Uzasadnienie
Wyrokiem z 10 listopada 2015 r. sygn.. akt I SA/Sz 873/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie oddalił skargę [...] w G. na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z [...] maja 2015 r. nr [...].
Za podstawę rozstrzygnięcia przyjął następujące ustalenia:
Do Biura Powiatu [...] Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa złożono w imieniu [...] (dalej zwanego skarżącym) wniosek o przyznanie płatności rolnośrodowiskowych na rok 2010. Wniosek obejmował realizację Pakietu 2 - Rolnictwo ekologiczne w wariancie 2.10 - Uprawy sadownicze i jagodowe (w okresie przestawiania) na działce rolnej o powierzchni 9,40 ha.
Decyzją z [...] lutego 2011 r. nr [...]. Kierownik Biura Powiatu [...] Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (dalej: określany w skrócie Kierownik BP ARiMR) przyznał skarżącemu płatności rolnośrodowiskowe na rok 2010 do wariantu i powierzchni zgodnych z wnioskiem.
Zgodnie z § 2 ust. 1 pkt 3) w zw. z § 2 ust. 2 obowiązującego ówcześnie rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 26 lutego 2009 roku w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania "Program rolnośrodowiskowy" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 (Dz. U. Nr 33, poz. 262 ze zm.) - dalej zwanego rozporządzeniem rolnośrodowiskowym z 2009 r., z dniem 15 marca 2010 r. skarżący rozpoczął realizację 5-letniego zobowiązania rolnośrodowiskowego w zakresie objętym powyższym wnioskiem, zobowiązując się jednocześnie do wykonywania wynikających z tego faktu obowiązków, w tym utrzymywania wszystkich gruntów rolnych zgodnie z normami oraz przestrzegania wymogów przez cały rok kalendarzowy, w którym został złożony wniosek o przyznanie płatności, prowadzenia rejestru działalności rolnośrodowiskowej w gospodarstwie rolnym oraz realizacji 5-Ietniego zobowiązania rolnośrodowiskowego.
Pomoc w kwocie 16.920,00 PLN przekazano w dniu 11 marca 2011 r. na rachunek wskazany przez skarżącego.
Skarżący składał kolejne wnioski, tzw. kontynuacyjne o przyznanie płatności rolnośrodowiskowej na lata 2011, 2012, w oparciu o które Kierownik BP ARiMR przyznał mu kolejne płatności rolnośrodowiskowe w wysokości po 16.920 PLN, wypłacone odpowiednio 30 kwietnia 2012 r. i 4 lutego 2013 r. 15 maja 2013 r. skarżący złożył kolejny wniosek o przyznanie płatności rolnośrodowiskowych, deklarując jedną działkę rolną o areale 9,40 ha w Pakiecie 2. Rolnictwo ekologiczne, wariant 2.9 Uprawy sadownicze i jagodowe (dla których zakończono okres przestawiania).
W okresie pomiędzy 24 października a 6 listopada 2013 r. na gruntach skarżącego przeprowadzona została kontrola. Inspektorzy ARiMR w odniesieniu do działki, na której realizowany miał być program rolnośrodowiskowy, stwierdzili zawyżoną deklarację powierzchni uprawy, w stosunku do jej faktycznego rozmiaru o 0,66 ha (zmierzono 8,74 ha wobec zadeklarowanych 9,40 ha). Nadto nie wszystkie uprawiane drzewa były ukorzenione i spełniały wymagania dotyczące wysokości i grubości elitarnego i kwalifikowanego materiału szkółkarskiego, określone dla drzewek owocowych w przepisach w sprawie szczegółowych wymagań dotyczących wytwarzania oraz jakości materiału siewnego. Na plantacji znajdowały się 603 sztuki drzewek spełniających normy, w sytuacji gdy minimalna obsada drzew dla powierzchni stwierdzonej (8,74 ha) z zastosowaniem 5% tolerancji wynosiła 1040 drzewek.
Biorąc pod uwagę wyniki z raportu kontroli Kierownik ARiMR decyzją z [...] lutego 2014 r. nr [...] odmówił przyznania płatności rolnośrodowiskowych na rok 2013. Podstawą dla wydania takiego rozstrzygnięcia były wskazane powyżej ustalenia poczynione w toku kontroli na miejscu, przeprowadzonej na gruntach skarżącego. Decyzja została doręczona tego samego dnia tj. 18 lutego 2014 r. Nie zostało od niej złożone odwołanie i ma ona charakter decyzji ostatecznej w rozumieniu przepisów postępowania administracyjnego.
Kierownik BP ARiMR, po wszczęciu postępowanie w sprawie ustalenia skarżącemu kwot nienależnie pobranych płatności rolnośrodowiskowych z wniosków za lata 2010-2012 decyzją z [...] lutego 2014r. nr [...] ustalił skarżącemu kwotę nienależnie pobranych płatności rolnośrodowiskowych w łącznej wysokości 50.760,00 PLN.
Na skutek odwołania skarżącego Dyrektor [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (dalej Dyrektor ARiMR) decyzją z [...] czerwca 2014 r. nr [...] uchylił zaskarżoną decyzję i skierował sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji.
W dniu [...] grudnia 2014 r. Kierownik BP ARiMR wydał decyzję nr [...], na mocy której ponownie ustalił skarżącemu kwotę nienależnie pobranych płatności rolnośrodowiskowych za lata 2010-2012 w łącznej wysokości 50.760,00 PLN.
Rozstrzygnięcie to organ oparł o nieprawidłowości ustalone w decyzji statecznej z [...] lutego 2014 r. nr [...] polegające na: pomniejszeniu powierzchni objętej programem o 0,66 ha w stosunku do wielkości zobowiązania podjętego w roku 2010; niedotrzymaniu minimalnej obsady drzew na hektar; obecności na plantacji drzewek nie spełniających odnośnych wymagań w zakresie wysokości.
