Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 20 marca 2019 r., sygn. akt I GSK 3420/18

Uzasadnienie

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach wyrokiem z 12 lipca 2018 r., I SA/Ke 147/18, po rozpoznaniu na rozprawie sprawy ze skargi [...] na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 25 kwietnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności składkowych, oddalił skargę.

WSA rozstrzygał w następującym stanie faktycznym sprawy.

Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (KRUS) decyzją z 25 kwietnia 2018 r. utrzymał w mocy decyzję z 29 lipca 2016 r. odmawiającą [...] umorzenia należności głównej i odsetek za okres od 1 stycznia 2015 r. do 30 czerwca 2016 r. w łącznej kwocie [...] zł, w tym na ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie w kwocie [...] zł; na ubezpieczenie emerytalno-rentowe w kwocie [...] zł (w tym odsetki za okres od 1 stycznia 2015 r. do 30 czerwca 2016 r. - w kwocie [...] zł). W uzasadnieniu decyzji wskazano, że wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach (I SA/Ke 644/16) z 18 stycznia 2018 r. została uchylona decyzja w sprawie o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników z dnia 14 października 2016 r. ze względów proceduralnych.

Następnie strony zostały zawiadomione o możliwości ponownego zapoznania się ze zgromadzoną w sprawie dokumentacją. Zostały udostępnione wszystkie tomy akt ubezpieczeniowych, a w szczególności przedstawiono dokumentację zgromadzoną w sprawie. Z dokumentacją zgromadzoną w sprawie zapoznał się [...] nie skorzystała z tego uprawnienia. Z przekazanych Kasie oddzielnie, w dniach następnych, pism procesowych nie wynikały jakiekolwiek zarzuty do zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Organ wskazał, że przedmiotem decyzji jest ponowne rozpatrzenie wniosku stron o umorzenie zadłużenia składkowego za okres od 1 stycznia 2015 r. do 30 czerwca 2016 r., które 3 czerwca 2016r. wynosiło [...] zł. Dnia 16 sierpnia 2016 r. Kasa otrzymała dwa pisma: jedno od wnioskodawczyni o umorzenie zadłużenia za rok 2015 oraz 2016 i ponowne rozpatrzenie sprawy w tym zakresie.

W związku z powyższym, a w szczególności w związku z informacją o ponoszonych kosztach utrzymania gospodarstwa i rodziny, przeprowadzono postępowanie dowodowe w zakresie przesłanek umorzenia zobowiązań. Pismem z 24 sierpnia 2016 r. organ poinformował [...] o planowanym terminie wizytacji gospodarstwa i konieczności przygotowania określonych dokumentów. Korespondencja w ww. zakresie nie została odebrana przez uczestników w terminie. Z tego powodu wizytacja pracowników KRUS okazała się bezskuteczna. Wobec powyższych okoliczności wezwano strony do uzupełnienia materiału dowodowego poprzez przedłożenie rachunków, dokumentacji medycznej, dokumentacji obrazującej uzyskiwane dochody oraz ponoszone wydatki, a to w terminie 7 dni. Po ponownym przeanalizowaniu zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, na podstawie art. 41 a ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, Prezes Kasy stwierdził, że nie występują okoliczności dające podstawę do zmiany decyzji z 29 lipca 2016 r. tj. odmawiającej umorzenia ww. zadłużenia.

Nie udokumentowano bowiem poniesienia strat materialnych w wyniku zdarzeń losowych, mających znamiona klęsk żywiołowych, które uniemożliwiałyby spłatę zadłużenia z tytułu składek. Organ wskazał, że zadłużenie to powstało wyłącznie w wyniku zaprzestania opłacania składek bieżących w proteście przeciwko zgodnemu z prawem działaniu Kasy, m.in. przeciwko wydaniu decyzji z 30 marca 2010 r. o objęciu [...] obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym rolników. Organ wskazał, że [...] i nie reagowali na propozycje organu w zakresie zawarcia układu ratalnego, które umożliwiłyby wstrzymanie biegu odsetek oraz spłatę zadłużenia w ratach. Żądając umorzenia zadłużenia z tytułu składek, powołując się na określone okoliczności, jednocześnie strony odmawiały złożenia wyjaśnień w sprawie. Strony wskazywały, że są osobami biednymi i nie mają możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Jednakże okoliczności tych nie potwierdzały dokumentami.

