Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 24 lipca 2014 r., sygn. akt III SA/Wa 3094/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przyznał na rzecz adwokata K. P.– pełnomocnika strony skarżącej – kwotę 1.230 zł tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.
Sąd I instancji wyjaśnił, że pismem z dnia 8 maja 2014 r. adw. K. P. zwrócił się - z uwagi na to, że skarga została złożona przez stronę osobiście – o rozpoznanie jej poza zakresem zarzutów i wniosków ze skargi, zgodnie z art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) – dalej "P.p.s.a.".
Następnie, pismem z dnia 21 maja 2014 r., poinformował sąd o zmianie pełnomocnika, o tym, że zapoznał się z aktami sprawy, złożył oświadczenie, że koszty nie zostały pokryte w jakiejkolwiek części oraz zwrócił się o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej.
Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 23 maja 2014 r. odmówił adw. K.P. zasądzenia na jego rzecz kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W sprzeciwie z dnia 5 czerwca 2014 r. adw. K.P. wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez przyznanie mu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej. W uzasadnieniu sprzeciwu pełnomocnik wskazał, że złożenie pisma procesowego miało na celu zabezpieczenie interesu skarżącego i było wykonywaniem udzielenia pomocy prawnej, a przede wszystkim mieściło się w treści art. 4 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (Dz.U. z 2009 r. Nr 146, poz. 1188 ze zm., dalej "Pr.adw."). Wyjaśnił, że już samo tylko przygotowanie pisma procesowego jest w orzecznictwie uznane za świadczenie pomocy prawnej.
Ponadto stwierdził, że również zaznajomienie się z aktami jako czynność wymagająca określonej inwencji intelektualno-koncepcyjnej musi mieścić się w zakresie udzielania pomocy prawnej. Nie jest bowiem możliwe udzielenie pomocy prawnej bez znajomości akt sprawy, a skarga czy decyzje organów nie są pełnomocnikowi przesyłane z urzędu z tej tylko okoliczności, że został wytypowany do funkcji pełnomocnika z urzędu.
Sąd I instancji, analizując powyższe okoliczności, uznał, że wynagrodzenie może być przyznane jedynie w sytuacji, gdy pomoc prawna świadczona jest przez pełnomocnika w sposób profesjonalny. Podkreślił, że rola pełnomocnika ograniczyła się jedynie do zapoznania się z aktami sprawy i sporządzenia pisma procesowego, zawierającego wniosek o rozpoznanie skargi sporządzonej osobiście przez stronę zgodnie z art. 134 P.p.s.a., tj. poza zakresem zarzutów i wniosków. Mając więc na uwadze zaangażowanie pełnomocnika, nakład pracy oraz charakter przedmiotowej sprawy Sąd I instancji uznał, że wynagrodzenie w wysokości 1.000 zł jest adekwatne do udziału pełnomocnika w niniejszym postępowaniu.
Wobec powyższego, na podstawie § 6 pkt 7 w zw. z § 2 ust. 1 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r., poz. 461) - dalej "rozporządzenie", Sąd ustalił i przyznał adwokatowi wynagrodzenie w powyższej kwocie doliczając należny podatek VAT.
W złożonym zażaleniu adw. K. P. wniósł o jego zmianę poprzez zasądzenie ponoszonych przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w wysokości 1-krotności stawki minimalnej powiększonej o należny podatek od towarów i usług w stawce przewidzianej dla tego rodzaju czynności.
Ponadto wniósł o zwrócenie się przez Naczelny Sąd Administracyjny do Trybunału Konstytucyjnego w przedmiocie:
- 1. Czy art. 197 § ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zakresie odnoszącym się do zażalenia na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w przedmiocie rozpoznania sprawy ze sprzeciwu na postanowienie referendarza sądowego o przyznaniu wynagrodzenia adwokatowi za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy jest zgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP.
- 2. Czy § 2 Rozporządzenia rozumiany w ten sposób, że pozwala na obniżenie wynagrodzenia adwokata poniżej określonych w rozporządzeniu tym stawek minimalnych jest zgodny z art. 64 ust. 1 w zw. z art. 31 ust. 3 w zw. z art. 92 ust. 1 w zw. z art. 2 Konstytucji oraz art. 29 ust. 2 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze.
