planowane dochody budżetu wynoszą 16.885.898,70 zł, planowane wydatki to 16.583.898,70 zł, a zobowiązania gminy sięgają kwoty 6.019.400 zł. Część oświatowa subwencji ogólnej wynosi 4.242.174 zł, przy czym wydatki na oświatę obejmują kwotę 6.622.691 zł. Skarżąca do dodała, że z każdym rokiem zmniejsza się liczba uczniów w szkołach.
W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego do nadesłania dodatkowych dokumentów, pełnomocnik skarżącej przedłożył uchwałę budżetową Gminy Ś. na rok 2016 nr (...) z dnia (...) grudnia 2015 r. wraz z załącznikami oraz trzy uchwały w sprawie zmian w uchwale budżetowej Gminy Ś. na rok 2016 z załącznikami. Po wprowadzeniu ostatnich zmian, planowane dochody gminy sięgają kwoty 18.138.825,42 zł, wydatki obejmują 18.427.825,42 zł, a deficyt budżetowy w wysokości 289.000 zł ma zostać pokryty przychodami pochodzącymi z kredytu. W budżecie gminy utworzono rezerwę ogólną w wysokości 42.000 zł oraz rezerwę celową w kwocie 28.000 zł z przeznaczeniem na realizację zadań z zakresu zarządzania kryzysowego (§ 5 uchwały budżetowej). Jednocześnie upoważniono wójta do zaciągania kredytów i pożyczek na pokrycie występującego w ciągu roku przejściowego deficytu do wysokości 830.000 zł (§ 11 uchwały budżetowej).
Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje:
W postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest, że strona wnosząca do Sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki, obowiązana jest do uiszczenia kosztów sądowych. Zgodnie bowiem z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a.") – strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie.
W myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Określenie "gdy wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Zatem rozstrzygnięcie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę.
W ocenie referendarza sądowego, wniosek skarżącej nie zasługuje na uwzględnienie.
Na wstępie wyjaśnić należy, iż podstawę gospodarki finansowej jednostki samorządu terytorialnego w roku budżetowym stanowi jej budżet uchwalany w formie uchwały budżetowej, który jest rocznym planem dochodów i wydatków oraz przychodów i rozchodów tej jednostki (art. 211 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych, t. j. Dz. U. z 2013 r., poz. 885 ze zm.). Uchwała ta zawiera także plany przychodów i wydatków zakładów budżetowych, gospodarstw pomocniczych jednostek budżetowych i funduszy celowych oraz dochodów własnych jednostek budżetowych. W budżecie jednostki samorządu terytorialnego mogą być ponadto tworzone rezerwy budżetowe, które uelastyczniają proces wydatkowania środków publicznych. W art. 222 ust. 1 ustawy o finansach publicznych postanowiono, że w budżecie jednostki samorządu terytorialnego tworzy się rezerwę ogólną, w wysokości nie niższej niż 0,1% i nie wyższej niż 1% wydatków budżetu, zaś w ustępie 2 tego przepisu przewidziano także możliwość utworzenia rezerw celowych. Zatem utworzenie rezerwy ogólnej przez gminę jest obligatoryjne, zaś rezerwy celowe mają charakter fakultatywny.
W konsekwencji jednostka samorządu terytorialnego jaką jest gmina nie została pozbawiona możliwości kształtowania swojej polityki finansowej oraz wpływu na sposób wykorzystania posiadanych środków pieniężnych, aczkolwiek dysponowanie przez gminę tymi środkami - w porównaniu do przedsiębiorstw prywatnych działających na zasadzie swobody działalności gospodarczej - jest znacznie ograniczona. Wobec tego, uwzględniając specyfikę funkcjonowania tego typu jednostek i nie negując konieczności wykorzystania środków pozyskanych z kredytów czy subwencji na ściśle określone cele, dla oceny czy spełnione zostały przesłanki do przyznania prawa pomocy niezbędne jest zbadanie uchwały budżetowej gminy, w szczególności poziomu zaplanowanych rezerw budżetowych.