Organ wskazał, że brak dowodów jest podstawową przeszkodą w podjęciu pozytywnej decyzji w sprawie o umorzenie należności. W ocenie organu zły stan zdrowia stanowi pewne ograniczenie w samodzielnym prowadzeniu działalności rolniczej. Znaczne pogorszenie zdrowia [...] w wyniku wypadku zostało potwierdzone dokumentacją medyczną znajdującą się w aktach sprawy, a także uzyskaniem przez ww. osobę uprawnień rentowych z ZUS. W wyniku leczenia nastąpiła poprawa stanu zdrowia. [...] natomiast wystarczająco udokumentowała swój stan zdrowia, a to w celu ustalenia uprawnień rentowych. Nie wykazała jednak w niniejszym postępowaniu, że jej stan zdrowia jest na tyle ciężki, że uniemożliwia jej całkowicie pracę czy zarządzanie pracą w gospodarstwie. Z posiadanej przez KRUS korespondencji wynika bowiem, że w 2015 r. wnioskodawcy utrzymywali się jedynie z renty chorobowej [...] w kwocie [...] zł miesięcznie (tj. [...] zł za cały rok).

Jednocześnie strony wskazały, że w tym samym czasie ponoszone były wydatki w wysokości [...] zł na różnego rodzaju potrzeby (m.in. ubezpieczenie pojazdów, energia elektryczna, lekarstwa, remonty, dojazd do gospodarstwa, pasze i koncentraty, paliwo czy też kurs rolniczy). Organ wskazał, że do bieżących kosztów należy doliczyć koszty zakupu żywności i odzieży. Organ stwierdził, że ujawnione wydatki przewyższają wielokrotnie ujawnione dochody. W konsekwencji nie może uznać za wiarygodne wyjaśnień stron postępowania. Organ uznał, że możliwe jest prowadzenie skutecznej egzekucji komorniczej i zabezpieczenie należności ograniczonym prawem rzeczowym w postaci hipoteki.

W ocenie KRUS kwota zadłużenia jest stosunkowa niska i może być spłacona w ramach układu ratalnego o niskich ratach, bez potrzeby stosowania instytucji umorzenia. Organ wskazał nadto na brak spełnienia wymogów przepisów prawa unijnego dotyczących pomocy publicznej. Stan zdrowia i niskie dochody uniemożliwiają stronom szybką modernizację i rozwój gospodarstwa rolnego. Nie daje to pozytywnej prognozy co do poprawy sytuacji ekonomicznej gospodarstwa warunkującej umorzenie zaległości w ramach pomocy de minimis w rolnictwie.

Na powyższą decyzję [...] złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach.

Oddalając skargę ww. wyrokiem z 12 lipca 2018 r. WSA w Kielcach napisał w uzasadnieniu, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa. WSA wskazał, że materialnoprawną podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia stanowi art. 41 a ust. 1 pkt 1 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2017 r. poz. 2336, dalej jako "u.u.s.r.") zgodnie z którym prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego może odroczyć termin płatności należności z tytułu składek na ubezpieczenie, rozłożyć ich spłatę na raty lub umorzyć w całości lub w części. Zdaniem WSA użyty w art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. zwrot "może" oznacza, że organ przy rozpatrywaniu sprawy i wydaniu rozstrzygnięcia działa w ramach uznania administracyjnego.

