Uzasadnienie
W. K. wezwany do uiszczenia wpisu sądowego w wysokości 100 zł wystąpił z wnioskiem – uzupełnionym na urzędowym formularzu PPF z 27 października 2010 r. – o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego.
Wnioskodawca wskazał, iż nie posiada nieruchomości, zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych, nie prowadzi gospodarstwa domowego, nie osiąga żadnego dochodu. W uzasadnieniu podniósł, iż komornik odebrał mu całe stado bydła oraz gospodarstwo rolne, w związku z czym nie ma jak egzystować i "obrabiać dzierżawionych gruntów". Dodatkowo wskazał, iż jest zadłużony w banku i "na rzecz instytucji".
W związku z tym, iż wnioskodawca nie uzupełnił wszystkich rubryk urzędowego formularza PPF, zarządzeniem z 4 listopada 2010 r. wezwano go do uzupełnienia braków formalnych wniosku. Jednocześnie, z uwagi na to, że złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, wezwano go do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów.
W odpowiedzi na powyższe, skarżący złożył pismo procesowe z 3 grudnia 2010 r., w którym wyjaśnił, iż zamieszkuje u rodziny, która pomaga mu w utrzymaniu. Wskazał, iż nie posiada żadnego majątku ani oszczędności na rachunkach bankowych.
Zarządzeniem z 22 grudnia 2010 r. ponownie wezwano wnioskodawcę do złożenia dodatkowego oświadczenia oraz do nadesłania określonych dokumentów.
Pismem z 25 stycznia 2011 r. skarżący oświadczył, iż pomoc rodziny nie jest zorganizowana lecz sporadyczna i stara się sam utrzymywać, z pomocy społecznej nie korzysta, nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z żoną ani z rodziną, czy też z osobami trzecimi.
Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje:
Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.).
Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a., ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności.
Powyższy przepis znajduje swoje rozwinięcie w wydanym – na podstawie art. 256 p.p.s.a. – rozporządzeniu Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r., w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnym oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245). Zgodnie z § 4 tego rozporządzenia, dokumentami źródłowymi, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności:
- 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe;
- 2) wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy;
- 3) wypisy z rejestrów urzędowych;
- 4) odpisy aktualnych bilansów;
- 5) zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat;
- 6) zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjna gminy.
W tym miejscu zauważyć należy również, iż zawarte w omawianym przepisie określenie "w szczególności", wskazuje na to, iż wymienione w jego kolejnych punktach dokumenty źródłowe, stanowią katalog otwarty, który może być rozszerzony, jeśli okaże się – z uwagi na stan sprawy – iż niezbędne jest złożenie innych dokumentów. Jeżeli chodzi natomiast o "dodatkowe oświadczenie", o którym mowa w art. 255 p.p.s.a., to wnioskodawcę można wezwać do podania takich informacji, które pozwolą na ocenę jego sytuacji majątkowej i rodzinnej, by można było ustalić w sposób rzetelny i odpowiadający istniejącemu stanowi rzeczy, czy w sprawie zachodzą przesłanki do udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Wobec tego, iż oświadczenia złożone przez wnioskodawcę na urzędowym formularzu PPF z 27.10.2010 r., okazały się niewystarczające do oceny czy nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (jako warunku udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie), został wezwany do podania informacji pozwalających na lepszą ocenę jego sytuacji majątkowej oraz do złożenia określonych dokumentów.
Mając na uwadze powyższe, stwierdzić należy, iż złożone przez stronę oświadczenia – w szczególności w odpowiedzi na wezwanie sądu – nie można uznać za wiarygodne i rzetelne, co powoduje, że nie jest możliwe ustalenie rzeczywistych możliwości majątkowych wnioskodawcy. To z kolei uniemożliwia dokonanie porównania wysokości obciążeń finansowych z jakimi winien się liczyć w postępowaniu sądowym (na obecnym etapie wpis sądowy od skargi w wysokości 100 zł oraz ewentualne koszty zastępstwa procesowego) z jego rzeczywistymi możliwościami płatniczymi, biorąc pod uwagę koszty niezbędnego utrzymania.
W tym miejscu przypomnieć należy, iż wnioskodawca – na którym spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z wyjątkowej instytucji prawa pomocy – winien z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania oraz udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku.
Przede wszystkim wskazać trzeba, iż wnioskodawca oświadcza, że nie osiąga żadnego dochodu. Jednocześnie podaje, iż w utrzymaniu pomaga mu rodzina. W odpowiedzi na wezwanie wykonane na zarządzenie z 22 grudnia 2010 r. wskazuje natomiast, że stara się utrzymywać sam, zaś pomoc rodziny jest sporadyczna. We wniosku złożonym na formularzu PPF stwierdza, iż zamieszkuje u rodziny, jednakże z nikim nie prowadzi gospodarstwa domowego. Wskazuje ponadto, iż nie ma z czego "obrabiać dzierżawionych gruntów" przy jednoczesnym twierdzeniu, że komornik odebrał mu bydło i gospodarstwo rolne. W końcu podaje, iż ma zadłużenie w banku, a jednocześnie nie składa oświadczenia co do posiadania rachunku bankowego oraz żądanych wyciągów z ewentualnie posiadanego rachunku. Nie składa również innych żądanych dokumentów, potwierdzających odebranie skarżącemu gospodarstwa rolnego oraz nieruchomości rolnych o powierzchni – jak wynika z akt administracyjnych – [...] ha, czy też zaświadczenia z odpowiedniego urzędu gminy, potwierdzającego, że nie posiada gospodarstwa rolnego (nieruchomości rolnych), bądź wskazującego powierzchnię posiadanego gospodarstwa oraz wysokość dochodów uzyskiwanych z nieruchomości rolnych.
Te wszystkie wątpliwości powodują, iż nie można dokonać analizy stanu majątkowego posiadania wnioskodawcy, a co więcej nie można dokonać porównania z ponoszonymi wydatkami, bowiem skarżący nie składa oświadczenia jak przedstawiają się wydatki niezbędnymi dla jego utrzymania.
Warto w tym miejscu wskazać na stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego dotyczące "wykazania" stanu majątkowego wnioskującej strony, jakie wyraził w postanowieniu z 22 kwietnia 2010 r. o sygn. akt II GZ 63/10, podnosząc, iż właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy (postanowienie dostępne na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Powyższe wątpliwości powodują, iż nie można dokonać oceny, czy wnioskodawca spełnia ustawowe przesłanki do udzielenia mu prawa pomocy.
Na marginesie już tylko wskazać należy, iż z postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku o sygn. akt I SA/Gd 604/08 z dnia 10 grudnia 2010 r. wynika, iż składane przez skarżącego (w wielu innych sprawach toczących się przed tamtejszym Sadem) wnioski o przyznanie prawa pomocy zostały rozpoznane odmownie.
Na koniec warto przypomnieć, jak to słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, że rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia.
W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie (postanowienie dostępne na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.