W uzasadnieniu zażalenia wskazał, odwołując się do orzecznictwa sądów administracyjnych, że na podstawie obowiązujących przepisów nie ma prawnej możliwości miarkowania kosztów postępowania sądowego poniżej przewidzianej prawem stawki minimalnej. Podniósł bowiem, że jedyny przepis regulujący tę kwestię w ustawie Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, tj. art. 207 § 2, odnosi się wyłącznie do kosztów postępowania kasacyjnego. Natomiast miarkowanie kosztów na podstawie § 2 Rozporządzenia sprawiałoby, że zdanie pierwsze § 2 ust. 2 Rozporządzenia traciłoby swój normatywny sens. Pełnomocnik jednocześnie podkreślił, że świadczona przez niego pomoc prawna udzielona była w terminie i nie była obarczona błędami.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zaskarżone postanowienie podlega uchyleniu. Należy przypomnieć, że w myśl art. 250 P.p.s.a. wyznaczony adwokat, radca prawny, doradca podatkowy albo rzecznik patentowy otrzymuje wynagrodzenie odpowiednio według zasad określonych w przepisach o opłatach za czynności adwokatów, radców prawnych, doradców podatkowych albo rzeczników patentowych w zakresie ponoszenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej oraz zwrotu niezbędnych i udokumentowanych wydatków.
Przepisy określające zasady otrzymywania wynagrodzenia przez adwokatów są uregulowane w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. z 2013 r., poz. 461), zwanego dalej "Rozporządzeniem".
W ust. 1 § 2 tegoż rozporządzenia prawodawca wskazał, że zasądzając opłatę za czynności adwokata z tytułu zastępstwa prawnego, sąd bierze pod uwagę niezbędny nakład pracy adwokata, a także charakter sprawy i wkład pracy adwokata w przyczynienie się do jej wyjaśnienia i rozstrzygnięcia.
Zgodzić należy się z autorem zażalenia, że obowiązujące regulacje prawne nie dają podstaw sądowi do miarkowania wynagrodzenia należnego dla pełnomocnika strony, ustanowionego w ramach prawa pomocy, za pomoc prawną świadczoną w toku postępowania sądowoadministracyjnego przed Sądem I instancji poniżej kwot minimalnych. Jedynym wyjątkiem jest sytuacja uregulowana w § 3 ust. 2 Rozporządzenia, kiedy to w przypadkach szczególnie uzasadnionych, gdy przemawia za tym sytuacja majątkowa lub rodzinna klienta albo rodzaj sprawy, adwokat może ustalić stawkę opłaty niższą niż stawka minimalna albo zrezygnować z opłaty w całości. Tylko w tej sytuacji sąd może, w oparciu o § 3 ust. 3 Rozporządzenia, zasądzić koszty zastępstwa procesowego w wysokości niższej, jednakże ustalonej samodzielnie przez adwokata.
Podobne stanowisko można odnaleźć w orzecznictwie. Przykładowo jedynie można wskazać, że w postanowieniu z dnia 17 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 66/11, wydanym na gruncie § 2 rozporządzenia w sprawie opłat za czynności adwokackie, Naczelny Sąd Administracyjny przyjął, że "Sąd ma możliwość miarkowania wynagrodzenia pełnomocnika, ale jedynie gdy strona wnosi o przyznanie tego wynagrodzenia w kwocie stanowiącej wielokrotność stawki minimalnej. Nie może natomiast orzec o przyznaniu wynagrodzenia poniżej stawki minimalnej, określonej rozporządzeniem dla danego rodzaju sprawy".
Z kolei w postanowieniu Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 10 października 2013 r., sygn. akt I ACa 23/13, stwierdzono, że ocena przesłanek określenia wysokości wynagrodzenia adwokata, wskazanych w § 2 ust. 1 Rozporządzenia, w powiązaniu z § 19 pkt 1, dotyczyć może jedynie przypadku podwyższenia wynagrodzenia ponad kwotę stawki minimalnej, natomiast nie stwarza możliwości jego obniżenia w stosunku do poziomu tej stawki.