W przypadku stwierdzenia przesłanki może zatem wniosek uwzględnić lub odmówić jego uwzględnienia. Organ w tym zakresie posiada prawo wyboru rozstrzygnięcia. Sąd I instancji zaznaczył, że wybór taki nie może być dowolny i musi wynikać z wszechstronnego oraz dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy (art. 7 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego – Dz. U. z 2017 r. poz. 1257 – dalej "K.p.a."), wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a.), zaś decyzja winna spełniać wymogi określone w art. 107 § 3 K.p.a.

WSA dokonał analizy przesłanki umorzenia, tj. ważnego interesu zainteresowanego. WSA wskazał, że obowiązkiem organu, wynikającym z art. 77 § 1 K.p.a. było wyjaśnienie sytuacji materialnej i życiowej skarżącej, ustalenie osób, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, dochodów oraz koniecznych wydatków tak dla jej egzystencji, jak i osób prowadzących z nią wspólne gospodarstwo domowe. Ważny interes w umorzeniu składek ze względu na trudną sytuację ubezpieczonego istnieje bowiem wtedy, gdy pomiędzy obowiązkiem zapłaty należności i jego sytuacją materialną istnieje związek tego rodzaju, że wykonanie obowiązku zapłaty składek mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego i jego bliskich podstawnych potrzeb życiowych. Istotne przy tym jest, że ustalając istnienie przesłanki organ zobowiązany jest wziąć pod uwagę aktualną sytuację życiową i majątkową osoby wnoszącej o umorzenie zaległości.

Tak dokonane ustalenia powinny zostać odzwierciedlone w uzasadnieniu decyzji. Z kolei specyfika postępowania w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie polega na tym, że postępowanie to jest wszczynane z inicjatywy strony. Dotyczy jej indywidualnej sytuacji (w ramach badania istnienia ważnego interesu), której organ z urzędu nie może ustalić, nie posiada bowiem stosownych uprawnień, a przede wszystkim wiedzy o sytuacji życiowej wnioskodawcy. Postępowanie wszczęte wnioskiem strony o udzielenie ulgi w spłacie należności publicznoprawnych (tu: składek na ubezpieczenie rolnicze) nie jest postępowaniem, w którym w ramach realizacji zasady prawdy obiektywnej organ ma możliwość samodzielnie z urzędu, bez udziału strony, dokonania ustaleń, zebrania wszelkich dowodów i dokonania ich oceny. Ciężar dowodzenia w tego typu sprawach zdecydowanie przesuwa się na zobowiązanego. W interesie strony leży podanie do wiadomości organów wszystkich istotnych okoliczności sprawy i dopilnowanie utrwalenia ich w dokumentach.

WSA podkreślił, że przyczyną odmowy umorzenia zaległości był brak możliwości dokonania oceny sytuacji materialnej skarżącej, przede wszystkim ze względu na postawę skarżącej i jej męża, polegającą na braku współpracy z organem, co w świetle charakteru przedmiotowego postępowania ma zasadnicze znaczenie. Skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie uregulować zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Co więcej utrudniała organowi dokonanie ustaleń w zakresie aktualnej sytuacji materialnej i finansowej swojej oraz męża. WSA wskazał, że skarżąca wraz z mężem wielokrotnie (tj. w dniach: 15 czerwca 2016 r., 28 czerwca 2016 r. oraz 2 września 2016 r.), pomimo wcześniejszego powiadomienia, nie była obecna w dniu planowanej wizytacji gospodarstwa lub celowo unikała rozmowy. Nie odpowiadała również na wezwanie organu (dowód: pismo z 7 września 2016 r.) do uzupełnienia materiału dowodowego rachunkami, dokumentacją medyczną czy inną obrazującą aktualną sytuację finansową wnioskodawców.

Na potwierdzenie swoich twierdzeń o braku możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych skarżąca nie przedłożyła żadnych dowodów, w szczególności w zakresie uzyskiwanych dochodów czy ponoszonych wydatków oraz posiadanego majątku ruchomego i nieruchomości.

