Uzasadnienie
J. J., dalej: "Skarżący" lub "Strona" wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego.
W uzasadnieniu wniosku podał, że znajduje się w bardzo trudnej sytuacji finansowej. Jest emerytem i jego świadczenie emerytalne wynosi 1.100 zł netto. W kręgu osób pozostających ze Skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym wskazał małżonkę, podkreślając, iż posiadają rozdzielność majątkową. Żona Skarżącego również pobiera emeryturę w takiej samej wysokości. Jako miesięczne wydatki konieczne do utrzymania Skarżący wymienił: opłatę za energię elektryczną – 60 zł, opłatę za gaz – 55 zł, opłatę za wodę - 75 zł, opłatę za wywóz śmieci – 14 zł, koszty zakupu leków – 50 – 70 zł, koszty zakupu środków czystości – 20 zł, koszty zakupu żywności – ok. 600 zł, koszty zakupu opału – 200 zł (łącznie 1.074 zł). Ponadto skarżący oświadczył, że nie posiada żadnego majątku. Do wniosku załączył odcinek przekazu pocztowego swojego świadczenia emerytalnego za styczeń 2016 r. w kwocie 1.104,31 zł netto.
Odpowiadając na wezwanie do złożenia dodatkowych dokumentów oraz przedstawienia dodatkowych informacji Skarżący wyjaśnił, że wraz z żoną mieszka w części domu córki (małżonkowie mają ustanowioną na ich rzecz nieodpłatną służebność osobistą mieszkania polegającą na prawie korzystania z pomieszczeń na parterze budynku). Miesięczne wydatki Skarżącego przekraczają 1.000 zł, w tym na leki wydatkuje ok. 700 – 800 zł. Natomiast wydatki jego małżonki są "dużo większe, gdyż musi wydać na dojazdy do specjalistów i na lekarstwa". Z kolei wydatki związane z utrzymaniem mieszkania małżonkowie ponoszą po połowie. Każde z nich miesięcznie odkłada też po 200 zł na zakup opału do ogrzewania mieszkania w sezonie grzewczym (od września do maja), ponieważ koszt zakupu węgla na ten okres wynosi ok. 4.500 zł, a drzewa – ok. 1.200 zł. Skarżący podkreślił, że ani on ani jego małżonka nie posiadają majątku, w tym oszczędności czy samochodu. Nie dysponują również rachunkami bankowymi. Syn skarżącego mieszka oddzielnie.
Skarżący zaznaczył, iż przedłożył już odcinki emerytur, a zeznania podatkowego za 2015 rok jeszcze nie otrzymał.
Postanowieniem z dnia 14 marca 2016 r. starszy referendarz sądowy WSA w Warszawie odmówił przyznania Skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie starszy referendarz sądowy wskazał, że Skarżący nie przedstawił w sposób klarowny i pełny swojej sytuacji majątkowej, a jego pismo z [...] lutego 2016 r. stanowi tylko częściowe wykonanie wezwania Sądu z 15 lutego 2016 r. Zwrócono uwagę, że Skarżący nie przedłożył żadnych dokumentów poza załączonym do wniosku o przyznanie prawa pomocy odcinkiem jego świadczenia emerytalnego za styczeń 2016 r. i ograniczył się do wyjaśnień, z których wynika, że przy dochodzie w wysokości 1.100 zł wydatkuje na niezbędne utrzymanie ponad 1.000 zł. Ponadto z treści ww. pisma wynika, że małżonka Skarżącego ponosi wydatki znacznie przewyższające jej dochód, który to - według oświadczenia Skarżącego - także wynosi 1.100 zł. Skarżący nie przedstawił żadnego dokumentu wskazującego wysokość świadczenia pobieranego przez jego żonę, akcentując, iż od 1995 r. mają zniesioną małżeńską współwłasność majątkową. Starszy referendarz sądowy podkreślił, że fakt pozostawania w rozdzielności majątkowej nie może uzasadniać zaniechania oceny sytuacji materialnej małżonki Skarżącego.
Strona wniosła sprzeciw od postanowienia. W ocenie Skarżącego wszystkie informacje dotyczące jego sytuacji majątkowej zaprezentował rzetelnie w pismach skierowanych do Sądu. Wskazał, że nie gromadził paragonów i faktur, bo nie sądził, że będą mu potrzebne. Podkreślił, że jego jedynym źródłem dochodu jest świadczenie emerytalne.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
W myśl art. 260 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., zwanej dalej "p.p.s.a.") - w brzmieniu znajdującym zastosowanie do spraw, w których skargi wniesiono po dniu 14 sierpnia 2015 r. - rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność.
Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.).
Stosownie do art. 245 § 1 i 2 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.
Przyznanie prawa pomocy uzależnione jest jednak od spełnienia przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. Zgodnie z § 1 pkt 1 tego artykułu osoba fizyczna może domagać się przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z konstrukcji tego przepisu wynika, iż to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy.