O charakterze stawek minimalnych wielokrotnie wypowiadał się Sąd Najwyższy, stwierdzając, że stanowią one minimalne wynagrodzenie przewidziane za pomoc prawną udzieloną przez adwokatów przed organami wymiaru sprawiedliwości. W wydawanych orzeczeniach SN podkreślał, że charakter tych stawek jest tego rodzaju, że stanowią one minimalne wynagrodzenie przewidziane za pomoc prawną udzieloną przez adwokatów przed organami wymiaru sprawiedliwości (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 24 lipca 2009 r., sygn. akt I PZP 3/09, OSNP 2010, nr 7-8, poz. 83 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 sierpnia 2011 r., sygn. akt I CSK 611/10, nie publ.).
Z kolei, jak wskazano w uchwale SN z dnia 8 marca 2012 r., sygn. akt III CZP 2/12, ze względu na charakter prawny stawek minimalnych nie ma argumentów aksjologicznych uzasadniających zasądzenie od Skarbu Państwa za pomoc prawną udzieloną przez adwokata z urzędu opłaty niższej od stawek minimalnych. Wprawdzie obowiązek świadczenia pomocy prawnej z urzędu jest obowiązkiem publicznoprawnym adwokatów (por. art. 28 Pr.adw.), zapewniającym prawidłowe funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości przez zapewnienie realizacji prawa obywateli do sądu oraz do równego traktowania (art. 45 ust. 1 i art. 32 Konstytucji), jednakże jego wykonywanie ma charakter odpłatny (art. 29 Pr.adw.).
W świetle przytoczonych wyżej przepisów, jak i wypracowanego na ich tle orzecznictwa należało przyjąć, że koszty pomocy prawnej udzielonej z urzędu przyznane adwokatowi od Skarbu Państwa obejmują opłatę nie niższą od właściwych stawek minimalnych opłat za czynności adwokackie, przewidzianych w Rozporządzeniu.
Niemniej jednak należy podkreślić, że pełnomocnik ustanowiony w ramach przyznanego stronie prawa pomocy otrzymuje wynagrodzenie jedynie w związku z faktycznym (rzeczywistym) udzieleniem pomocy prawnej (por. postanowienia NSA: z dnia 22 grudnia 2004 r., sygn. akt OZ 720/04, ONSAiWSA 2005/5/93; z dnia 18 października 2007 r., sygn. akt II FZ 515/07, wyrok WSA w Białymstoku z dnia 28 lutego 2008 r., sygn. akt II SA/Bk 835/07 oraz S. Babiarz, B. Dauter, M. Niezgódka-Medek, Koszty postępowania w sprawach administracyjnych i sądowoadministracyjnych, Warszawa 2007, s. 316-317). Stanowisko, że czynności pełnomocnika ustanowionego z urzędu, które są sprzeczne z zasadami profesjonalizmu nie uzasadniają przyznania mu kosztów nie opłaconej pomocy prawnej jest również prezentowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego (vide postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 12 lutego 1999 r., sygn. akt II CKN 341/98, OSNC 1999/6/123 i z dnia 18 marca 1999 r. sygn. akt I CKN 1046/97, OSNC 1999/10/178).
Należy podkreślić, że charakter wypłacanego świadczenia na rzecz ustanowionego z urzędu pełnomocnika, tj. opłacanie tego wynagrodzenia ze środków publicznych obliguje sąd do szczególnego badania tego, czy pomoc prawna rzeczywiście została udzielona. W postanowieniu z dnia 25 października 2011 r., sygn. akt I OZ 790/11, NSA uznał, że samo zapoznanie się z aktami sprawy bez podjęcia dalszych czynności procesowych nie jest wystarczające do uznania, że pomoc prawna z urzędu została stronie udzielona.
Skoro zatem brak jest podstaw do miarkowania wynagrodzenia, zadaniem Sądu I instancji winno być ponowne przeanalizowanie sprawy i ustalenie czy czynności podjęte przez adw. K. P. mogły stanowić rzeczywistą pomoc prawną, za którą przysługiwałoby wynagrodzenie, o którym mowa w art. 250 P.p.s.a.
Wobec stwierdzenia, że zaskarżone postanowienie naruszało treść art. 250 P.p.s.a. w zw. z § 2 ust. 1 Rozporządzenia, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.