WSA podkreślił, że w tym zakresie organ dysponował korespondencją strony z 2016 r., z której wynikało, że skarżąca wraz z mężem utrzymują się z renty w wysokości 777 zł, a poniesione przez nich w tym czasie wydatki wyniosły [...] zł (na ubezpieczenie pojazdów, energię elektryczną, lekarstwa, remonty, dojazd do gospodarstwa, pasze i koncentraty, paliwo, kurs rolniczy itp.), oprócz wydatków na żywność i odzież. WSA wskazał, że skarżąca nie udokumentowała strat materialnych, poniesionych w wyniku zdarzeń losowych. O biernej postawie skarżącej świadczą ponadto takie okoliczności jak brak reakcji na propozycje organu zawarcia układu ratalnego czy brak dostosowania się do udzielanych przez organ pouczeń i instrukcji postępowania w celu uzyskania świadczeń z ubezpieczenia.

W ocenie WSA organ w okolicznościach faktycznych sprawy wywiązał się z obowiązków nałożonych na niego przez przepisy K.p.a. Materiał dowodowy uzupełnił w miarę możliwości samodzielnie, poprzez opis posesji oraz informacje uzyskane z innych organów tj. Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej we W., że wnioskodawcy w 2016 r. nie występowali z wnioskami o pomoc finansową lub rzeczową: ZUS Oddział w Poznaniu. Z uzyskanych informacji przez organ wynika, że 30 czerwca 2016 r. mąż skarżącej złożył wniosek o ustalenie dalszych uprawnień do renty. Od pracowników Urzędu Gminy w K. i Urzędu Gminy we W. organ uzyskał informacje o wielkości posiadanego przez wnioskodawców gospodarstwa rolnego. Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa poinformowała o braku pobierania przez wnioskodawców płatności bezpośrednich. Informacje powyższe nie dawały jednak pełnego obrazu aktualnej sytuacji majątkowej skarżącej i jej męża.

WSA uznał, że czynności organu na etapie wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, po wyroku WSA w Kielcach z 18 stycznia 2018 r., w zakresie poinformowania o zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym oraz o możliwości uzupełnienia zebranych informacji (pismo z 2 marca 2018 r.), również wskazują, że celem organu było ustalenie i wyjaśnienie aktualnej sytuacji majątkowej małżonków. Wprawdzie mąż skarżącej zapoznał się ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym, to jednak ani on, ani skarżąca, która była obecna przy tej czynności nie złożyli żadnych nowych dokumentów. Organ nie miał natomiast możliwości ustalenia z urzędu charakteru i wysokości aktualnych dochodów uzyskiwanych przez skarżącą i jej męża oraz ponoszonych wydatków. Jak wyżej wskazano dane, którymi dysponował w tym zakresie pochodziły z 2016 r. Zdaniem WSA dane te nasunęły organowi uzasadnione wątpliwości, co do ich wiarygodności z uwagi na to, że wydatki znacznie przewyższały uzyskiwane dochody.

Od powyższego wyroku WSA w Kielcach skargę wniosła [...], zastępowana przez zawodową pełnomocniczkę. Pełnomocniczka zaskarżyła wyrok w całości, domagając się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, jak również zasądzenia kosztów postępowania (w tym kosztów zastępstwa adwokackiego - nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu) według norm przepisanych, nieobciążanie skarżącej kosztami postępowania. Na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. skarżąca kasacyjnie złożyła oświadczenie, że zrzeka się rozprawy.

Zaskarżonemu wyrokowi skarżąca kasacyjnie zarzuciła:

1. 1. naruszenie przepisu prawa materialnego, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 41 a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2017r., poz. 2336) poprzez jego niewłaściwe zastosowanie:

polegające na odmowie [...] umorzenia przez organ składek na ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie oraz emerytalno-rentowe za okres 1 stycznia 2015 r. - 30 czerwca 2016 r. pomimo ziszczenia się przesłanek ustawowych i oparcia decyzji uznaniowej na dowolnych kryteriach, polegające na tym, że poprzez uznanie, że sformułowanie "może" zawarte w powołanych przepisach oznacza w istocie dowolność w zakresie podejmowania decyzji w sprawie umorzenia należności składkowych i tym samym uznanie decyzji organu za zasadną, podczas gdy z materiału dowodowego sprawy, w szczególności z trudnej sytuacji materialnej, zdrowotnej i rodzinnej skarżącej i jej męża wynika, iż w sprawie zaistniały przesłanki w pełni uzasadniające umorzenie należności,