Ustalone nieprawidłowości organ I instancji uznał - odpowiednio - za naruszenie § 39 ust. 1 i 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 13 marca 2013 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania "Program rolnośrodowiskowy" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 (Dz. U. poz. 361 ze zm.), dalej "rozporządzenie rolnośrodowiskowym z r. 2013"; § 9 ust. 2 pkt 3 lit 1 rozporządzenia RŚ 2009. W konsekwencji,w oparciu o regulację art. 18 ust. 1 rozporządzenia Komisji (WE) Nr 65/2011 z dnia 27 stycznia 2011 r. ustanawiającego szczegółowe zasady wykonania rozporządzenia Rady (WE) nr 1698/2005 w odniesieniu do wprowadzenia procedur kontroli oraz do zasady wzajemnej zgodności w zakresie środków wsparcia rozwoju obszarów wiejskich (zwanego dalej "rozporządzeniem Nr 65/2011"; Dz. Urz. WE nr L 25 z 28 stycznia 2011r. ze zm.) – orzekł o kwocie już wypłaconych.
W odwołaniu skarżący wskazał, iż stwierdzone pomniejszenie obszaru użytkowanego rolniczo w stosunku do wielkości zobowiązania rolnośrodowiskowego może być wynikiem awarii urządzenia wykorzystywanego do pomiarów, jako że wcześniejsze pomiary dokonywane różnymi aparatami GPS nigdy nie wskazywały na braki tego rodzaju. Jednocześnie domagał się przeprowadzenia dodatkowego pomiaru. Podkreślił także, że przyczyną, dla której część nasadzeń (379 sztuk) nie spełniała wymogu minimalnej wysokości, było zgryzienie przez zwierzynę leśną, zaś brak pozostałych 60 sztuk to skutek wyrwania sadzonek przez jelenie. Jednocześnie wskazał, iż skarżący dołożył starań, by plantacja była należycie zabezpieczona przed dziką zwierzyną.
Ponadto wskazał, że o szkodach łowieckich reprezentant koła dowiedział się dopiero od Kierownika BP ARiMR w dniu 18 lutego 2014 r. W związku z tym chciał od razu złożyć pismo informujące o zaistnieniu przejawu siły wyższej, jednakże w Biurze odmówiono mu możliwości złożenia takiego dokumentu, informując o tym, że jest już na dokonanie tej czynności za późno, mimo iż termin ten wynosi 10 dni od momentu, w którym rolnik dowiedział się o zaistniałej sytuacji.
Dyrektor [...] Oddziału Regionalnego ARMiR decyzją z [...] maja 2015 r. nr [...]. utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. Organ odwoławczy zgodził się z organem I instancji tak, co do przesłanek nakazania zwrotu wypłaconych kwot, jaki i co do wysokości kwoty nienależnie pobranych przez skarżącego płatności rolnośrodowiskowych za lata 2010-2012 w łącznej wysokości 50.760,00 PLN.
Na powyższą decyzję Dyrektora ARMiR skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, zarzucając:
- 1) naruszenie art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r o systemie oceny zgodności w z w. z art. 8 ust. 2 a ustawy z dnia 11 maja 2001r. prawo o miarach,
- 2) nieprawidłowe zastosowanie przepisów rozporządzenia rolnośrodowiskowego z 2009 r., które to przepisy na mocy § 46 w zw. z § 58 rozporządzenia rolnośrodowiskowego z 2013 r., nie mają zastosowania do spraw nie wszczętych do dnia 15 marca 2013 r.
- 3) naruszenie zasady lex retro non agit poprzez zastosowanie przepisów rozporządzenia rolnośrodowiskowego z 2013 r. w zakresie materialnoprawnym do stanów faktycznych powstałych przed dniem wejścia w życia tego przepisu,
- 4) naruszenie § 39 rozporządzenia rolnośrodowiskowego z 2013 r.,
- 5) nieprawidłowe zastosowanie art. 47 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1974/2006 z dnia 15 grudnia 2006r. oraz § 39 rozporządzenia rolnośrodowiskowego z 2013 r. w związku z art. 7 ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności w zw. z art. 45 i 44 ustawy z 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2017 r. poz. 1257, dalej określanej skrótem K.p.a.), w zw. z art. 33 ust. 2 ustawy prawo łowieckie
- 6) naruszenie art. 7,8,9, 10 i 11 K.p.a.
- 7) naruszenie przepisu art. 107 § 3 K.p.a.
Nadto zarzucono, że wydając decyzję dotyczącą zwrotu dopłat pobranych w latach 2011, 2012 i 2013 organ oparł się na przepisach naprzemiennie rozporządzenia rolnośrodowiskowego z 2009 r. i 2013 r.
Skarżący podniósł także, że w dniu 18 lutego 2014 r poinformował organ o wystąpieniu szkód, jako działaniu siły wyższej, lecz uniemożliwiono jej formalne zgłoszenie, czy też błędnie pouczono ją o bezskuteczności takiego zgłoszenia wobec rzekomego upływu terminu na powołania się na siłę wyższą. Tymczasem skutecznie nie doręczono mu raportu z kontroli. Skarżący jest kołem łowieckim, które zgodnie z art. 33 ust. 2 prawa łowieckiego posiada osobowość prawną. Wskazanie w ewidencji producentów adresu dla doręczeń nie zmienia tego faktu. W stosunku zatem do niego nie można skutecznie doręczyć korespondencji zastępczo w trybie art. 43 K.p.a. a więc do rąk dorosłego domownika, gdyż osoba prawna nie posiada domowników, nawet dorosłych. Z powyższych względów doręczenie korespondencji adresowanej do członków zarządu i odebranych przez dorosłych domowników, a nie przez osoby upoważnione, o których mowa w art. 45 K.p.a., uznać należy zdaniem skarżącego za nieskuteczne. W konsekwencji termin do zgłoszenia działania siły wyższej nie biegł od 13 grudnia 2013 r.