W orzecznictwie podkreśla się, iż prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim podmiotom pozbawionym źródeł stałego dochodu i majątku, a także możliwości uzyskania środków na prowadzenie procesu z jakichkolwiek źródeł, nie może być zaś traktowane jako forma zabezpieczenia innych wydatków, uznawanych przez stronę za priorytetowe, a niemających obiektywnie takiego charakteru (np. wydatków, których poniesienie może być odroczone bez uszczerbku dla budżetu gminy, gdyż nie będzie się wiązało z koniecznością zaciągnięcia kolejnych zobowiązań finansowych, powodując w ten sposób powstanie lub zwiększenie deficytu i trudności w utrzymaniu płynności finansowej); por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 sierpnia 2012 r. o sygn. akt II OZ 677/12 i II OZ 678/12 (orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne na stronie internetowej pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy wskazać należy, iż w uchwale budżetowej z (...) grudnia 2015 r. ustalono rezerwę ogólną w wysokości 42.000 zł. Nadto w uchwale tej przewidziano również rezerwę celową na realizację zadań z zakresu zarządzania kryzysowego w kwocie 28.000 zł.
Zaakcentować również wypada, że na dzień sporządzenia wniosku o przyznanie prawa pomocy, tj. 17 maja 2016 r. (którego brak formalny został uzupełniony 22 września 2016 r. – data stempla pocztowego), na rachunkach bankowych gminy dostępne były środki w łącznej wysokości 635.363,44 zł.
Wobec powyższego nie sposób przyjąć, by strona skarżąca była pozbawiona możliwości wygospodarowania kwoty 2.000 zł na pokrycie wpisu sądowego od skargi w niniejszej sprawie, którego wysokość wynika z treści przepisu § 1 pkt 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193).
Powyższe stanowisko znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. W postanowieniu z dnia 8 stycznia 2009 r. o sygn. akt II OZ 1355/08 stwierdzono, że jeżeli gmina posiada środki pieniężne na rachunku bankowym, a nadto zaplanowała w uchwale budżetowej rezerwę na nieprzewidziane wydatki, w wysokości przewyższającej ciążące na niej koszty sądowe to, uznać należy, iż posiada środki pozwalające na ich pokrycie (por. także wskazane wyżej postanowienia Sądu drugiej instancji z 8 sierpnia 2012 r. o sygn. akt II OZ 677/12 i II OZ 678/12).
W roku budżetowym 2016 skarżąca gmina przeznaczyła kwotę 1.700 zł na "koszty postępowania sądowego i prokuratorskiego" w ramach wydatków z zakresu profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych (załącznik nr 4 do uchwały Rady Gminy Ś. Nr (...)z (...) czerwca 2016 r.), natomiast nie zaplanowała wydatków z tytułu postępowań sądowych w innych sprawach. Taka postawa nie zasługuje na aprobatę; niezabezpieczenie w planie wydatków bieżących środków na postępowania sądowe, nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem skarżącej i przyznaniem jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (por. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 czerwca 2012 r. o sygn. akt IV SA/Wa 9/12). W powołanym wyżej postanowieniu z 8 stycznia 2009 r. o sygn. akt II OZ 1355/08 Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż gmina nawet będąc w trakcie realizacji licznych inwestycji, co jest przecież zrozumiałe w przypadku jednostki samorządu terytorialnego zaspakajającej potrzeby lokalnej społeczności, powinna uwzględnić w swoich wydatkach również konieczne środki finansowe pozwalające na jej uczestnictwo w postępowaniach sądowych wynikających z bieżącej działalności gminy.
Jednocześnie obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, który wynika z uregulowań ustawowych, nie można traktować jako pozbawiającego konstytucyjnego prawa do Sądu czy choćby prawo to ograniczającego. Powyższe poglądy zachowują pełną aktualność w stanie faktycznym niniejszej sprawy.
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 w związku z art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a, orzeczono jak w sentencji postanowienia.