1. 2. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:
2. a) art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. b ppsa w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 kpa przez niewłaściwe zastosowanie, polegające na tym, że WSA w wyniku niewłaściwej kontroli działalności administracji publicznej nie zastosował środka określonego w ustawie w sytuacji, gdy winien dokonać ustaleń, że zaskarżona decyzja organu była wadliwa i winna zostać uchylona, co nie nastąpiło, a tym samym doszło do naruszenia przepisów postępowania mogących mieć istotny wpływ na wynik sprawy,
3. b) art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. przez niewłaściwe zastosowanie polegające na oddaleniu skargi, w sytuacji gdy obowiązkiem WSA było stwierdzenie naruszenia: art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., polegającego na tym, że organ nie przeprowadził pełnego, wszechstronnego postępowania dowodowego i nie wyjaśnił wszystkich istotnych okoliczności sprawy, co doprowadziło do wydania wadliwej decyzji, opartej na uznaniu administracyjnym, w szczególności zaś organ oparł swoją decyzję na sytuacji osobistej, majątkowej i rodzinnej skarżącej z 2015-2016 roku, tym samym nie znając aktualnej sytuacji skarżącej, nie wskazał w sposób nie budzący wątpliwości - podając daty, numery kart akt, rodzaju pism - faktów związanych z wizytacją lub niemożnością jej przeprowadzenia oraz propozycji ratalnych dla skarżącej, nadto w sposób dowolny uznał, iż stan zdrowia skarżącej jest na tyle dobry, by mogła ona zarządzać pracą w gospodarstwie, dalej w sposób przekraczający swobodną ocenę dowodów wskazał, iż w 2015 roku wydatki skarżącej i jej męża znacznie przekroczyły ich dochód, co uzasadniało uznanie za niewiarygodne udzielanych przez stronę wyjaśnień,
4. c) naruszenie art. 141 § 4 ppsa w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. poprzez nieprawidłowe ustalenie stanu faktycznego ustalonego przez organ administracji publicznej, a polegającego na wskazaniu, iż skarżąca nie pobierała dopłat bezpośrednich, w sytuacji gdy z dokumentacji źródłowej wynika, iż dopłaty takie były pobierane, nadto WSA pobieżnie, bez wskazywania dat, konkretnej dokumentacji (pism), dowodów doręczeń oraz kart akt wskazał na: brak reakcji skarżącej na układ ratalny, wezwanie strony do uzupełnienia materiału dowodowego i brak reakcji skarżącej na to wezwanie, brak współpracy z organem, w tym utrudnianie dokonanie ustaleń, nieobecność skarżącej w 2016 roku podczas wizytacji.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Skarga kasacyjna nie opiera się na usprawiedliwionych podstawach dlatego też podlega oddaleniu.

Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, ponieważ w świetle art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302, dalej jako "p.p.s.a."), rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeżeli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., a w rozpoznawanej sprawie przesłanek tych brak, to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej.

W rozpoznawanej sprawie skarga kasacyjna oparta została na obu podstawach określonych w art. 174 P.p.s.a. W takiej sytuacji Sąd II instancji odnosi się w pierwszej kolejności do zarzutów podnoszących naruszenie przepisów postępowania, bowiem ustalenie, że w tym zakresie nie doszło do naruszeń prawa, daje podstawę do oceny sposobu stosowania prawa materialnego przed organami.