W odpowiedzi na skargę Dyrektor ARMiR wniósł o oddalenie skargi w całości.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie oddalając skargę na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednol. Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm. dalej określanej skrótem P.p.s.a) na wstępie zaznaczył, że kwestia ustalenia nienależnych lub nadmiernie pobranych środków publicznych przez rolnika jest indywidualną sprawą administracyjną rozstrzyganą w postępowaniu administracyjnym według przepisów k.p.a. Stosownie do dyspozycji przepisu art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 7 marca 2007 r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (Dz. U. z 2013 r., poz. 173, dalej określanej skrótem, u.w.r.o.w.) do postępowań w sprawach indywidualnych rozstrzyganych w drodze decyzji wydawanych przez organy Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa stosuje się przepisy K.p.a., chyba że przepisy tejże ustawy stanowią inaczej. Według art. 21 ust. 2 tej ustawy w postępowaniu w sprawach dotyczących płatności bezpośredniej organ administracji publicznej: 1) stoi na straży praworządności;
- 2) jest obowiązany w sposób wyczerpujący rozpatrzyć cały materiał dowodowy;
- 3) udziela stronom, na ich żądanie, niezbędnych pouczeń, co do okoliczności faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania;
- 4) zapewnia stronom, na ich żądanie, czynny udział w każdym stadium postępowania i na ich żądanie, przed wydaniem decyzji, umożliwia im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań; przepisu art. 81 K.p.a. nie stosuje się. Powyższe zasady stanowią powtórzenie reguł zawartych w K.p.a, z zaznaczeniem wszakże ich pewnej odrębności. W konsekwencji wprowadzenie takiego uregulowania nie może pozostać bez związku z zasadą rozłożenia ciężaru dowodu. Rozwiązania przyjęte w postępowaniu administracyjnym prowadzonym przez organy Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa wskazują, że to strona musi wykazywać się wzmożoną aktywnością w gromadzeniu oraz przedstawianiu dowodów i nie może oczekiwać, że organ prowadzący postępowanie będzie z urzędu podejmował wszelkie środki dowodowe niezbędne do dokładnego i wszechstronnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy.
Po drugie sąd I instancji zaznaczył, że szczegółowe warunki i tryb przyznawania, wypłaty oraz zwracania pomocy w ramach działania "Program rolnośrodowiskowy" określają rozporządzenia wykonawcze wydane na podstawie art. 29 u.w.r.o.w. W odniesieniu do płatności za rok 2010, 2011 i 2012 obowiązywało rozporządzenie rolnośrodowiskowe z 2009 r., zaś od 15 marca 2013 r. obowiązuje rozporządzenie rolnośrodowiskowe z 2013 r. Zgodnie zaś z § 50 ww. rozporządzenia, rolnik który podjął zobowiązanie rolnośrodowiskowe na podstawie rozporządzenia rolnośrodowiskowego z 2009 r., w zakresie m. in wariantu dziewiątego, dziesiątego pakietu 2. Rolnictwo ekologiczne (tj. wariantu 2.10 Uprawy sadownicze i jagodowe (w okresie przestawiania) i wariantu 2.9 Uprawy sadownicze i jagodowe (dla których zakończono okres przestawiania), może kontynuować realizację tego zobowiązania, zgodnie z wymogami określonym dla tego wariantu w przepisach rozporządzenia RŚ z 2009 r. Z obydwu rozporządzeń wynika, że płatność rolnośrodowiskową przyznaje się rolnikowi, który obok innych warunków przyznania płatności rolnośrodowiskowej, realizuje 5-letnie zobowiązanie rolnośrodowiskowe, o którym mowa w art. 39 rozporządzenia nr 1698/2005, obejmujące wymogi wykraczające ponad podstawowe wymagania w ramach określonych pakietów i ich wariantów, zgodnie z planem działalności rolnośrodowiskowej, na gruntach, na których rolnik zadeklarował realizację tego zobowiązania we wniosku o przyznanie pierwszej i kolejnych płatności rolnośrodowiskowych, a ponadto jeżeli rolnik spełnia warunki przyznania płatności rolnośrodowiskowej w ramach określonych pakietów lub ich wariantów określone w rozporządzeniu (§ 2 ust. 1 pkt 3 i 4 rozporządzeń z 2009 i 2013 r.) Dalej zaakcentował konieczność wypełniania przez rolnika przyjętych przez niego obowiązków, w tym realizacji programu przez cały 5-letni okres oraz niezwłocznego informowania na piśmie ARiMR o każdym fakcie, który może mieć wpływ na nienależne lub nadmierne przyznanie płatności łub pomocy finansowej objętych wnioskiem o przyznanie płatności, o każdej zmianie, która nastąpi w okresie od dnia złożenia wniosku do dnia przyznania płatności lub pomocy finansowej objętych wnioskiem o przyznanie płatności, w szczególności gdy zmiana dotyczy: wykorzystywania gruntów rolnych, wielkości powierzchni upraw, przeniesienia posiadania gospodarstwa rolnego.
Termin realizacji 5-letniego zobowiązania rolnośrodowiskowego w zakresie objętym wnioskiem skarżący rozpoczął z dniem 15 marca 2010 r. Zatem był zobowiązany je realizować w latach za które przyznano mu kolejne płatności rolnośrodowiskowe tj. 2010,2011,2012, a także w roku, w którym przyznania płatności rolnośrodowiskowych mu odmówiono tj. w roku 2013.