W ocenie Sądu zaskarżone sprzeciwem postanowienie starszego referendarza sądowego WSA w Warszawie z dnia 14 marca 2016r. wydane zostało prawidłowo, w poprawnie ustalonym stanie faktycznym.
Analizując złożone przez Stronę oświadczenia stwierdzić należy, że Skarżący nie przedstawił wszystkich dokumentów i informacji wskazanych w wezwaniu z 9 lutego 2016 r. Skarżący nie przedstawił dokumentów wskazanych w tym wezwaniu, a więc zaświadczeń o wysokości emerytury żony ani też innego dokumentu, z którego wynika wysokość tego świadczenia, nie przedstawił - również na etapie wniesienia sprzeciwu odpisów zeznań podatkowych. Wnioskodawca nie udokumentował i nie uprawdopodobnił również miesięcznych kosztów utrzymania rodziny. Odnosząc się do złożonych wyjaśnień, iż nie gromadził faktur i paragonów bowiem nie wiedział, że będą przydatne, w ocenie Sądu nie są to oświadczenia wiarygodne. Doświadczenie życiowe wskazuje na niezbędność gromadzenia faktur dokumentujących np. zużycie wody, gazu, energii elektrycznej, ścieków, śmieci albo dokumentów potwierdzających ich opłacenie, chociażby na wypadek konieczności złożenia reklamacji od naliczonych opłat albo konieczności udokumentowania, że opłaty zostały poniesione wobec wystawcy faktury.
Odnosząc się do wyjaśnień Skarżącego, że mają zniesioną z żoną małżeńską współwłasność majątkową podzielić należy ocenę starszego referendarza sądowego, iż fakt pozostawania Skarżącego w rozdzielności majątkowej z żoną nie może uzasadniać zaniechania oceny sytuacji materialnej jego małżonki. Stosownie bowiem do art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 2082), małżonkowie są obowiązani, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zgodnie z art. 23 tej ustawy małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny. Z obowiązku tego nie zwalnia małżonków istnienie rozdzielności majątkowej między nimi. W razie ustanowienia rozdzielności majątkowej, małżonkowie nadal obowiązani są do zaspokajania potrzeb rodziny.
Wykazanie zatem sytuacji materialnej obojga małżonków, przynajmniej w zakresie wystarczającym do scharakteryzowania rzeczywistych możliwości płatniczych małżonka domagającego się dofinansowania z budżetu państwa, jest w postępowaniu w przedmiocie przyznania prawa pomocy konieczne (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 czerwca 2015 r., sygn. akt I GZ 313/15 oraz z dnia 12 stycznia 2016 r., sygn. akt I GZ 884/15; orzeczenia dostępne na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Pogląd ten wydaję się uzasadniony w rozpoznawanej sprawie również dlatego, że małżonkowie mieszkają razem i dzielą się kosztami utrzymania zajmowanego mieszkania.
W ocenie Sądu zasadny jest wniosek, że Skarżący nie złożył precyzyjnych wyjaśnień zarówno w zakresie dochodów rodziny, jak i ponoszonych kosztów jej utrzymania. W konsekwencji nie jest możliwe określenie rzeczywistych relacji dochodów do wydatków, co pozwoliłoby na ocenę zasadności przyznania prawa pomocy, w tym uiszczenia wpisu sądowego w kwocie 200 zł, od uiszczenia którego zależy rozpoznanie sprawy przez Sąd.
W orzecznictwie ugruntowane jest stanowisko, że w postępowaniu w sprawie prawa pomocy wnioskodawca – na którym spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z tej wyjątkowej instytucji – winien z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania oraz udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku.
Nieudzielenie pełnej odpowiedzi na postawione pytania (w formularzu i dodatkowym wezwaniu), uniemożliwia dokonanie pełnej oceny możliwości ponoszenia przez Skarżącego kosztów sądowych i ewentualnego ustanowienia pełnomocnika. Mając powyższe na uwadze, oświadczenie Skarżącego należało uznać za budzące wątpliwości, a zatem niewiarygodne, aby na jego podstawie dokonać właściwej oceny sytuacji materialnej, w jakiej znajduje się. Oświadczeniem o przedstawionej treści Skarżący uniemożliwił porównanie wysokości kosztów związanych z postępowaniem sądowoadministracyjnym i możliwości płatniczych. Podkreślić należy, że przyznanie prawa pomocy jest możliwe tylko w wypadku, gdy Skarżący nie dysponuje jakimikolwiek środkami finansowymi. Przesłanką zastosowania instytucji zwolnienia od koszów sądowych i ustanowienia pełnomocnika nie może być brak wolnych środków finansowych, ale obiektywna niemożność ich zdobycia przez stronę skarżącą.
Ponieważ koszty postępowania powinny być ponoszone na równi z innymi niezbędnymi wydatkami, obowiązek ich uiszczenia może spowodować powstanie uszczerbku w utrzymaniu rodziny i konieczność ograniczenia innych wydatków.
W świetle powyższego Sąd postanowił, jak w sentencji na podstawie art. 260 § 1 i 3 p.p.s.a.