Naczelny Sąd Administracyjny zaznacza, że jak wynika z akt sprawy prawomocnym wyrokiem z 18 stycznia 2018 r., I SA/Ke 644/16, WSA w Kielcach uchylił zaskarżoną decyzję, bowiem decyzje obu instancji zostały wydane przy uczestnictwie w postępowaniu tej samej osoby, a więc doszło do naruszenia przepisów, dającego podstawę do wznowienia postępowania.

Przechodząc do oceny zarzutów skargi kasacyjnej Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że niezasadny jest zarzut naruszenia art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. Podkreślić należy, że – jak wynika z uzasadnienia wyroku – WSA dokonał kontroli działalności organu administracji publicznej, oceniając prawidłowość w tym zakresie: art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. WSA prawidłowo wskazał, że zarówno skarżąca, jak i jej mąż nie współpracowali organem w zakresie ustalenia sytuacji majątkowej, finansowej oraz zdrowotnej skarżącej. NSA stwierdza, że Sąd I instancji prawidłowo ocenił działalność organu wskazując, że w zakresie dowodowym organ przeprowadził postępowanie dowodowe oraz wyjaśnił wszystkie istotne okoliczności sprawy – w możliwym do tego zakresie.

Nietrafne są także zarzuty naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a. Zarzut naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a. może być skutecznie postawiony w dwóch przypadkach: gdy uzasadnienie wyroku nie zawiera wszystkich elementów, wymienionych w tym przepisie i gdy w ramach przedstawienia stanu sprawy, wojewódzki sąd administracyjny nie wskaże, jaki stan faktyczny przyjął za podstawę orzekania (por. uchwałę NSA w składzie siedmiu sędziów z 15 lutego 2010 r., II FPS 8/09; ONSAiWSA z 2010 r. nr 3, poz.39; wyrok NSA z 20 sierpnia 2009 r., II FSK 568/08, Lex nr 513044; wyrok NSA z 12 października 2018 r., I OSK 1268/18; CBOSA). Naruszenie to musi być przy tym na tyle istotne, aby mogło mieć wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.). Ponadto uchybienie to musi uniemożliwiać kontrolę kasacyjną zaskarżonego wyroku.

W ramach rozpatrywania zarzutu naruszenia tego przepisu Naczelny Sąd Administracyjny zobowiązany jest jedynie do kontroli zgodności uzasadnienia zaskarżonego wyroku z wymogami wynikającymi z powyższej normy prawnej. Podnoszone w ramach podstawy kasacyjnej określonej w art. 174 pkt 2 P.p.s.a. naruszenie art. 141 § 4 P.p.s.a. przez Sąd I instancji tylko wówczas może zostać uwzględnione, jeśli zawarta w uzasadnieniu relacja jest niepełna, niejasna, niespójna lub zawierająca innego rodzaju wadę, która nie pozwala na dokonanie kontroli kasacyjnej (por. wyroki NSA z 13 stycznia 2012 r., I FSK 1696/11; z 16 sierpnia 2012 r., II GSK 285/12; z 19 grudnia 2013 r., II GSK 2321/13; CBOSA). Funkcja uzasadnienia orzeczenia wyraża się bowiem i w tym, że adresatem uzasadnienia, oprócz stron, jest także Naczelny Sąd Administracyjny. Tworzy to po stronie wojewódzkiego sądu administracyjnego obowiązek wyjaśnienia motywów podjętego rozstrzygnięcia w taki sposób, który umożliwi przeprowadzenie kontroli instancyjnej zaskarżonego orzeczenia w sytuacji, gdy strona postępowania zażąda, poprzez wniesienie skargi kasacyjnej, jego kontroli.

W związku z tym NSA stwierdza, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera dokładne przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowiska strony przeciwnej, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Sąd I instancji wyjaśnił podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz rozpoznał sprawę sądowoadministracyjną zgodnie z jego kontrolnymi kompetencjami, a więc konstrukcja uzasadnienia wskazuje, że zaskarżony wyrok poddaje się kontroli sądowoadministracyjnej.