Odmawiając przyznania skarżącemu decyzją ostateczną płatności na 2013 r. Kierownik BP ARiMR potwierdził, stwierdzone w raporcie nieprawidłowości, tj. zawyżoną deklarację powierzchni uprawy, w stosunku do jej faktycznego rozmiaru o 0,66 ha (zmierzono 8,74 ha wobec zadeklarowanych 9,40 ha), brak należytego ukorzenienia drzew. Nie wszystkie drzewa spełniały wymagania dotyczące wysokości i grubości elitarnego i kwalifikowanego materiału szkółkarskiego, określone dla drzewek owocowych w przepisach w sprawie szczegółowych wymagań dotyczących wytwarzania oraz jakości materiału siewnego.
W konsekwencji stwierdził także fakt niewywiązania się skarżącego z obowiązku przestrzegania 5-Ietniego zobowiązania rolnośrodowiskowego. W postępowaniu dotyczącym zwrotu nienależnie pobranych kwot płatności organy były zatem zobowiązane jedynie do ustalenia, czy skarżący pobrał nienależne lub nadmierne płatności w ramach realizacji Programu Rolnośrodowiskowego za lata 2010 - 2012. Jego przedmiotem nie była weryfikacja decyzji wydanej w postępowaniu dotyczącym przyznania płatności rolnośrodowiskowej za 2013 rok, poprzedzającym postępowanie w sprawie ustalenia kwoty do zwrotu. (por. też wyrok WSA w Szczecinie z dnia 9 września 2015 r. sygn. akt I SA/Sz 528/15).
Odnosząc się do zarzutów dotyczących prawidłowości dokonywanych pomiarów w trakcie kontroli na gruntach skarżącego, jak i kwestii związanych z prawidłowością doręczenia raportu kontrolnego, sąd I instancji zauważył, że w istocie są to zarzuty przeciw decyzji z [...] lutego 2015 r. o odmowie przyznania płatności rolnośrodowiskowej za 2013 rok. Zatem skarżący powinien był je podnieść w odwołaniu od wskazanej decyzji. Czego nie uczynił.
Ponadto wywiązanie się producenta z obowiązków przyjętych w ramach programu realizacji przedsięwzięć rolnośrodowiskowych musi być, zdaniem sądu I instancji, oceniane w okresie całego pięcioletniego okresu zobowiązania. Zaprzestanie realizacji warunków, zgłoszonego do płatności projektu rolnośrodowiskowego, w danym roku powoduje nie tylko nieprzyznanie płatności za ten rok, lecz także skutkuje obowiązkiem zwrotu płatności wcześniej przyznanych obejmujących okres zobowiązania wieloletniego.
Sąd I instancji za niezasadne uznał zarzuty dotyczące zastosowania różnych podstaw prawnych orzekania. Stwierdził, ze w zaskarżonej decyzji prawidłowo wyjaśniono, dlaczego w sprawie miały zastosowanie przepisy tak rozporządzenia rolnośrodowiskowego z 2009 r. jak i rozporządzenia rolnośrodowiskowego z 2013 r. Trafnie wskazano w niej, że rozporządzenie RŚ z 2009 r., pod rządami którego skarżący rozpoczął realizację programu rolnośrodowiskowego, zostało uchylone przez rozporządzenie rolnośrodowiskowe z 2013 r., jednakże ten ostatni akt prawny zawiera zapis w § 50 ust. 3, zgodnie z którym - w przypadku wniosków kontynuacyjnych - kwestia przestrzegania wymogów w zakresie wariantów sadowniczych pakietu rolnictwo ekologiczne rozstrzygana jest na bazie przepisów dotychczasowych. Stąd w zakresie pomniejszenia powierzchni w stosunku do wielkości zobowiązania organy ARiMR rozstrzygały w oparciu o przepisy rozporządzenia rolnośrodowiskowego z 2013 r., zaś w zakresie naruszenia wymogów dla realizowanego wariantu sadowniczego - w oparciu o regulacje rozporządzenia rolnośrodowiskowego z 2009 r.
Co do zarzutu nieprawidłowego zastosowania w zaskarżonej decyzji art. 47 ust. 2 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1974/2006 oraz § 39 rozporządzenia RŚ z 2013 r. oraz w związku z art. 7 ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności w zw. z art. 45 i 44 k.p.a. w zw. z art. 33 ust. 2 ustawy Prawo łowieckie, sąd I instancji wyjaśnił, że zgodnie z treścią art. 47 ust. 1 rozporządzenia Komisji (WE) Nr 1974/2006 z dnia 15 grudnia 2006 r. ustanawiającego szczegółowe zasady stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 1698/2005 w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) (Dz. Urz. UE L 368 z 23 grudnia 2006 r., str. 15, ze zm.) rozszerzoną przez § 45 rozporządzenia rolnośrodowiskowego z 2013 r., rolnik jest zwolniony z obowiązku zwrotu pobranych płatności w przypadku wystąpienia co najmniej jednej z kategorii siły wyższej lub nadzwyczajnych okoliczności, które uniemożliwiły jemu wywiązanie się z podjętego zobowiązania.
Zgodnie zaś z treścią art. 47 ust. 2 rozporządzenia Komisji (WE) Nr 1974/2006 "przypadki siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności są zgłaszane przez beneficjenta lub przez upoważnioną przez niego osobę na piśmie właściwemu organowi, wraz z odpowiednimi dowodami wystarczającymi dla właściwych organów, w ciągu 10 dni roboczych od dnia, w którym beneficjent lub upoważniona przez niego osoba są w stanie dokonać tej czynności".
Wprawdzie w treści z pisma odwoławczego od decyzji nr 0306-2014-011-69120, datowanego na 17 marca 2014 r., skarżący wskazał na szkody wyrządzone przez zwierzynę płową, jako przyczynę braku minimalnej obsady drzew, to jednak dokument ten został przedłożony z naruszeniem 10-dniowego terminu na dokonanie tej czynności, przewidzianego w art. 47 ust. 2 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1974/2006. Nawet gdyby przyjąć, że raport pokontrolny nie został mu prawidłowo doręczony w grudniu 2013 r., to decyzja z 18 lutego 2014 r., nr 0306-2014-000277, na mocy której Kierownik ARMiR odmówił przyznania płatności rolnośrodowiskowych na rok 2013, oparta na tym raporcie i zawierająca informacje z niego wynikające, została prawidłowo doręczona w tym samym tj. 18 lutego 2014 r. Jej odbiór pokwitował osobiście Ryszard Lewandowski. Zgłoszenie o szkodach w odwołaniu z 17 marca 2014 r., zostało zatem dokonane z uchybieniem 10 dniowego terminu na dokonanie wspomnianej czynności.
Nadto skarżący nie udowodnił, że w dniu 18 lutego 2014 r. uniemożliwiono jej dokonanie formalnego, pisemnego zgłoszenia działania siły wyższej, bądź błędnie pouczono go o bezskuteczności takiego zgłoszenia.
W skardze kasacyjnej skarżący zaskarżył w całości wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z 10 listopada 2015 r.
Opierając skargę kasacyjną na podstawie 174 pkt 1 i 2 P.p.s.a. zarzucił naruszenie:
1 art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. poprzez nieuchylenie decyzji w sytuacji gdy doszło do naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawa, w szczególności aft. 76 § 1 K.p.a., poprzez nadanie rangi dokumentu urzędowego także treści uzasadnienie decyzji ostatecznej wydanej w toku innego postępowania, a nic wyłącznie sentencji tej decyzji i uznaniu na tej podstawie, iż strona nie dotrzymała zobowiązania rolnośrodowiskowego;
- 2. art. 145 § 1 pkt 1 lit a P.p.s.a. poprzez nieuchylenie decyzji w sytuacji gdy doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego, w szczególności art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. o systemie oceny zgodności w zw. z art. 8 ust. 2 a ustawy z dnia 11 maja 2001f. prawo o miarach oraz nieprawidłowego zastosowanie art. 47 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1974/2006 z dnia 15 grudnia 2006 oraz § 39 rozporządzenia RŚ z 2013 r. w zw. z art. 7 ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r.. o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności w zw. z art. 45 i 44 K.p.a. w zw. z art. 33 ust. 2 ustawy Prawo łowieckie, poprzez przyjęcie, iż pomiary będące podstawą wydania decyzji zostały wykonane w sposób prawidłowy, a strona nie zawiadomiła w należytym terminie o wystąpieniu siły wyższej
- 3. art. 145 § 1 pkt 1 lit a P.p.s,a. poprzez nieuchylenie decyzji w sytuacji gdy doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego, w szczególności § 39 rozporządzenia rolnośrodowiskowego z 2013 r.
Wskazując na powyższe, wniósł uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Szczecinie do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym, w tym kosztów zastępstwa procesowego radcy prawnego, według norm przepisanych i przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia skarżącego od uiszczenia opłaty od skargi.
Argumenty na poparcie zarzutów przytoczono w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.
Stosownie do brzmienia art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznając sprawę na skutek wniesienia skargi kasacyjnej związany jest granicami tej skargi, a z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania, która zachodzi w wypadkach określonych w § 2 tego przepisu. Podstaw do stwierdzenia nieważności w niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny nie stwierdził.
W sytuacji, gdy w skardze kasacyjnej zarzuca się zarówno naruszenie prawa materialnego, jak i naruszenie przepisów postępowania (czyli tak jak na gruncie rozpoznawanej sprawy), to w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty dotyczące naruszenia prawa procesowego. Bowiem do kontroli subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przepis prawa materialnego można przejść dopiero wówczas, gdy okaże się, że stan faktyczny przyjęty w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy albo nie został skutecznie podważony (por. np. wyrok z dnia 27 czerwca 2012 r., sygn. akt II GSK 819/11, LEX nr 1217424 oraz wyrok z dnia 26 marca 2010 r., sygn. akt II FSK 1842/08, LEX nr 596025).
Przechodząc zatem do oceny zarzutów skargi kasacyjnej sformułowanych w pkt 1 petitum skargi kasacyjnej zauważyć należy, że jego istota sprowadza się do kwestionowania poglądu sądu I instancji dotyczącego związania go ustaleniami decyzji z 18 lutego 2014 r. odmawiającej skarżącemu przyznania płatności rolnośrodowiskowej na 2013 r.
Należy w tym miejscu wskazać, iż zgodnie z utrwalonym orzecznictwem administracyjnym art. 145 § 1 pkt 1 lit.c) P.p.s.a. stanowi tzw. przepis wynikowy, który nie może stanowić samodzielnej podstawy skargi kasacyjnej, wszak błąd w postaci uchylenia zaskarżonego aktu albo oddalenia skargi sąd pierwszej instancji popełnia w fazie wcześniejszej niż etap orzekania, czyli w fazie kontroli zaskarżonego aktu lub czynności poprzedzającej wydanie orzeczenia. Stawiając zarzut naruszenia tego przepisu należy zatem wskazać, jakie przepisy postępowania lub prawa materialnego zostały naruszone przez organ administracji publicznej, którego działanie zaskarżono.