Dokonując analizy zarzutu o charakterze materialnoprawnym tj. naruszenia art. 41 a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie NSA wskazuje, że także i ten zarzut jest niezasadny. WSA w sposób prawidłowy dokonał analizy materialnoprawnej ww. przepisu prawnego. Zgodnie z treścią art. 41 a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego może odroczyć termin płatności należności z tytułu składek na ubezpieczenie, rozłożyć ich spłatę na raty lub umorzyć w całości lub w części. WSA wskazał, że użyty w art. 41 a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. zwrot "może" oznacza, że organ przy rozpatrywaniu sprawy i wydaniu rozstrzygnięcia działa w ramach uznania administracyjnego. W przypadku stwierdzenia przesłanki może zatem wniosek uwzględnić lub odmówić jego uwzględnienia, ma prawo wyboru rozstrzygnięcia.

WSA prawidłowo podkreślił, że wybór taki nie może być dowolny i musi wynikać z wszechstronnego oraz dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych, a decyzja w tym przedmiocie powinna spełniać wymogi określone w art. 107 § 3 K.p.a.

Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że prawidłowo Sąd I instancji podkreślił, że organ na etapie wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, po prawomocnym wyroku z 18 stycznia 2018 r., także podjął czynności procesowe wobec skarżących. Z uwagi na bierną postawę skarżącej kasacyjnie i jej męża czynności te ograniczyły się do poinformowania o zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym oraz do poinformowania o możliwości uzupełnienia zebranych informacji. Trafnie WSA ocenił, że celem organu II instancji, na etapie ponownego rozpatrywania sprawy, było ustalenie i wyjaśnienie aktualnej w 2018 r. sytuacji majątkowej małżonków. Wprawdzie mąż skarżącej zapoznał się ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym, to jednak ani mąż skarżącej, ani skarżąca, która była obecna przy tej czynności, nie złożyli żadnych nowych dokumentów. Organ nie miał możliwości ustalenia z urzędu charakteru i wysokości dochodów osiąganych skarżącej i męża skarżącej w 2018 roku. Dalej NSA stwierdza, że posiadane dane, z 2016 r., prawidłowo zostały ocenione przez organ jako niewiarygodne, skoro wydatki znacznie przewyższały dochody.

Naczelny Sąd Administracyjny ocenia, że nie może być mowy o dowolności przy wydawaniu obu decyzji w sprawie; co za tym idzie bezzasadne jest stanowisko skarżącej kasacyjnie, że Sąd I instancji dokonał niewłaściwej kontroli działalności organu. Organ zebrał w sprawie dokładnie tyle materiału dowodowego, ile był w stanie zgromadzić działając z urzędu, bez współpracy skarżącej kasacyjnie i jej męża. Co w świetle charakteru przedmiotowego postępowania ma zasadnicze znaczenie. W kontekście braku współpracy skarżącej kasacyjnie NSA zaznacza ogólnikowość uzasadnienia skargi kasacyjnej i operowanie przez pełnomocniczkę w istocie tymi samymi informacjami, którymi dysponował organ w obu instancjach, a które wynikają z materiału dowodowego zgromadzonego z inicjatywy organu.

Jako bezzasadny Sąd ocenia ostatni zarzut skargi kasacyjnej, że WSA błędnie ustalił stan faktyczny, skoro z dokumentacji źródłowej wynika, że skarżąca i jej mąż pobierali dopłaty bezpośrednie. Należy wskazać, że wojewódzkie sądy administracyjne nie ustalają stanu faktycznego, ale kontrolują prawidłowość ustalenia stanu faktycznego przez organ. Dalej NSA wskazuje, że skardze kasacyjnej nie wyjaśniono w jaki sposób okoliczność ewentualnego pobierania dopłat bezpośrednich przez skarżącą kasacyjnie (męża skarżącej kasacyjnie) miałaby wpływ na ocenę dokonaną przez Sąd I instancji. Nie wskazano także, z których dokumentów wynika zarzucana okoliczność.

Z powyższych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną jako nie mającą usprawiedliwionych podstaw w oparciu o art. 184 P.p.s.a.