Skarżący jako naruszony wskazał art. 76 K.p.a. Stosownie zaś do art. 76 K.p.a. dokumenty urzędowe sporządzone w przepisanej formie przez powołane do tego organy państwowe w ich zakresie działania stanowią dowód tego, co zostało w nich urzędowo stwierdzone (§ 1). Przepis § 1 stosuje się odpowiednio do dokumentów urzędowych sporządzanych przez organy jednostek organizacyjnych lub podmioty, w zakresie poruczonych im z mocy prawa lub porozumienia spraw wymienionych w art. 1 pkt 1 i 4 (§ 2).Przepisy § 1 i 2 nie wyłączają możliwości przeprowadzenia dowodu przeciwko treści dokumentów wymienionych w tych przepisach (§ 3).
Jakkolwiek domniemania te mogą być obalone, ale musi to zostać przekonująco wykazane w trakcie trwania postępowania.
Decyzja Kierownika Biura Powiatowego ARiMR z 18 lutego 2014 r. odmawiająca skarżącemu przyznania płatności rolnośrodowiskowej niewątpliwie jest dokumentem urzędowym wydanym przez uprawniony do dokonania tej czynności organ i to w ramach posiadanych przez niego kompetencji. Skarżący kasacyjnie tego zresztą nie kwestionuje. Twierdzi natomiast, ze wiążący charakter ma tylko negatywne dla niego rozstrzygnięcie. Natomiast uzasadnienie decyzji, w szczególności ustalenia faktyczne w nim poczynione oraz dowody, na podstawie których je dokonano już nie.
Zgodnie z zasadą trwałości ostatecznych decyzji administracyjnych, wyrażoną w art. 16 § 1 K.p.a., decyzje, od których nie przysługuje odwołanie lub wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, a więc decyzje ostateczne, nie mogą być wzruszane dowolnie, lecz tylko w przypadkach i trybie określonym przez K.p.a. Ich trwałość polega więc na ograniczeniu możliwości ich wzruszania. Nie jest równoznaczna z jej niezmienialnością. Zatem jeżeli organ przesądził decyzją ostateczną co do zasady o braku uprawnienia skarżącego do płatności rolnośrodowiskowej, to decyzja późniejsza, stwierdzająca istnienie takiego uprawnienia, może zapaść jedynie po wzruszeniu decyzji wcześniejszej. Naruszenie tej reguły jest zagrożone sankcją nieważności (art. 156 § 1 pkt 3 K.p.a.).
Wreszcie ostateczna decyzja administracyjna jest wiążąca erga omnes, a więc również w stosunku do sądów administracyjnych. Przy czym, wbrew twierdzeniu skarżącego związanie dotyczy zarówno zawartego w decyzji rozstrzygnięcia, jak i pozostałych obligatoryjnych elementów jej treści. Wśród tych elementów, zgodnie z art. 107 § 1 pkt 6 K.p.a. znajduje się uzasadnienie faktyczne i prawne. Trafne jest zatem stanowisko sądu I instancji o związaniu go ustaleniami faktycznymi i prawnymi wynikającymi z decyzji z 18 lutego 2014 r. odmawiającej skarżącemu przyznania płatności rolnośrodowiskowej. W szczególności ustaleniami dotyczącymi nieprawidłowości stwierdzonych w trakcie kontroli na miejscu.
Wniosek ten nie stoi w sprzeczności z przytoczonym przez skarżącego stanowiskiem Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażonym w wyroku z 23 lutego 2012 r. sygn. akt II OSK 602/11 (internetowa Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych), że w celu stwierdzenia mocy dowodowej dokumentu urzędowego należy odróżnić część "zaświadczającą" od pozostałej części dokumentu oraz właściwy zakres zaświadczenia (J. Krajewski, Glosa do wyroku SN z 16 marca 1974 r., II CR 46/74, cyt. w "Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz". pod red. T. Erecińskiego, Warszawa 2004, t. I, str. 513). W odniesieniu do decyzji częścią "zaświadczającą" jest nie tylko rozstrzygnięcie, ale także uzasadnienie faktyczne i prawne, stwierdzające, dlaczego zapadło takie rozstrzygnięcie.
Wobec powyższego za nieuzasadniony należało uznać zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1c P.p.s.a. w związku z art. 76 K.p.a.
Nie jest także trafiony zarzut sformułowany w pkt 2 petitum skargi kasacyjnej.
Pierwszy z przepisów wskazany w tym zarzucie jako naruszony, to art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) P.p.s.a.
W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmuje się, że regulacja zawarta w art. 145 § 1 pkt 1 lit. a), b), c) P.p.s.a., podobnie jak art. 151 tej ustawy, jest tzw. przepisem wynikowym, regulującym sposób rozstrzygnięcia (por. wyrok NSA z 9 czerwca 2016 r., sygn. akt I OSK 2054/14, LEX nr 2106419). Przepis art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) P.p.s.a. ma charakter wynikowy i może znaleźć zastosowanie w przypadku stwierdzenia przez sąd pierwszej instancji naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (por. wyrok NSA z 4 marca 2014 r., sygn. akt II OSK 2387/12, LEX nr 1495275 oraz wyrok NSA z 19 stycznia 2017 r., sygn. akt I FSK 892/15, LEX nr 2258579, wprawdzie ten ostatni wyrok dotyczy art. 145 § pkt 1 lit. c P.p.s.a., jednak ze względu na tożsamy wynikowy charakter tego przepisu uprawnione jest przywołanie tego orzeczenia na gruncie tej sprawy). Można go podnieść jedynie w powiązaniu z odpowiednim przepisem prawa materialnego, którego oceny dokonał sąd pierwszej instancji.
Tymczasem ze sposobu jego skonstruowania wynika, że skarżący kasacyjnie usiłuje podważyć nie tyle ustalenia sądu I instancji, co w istocie ustalenia faktyczne, które legły u podstaw wydania decyzji odmawiającej przyznania skarżącemu płatności rolnośrodowiskowej na 2013 r. Zarzuty naruszenia art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. o systemie oceny zgodności w zw. z art. 8 ust. 2 a ustawy z dnia 11 maja 2001 r. Prawo o miarach oraz nieprawidłowego zastosowanie art. 47 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1974/2006 z dnia 15 grudnia 2006 oraz § 39 rozporządzenia rolnośrodowiskowego z 2013 r. w zw. z art. 7 ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności w zw. z art. 45 i 44 K.p.a. w zw. z art. 33 ust. 2 ustawy Prawo łowieckie, poprzez przyjęcie, iż pomiary będące podstawą wydania decyzji zostały wykonane w sposób prawidłowy, a strona nie zawiadomiła w należytym terminie o wystąpieniu siły wyższej zmierzają bowiem do zakwestionowania dokonanych w ramach postępowania dotyczącego przyznania płatności rolnośrodowiskowej pomiarów działek rolnych zgłoszonych do programu.
Naczelny Sąd Administracyjny zauważa jednakże, że tak sformułowany zarzut naruszenia prawa materialnego dowodzi, że w istocie w ten sposób skarżący kasacyjnie próbuje podważyć przyjęte za podstawę zaskarżonej decyzji i wyroku ustalenia faktyczne. Tymczasem zarzut naruszenia prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie nie może opierać się na kwestionowaniu przyjętego stanu faktycznego, gdyż zarzut błędów w przeprowadzeniu lub ocenie dowodów i ustaleniu stanu faktycznego, winien być formułowany w ramach podstawy kasacyjnej opartej na naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (tak np. wyrok NSA z dnia 5 kwietnia 2018 r., I FSK 1014/16, LEX nr 2483899). Błędne zastosowanie (bądź niezastosowanie) przepisów materialnoprawnych zasadniczo każdorazowo pozostaje w ścisłym związku z ustaleniami stanu faktycznego sprawy i może być wykazane pod warunkiem wcześniejszego obalenia tych ustaleń czy też szerzej - dowiedzenia ich wadliwości (tak np. wyrok NSA z dnia 14 marca 2018r., I FSK 671/16, LEX nr 2479914). Z tej już przyczyny analizowany zarzut nie mógł odnieść skutku w postaci uchylenia zaskarżonego wyroku.
Po drugie, w kontekście zobowiązań podjętych przez rolnika ubiegającego się o przyznanie płatności rolnośrodowiskowej, w tym zobowiązania do przestrzegania ponadpodstawowych wymogów określonych dla danego wariantu, mieści się respektowanie zakreślonego przez ustawodawcę wymogu utrzymywania minimalnej obsady drzew, której wielkość dla jabłoni domowej określono w załączniku nr 3 do rozporządzenia rolnośrodowiskowego na poziomie 125 szt./ha. Naruszenie tych wymogów, tj. niezachowanie minimalnej obsady skutkowało zastosowaniem w decyzji z 18 lutego 2014 r. sankcji w postaci 100% zmniejszenia płatności.
Wystąpienie siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności ma wpływ, jednak nie na przyznanie płatności rolnośrodowiskowej w danym roku, lecz na ewentualny jej zwrot. Zgodnie bowiem z § 47 ust. 1 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1974/2006 z dnia 15 grudnia 2006 r., ustanawiające szczegółowe zasady stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 1698/2005 w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) (Dz.U.UE.L z 2006 r. Nr 368, L. 15 z późn. zm.), państwa członkowskie mogą uznać w szczególności następujące kategorie siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności, w których nie będą wymagać częściowego lub pełnego zwrotu pomocy otrzymanej przez beneficjenta: tj. śmierć beneficjenta, długotrwałą niezdolność beneficjenta do wykonywania zawodu, wywłaszczenie dużej części gospodarstwa, jeśli takiego wywłaszczenia nie można było przewidzieć w dniu podjęcia zobowiązania, katastrofę naturalną poważnie dotykająca grunty gospodarstwa, wypadek powodujący zniszczenie budynków dla zwierząt gospodarskich, chorobę epizootyczną dotykającą część lub całość należącego do rolnika żywego inwentarza.
Przypadki siły wyższej lub nadzwyczajnych okoliczności powinny być zgłaszane na piśmie do kierownika biura powiatowego ARiMR w terminie do 10 dni od dnia, w którym rolnik jest w stanie dokonać tej czynności. Obowiązkowo do takiego zgłoszenia należy dołączyć odpowiednie dowody potwierdzające ich wystąpienie (ust. 2).
Zatem kategorie siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności dotyczą postępowania w kwestii ustalenia kwoty nienależnie lub nadmiernie pobranych płatności. Przepis art. 47 ust. 2 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1974/2006 nie stanowi podstawy do przyznania płatności, mimo niespełniania warunków do jej otrzymania, a jedynie zwalnia beneficjenta z obowiązku zwrotu otrzymanej nienależnie pomocy.
Skarżący naruszenie przywołanego przepisu poprzez jego niezastosowanie upatruje w przyjęciu przez sąd I instancji, że nie zachował terminu do zgłoszenia siły wyższej właściwemu organowi liczony d doręczenia raportu pokontrolnego. Ustalenie terminu, konkretnej daty jest jednak ustaleniem faktycznym. Z którym skarżący się nie zgodził. Zarzucił sądowi I instancji, że błędnie uznał doręczenie zastępcze raportu z kontroli, za zgodne z wymogami z art. 43 K.p.a. Bowiem instytucji doręczenia dorosłemu domownikowi nie można stosować wobec podmiotu mającego osobowość prawną. W tym kontekście za całkowicie nieusprawiedliwiony należało uznać zarzut dotyczący naruszenia art. 33 ust 2 ustawy z 13 października 1998 r. Prawo łowieckie (tekst jednolity Dz. U. z 2017 r. poz.) poprzez jego błędne zastosowanie i interpretację.
Wskazać bowiem należy, że sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku w ogóle nie odwoływał się do wskazanego przepisu, a więc nie przeprowadzał jego interpretacji, co oznacza, że nie można zarzucić mu błędnej wykładni. Jednocześnie na żadnym etapie postępowania nie negowano tego, że skarżący posiada osobowość prawną.
Podobnie nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia przez sąd I instancji art. 7 ustawy z 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności (tekst jednol. Dz. U. z 2017 r. poz1853).
Rozpoznając ten zarzut Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że skarga kasacyjna zawiera wady konstrukcyjne, uniemożliwiające jego merytoryczną ocenę w tym zakresie. Przede wszystkim podnieść należy, że przepis ten zawiera mniejsze jednostki redakcyjne, regulujące różne kwestie związane ze zwrotem płatności rolnośrodowiskowej w całości lub w części. Oznacza to, iż dla skutecznego sformułowania zarzutu naruszenia tego przepisu należało wskazać, która z tych jednostek została przez sąd I instancji naruszona i w jaki sposób (por. wyrok NSA z dnia 22 lipca 2014 r., I OSK 718/14, Lex nr 1511161).
Skarżący kasacyjnie nie wskazał w czym upatruje dokonanie przez sąd I instancji wadliwej interpretacji lub wadliwego zastosowania powołanego przepisu. Nadmienić w tym miejscu należy, że stosownie do treści art. 7 ust. 1 pkt 5 powołanej ustawy ewidencja producentów zawiera imię i nazwisko oraz określenie miejsca zamieszkania i adres pełnomocnika, jeżeli został ustanowiony, albo osoby uprawnionej do reprezentacji, wraz z numerem identyfikacji podatkowej (NIP) oraz numerem ewidencyjnym powszechnego elektronicznego systemu ewidencji ludności (PESEL), z zastrzeżeniem ust.
3. Zatem doręczenie protokołu pokontrolnego do rąk osoby reprezentującej producenta rolnego, jakim w rozpatrywanej sprawie jest koło łowieckie i wpisanej w tym charakterze do ewidencji producentów rolnych, ze wskazaniem jej adresu, można uznać za doręczenie skuteczne, w rozumieniu art. 45 K.p.a. Zatem podzielenie przez sąd I instancji stanowiska organów, iż termin do zgłoszenia działania siły wyższej biegł od dnia doręczenia skarżącemu raportu pokontrolnego nie był błędem.
Sąd I instancji zwrócił także uwagę na to, ż nawet, gdyby liczyć początek biegu 10 dniowego terminu do zgłoszenia siły wyższej od dnia doręczenia skarżącemu decyzji o odmowe przyznania płatności rolnośrodowiskowej, tj. od 18 lutego 2014 r., to i tak skarżący składając stosowne pismo17 marca 2014 r. terminu nie zachował.
Z powyższych względów zarzut podniesiony w pkt 2 petitum skargi kasacyjnej ni był zasadny.
Także zarzut z pkt 3 petitum skargi kasacyjnej naruszenia § 39 rozporządzenia RŚ z 2013 r., nie ma usprawiedliwionej podstawy prawnej.
Naczelny Sąd Administracyjny także w przypadku tego zarzutu stwierdza, że skarga kasacyjna zawiera wady konstrukcyjne, uniemożliwiające jego merytoryczną ocenę w tym zakresie. Powołany przez skarżącego przepis zawiera mniejsze jednostki redakcyjne, regulujące różne kwestie związane ze zwrotem płatności rolnośrodowiskowej w całości lub w części. Oznacza to, iż dla skutecznego sformułowania zarzutu naruszenia tego przepisu należało wskazać, która z tych jednostek została przez sąd I instancji naruszona. Czy naruszenie polegało na błędnej wykładni przepisu, czy błędnym jego zastosowaniu. Ponadto zarzucenie sądowi I instancji błędnej wykładni § 39 rozporządzenia rolnośrodowiskowego z 2013 r. wymagało wskazania jaka jest, zdaniem skarżącego kasacyjnie, prawidłowa wykładnia tego przepisu. Skarżący swojej interpretacji nie przedstawił..
Nie sposób też w oparciu o uzasadnienie skargi kasacyjnej ustalić, naruszenie której z jednostek redakcyjnych § 39 rozporządzenia RŚ z 2013 r. skarżący kasacyjnie zarzuca, bowiem nie zawiera ono żadnej argumentacji odnoszącej się do tego przepisu. Z tego względu skarga kasacyjna nie zawiera też obligatoryjnego elementu, jakim jest uzasadnienie sformułowanego zarzutu kasacyjnego. W konsekwencji nie jest możliwe ustalenie na czym polega naruszenie tego przepisu przez sąd I instancji.
Sposób sformułowania zarzutu ograniczający się do stwierdzenia, że sąd naruszył wskazany § 39 przy jednoczesnym braku uzasadnienia tego zarzutu powoduje, iż nie jest on możliwy do skontrolowania przez Naczelny Sąd Administracyjny. Dlatego uznano go za niezasadny.
Wobec powyższego skargę kasacyjną, jako pozbawioną podstaw, należało oddalić w oparciu o art. 184 P.p.s.a.