Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy wyrokiem z dnia 21 kwietnia 2010 r. sygn. akt II SA/Bd 173/10 uwzględniając skargę Z.S. na decyzję Dowódcy Pomorskiego Okręgu Wojskowego w Bydgoszczy z dnia [...] grudnia 2009 r. nr [...] w przedmiocie należności z tytułu zwolnienia z zawodowej służby wojskowej uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję Kierownika III Okręgowych Warsztatów Technicznych w Nowym Dworze Mazowieckim z [...] września 2009 r. nr [...].
Powyższy wyrok został wydany po uprzednim uchyleniu decyzji organów obu instancji przez WSA w Bydgoszczy (decyzja ostateczna z [...] lutego 2008 r., decyzja I instancji z [...] grudnia 2007 r.), w których organy dokonały potrącenia wypłaconych Z.S., zwolnionemu ze służby wojskowej z dniem [...] lipca 2005 r. (a następnie przywróconemu do służby po stwierdzeniu w dniu [...] lutego 2007 r. nieważności decyzji z dnia [...] sierpnia 2004 r., wypowiadającej stosunek służbowy). Pierwotnie wypłacono żołnierzowi odprawę z tytułu zwolnienia z zawodowej służby wojskowej w kwocie 8.719,56 zł oraz ekwiwalent za niewykorzystany urlop wypoczynkowy w wysokości 3.412,96 zł. Uchylone przez WSA wyrokiem z dnia 2 lipca 2008 r. II SA/Bd 327/08 decyzje przyznawały skarżącemu w związku z ponownym zwolnieniem ze służby z dniem [...] sierpnia 2007 r. i przeniesieniem do rezerwy odprawę w wysokości 3.525,64 zł, świadczenie pieniężne wypłacone przez okres jednego roku po zwolnieniu ze służby w kwocie 2.783,00 zł, ekwiwalent za niewykorzystany urlop wypoczynkowy 1773,54 zł i dodatkowe uposażenie roczne za 2007 r. w kwocie 1.855,33 zł. Podane kwoty zdaniem organów stanowiły uzupełnienie kwot wcześniej wypłaconych skarżącemu, tj. w momencie wadliwego zwolnienia ze służby wojskowej.
Zdaniem organu odwoławczego art. 103 ust. 1 ustawy z dnia 11 września 2003 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych (Dz. U. Nr 179, poz. 1750 ze zm.) nie stanowi środka prawnego, przy pomocy którego możliwe byłoby przywrócenie równowagi majątkowej, naruszonej wskutek wypłacenia nienależnych świadczeń. Użyte w tym przepisie pojęcie uposażenia nie obejmuje świadczeń z tytułu zwolnienia ze służby wojskowej, dlatego też jako podstawę zwrotu przez skarżącego nienależnie pobranych świadczeń należy stosować przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu. Dokonanie potrącenia organ odwoławczy uznał za uprawnione.
Rozpoznając sprawę wskutek skargi Z.S. WSA wspomnianym wyrokiem z dnia 2 lipca 2008 r. uchylając obie decyzje przyjął, iż organy administracyjne w przedmiotowej sprawie w istocie dokonały potrącenia z należności przysługujących skarżącemu w związku ze zwolnieniem z dniem [...] sierpnia 2007 r. ze służby, jako nienależnych, kwot świadczeń wypłaconych mu z tytułu zwolnienia ze służby w 2005 r. W ocenie Sądu takie działanie organów (potrącenie) nie znajduje podstaw prawnych. Poprzez bowiem stwierdzenie nieważności decyzji o wypowiedzeniu skarżącemu stosunku służbowego zawodowej służby wojskowej, którego konsekwencją było zwolnienie ze służby, odpadła podstawa prawna wypłacenia skarżącemu świadczeń związanych ze zwolnieniem. Świadczenia te stały się więc, jak słusznie zauważyły organy obu instancji, świadczeniami nienależnymi w rozumieniu art. 410 § 2 Kodeksu cywilnego. Nienależne świadczenia jako szczególny rodzaj bezpodstawnego wzbogacenia podlegają zwrotowi na zasadach określonych w art. 405 i następnych Kodeksu cywilnego (art. 41 § 1 k.c.).
Sąd powołał się na uchwałę nr II CZP 46/05 z dnia 27 kwietnia 1995 r. (OSNC 1995 r. z. 7-8, poz. 114), w której Sąd Najwyższy wskazał, iż przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu należy stosować m.in. wtedy, gdy nie ma innego środka prawnego, przy wykorzystaniu którego możliwe byłoby przywrócenie równowagi majątkowej naruszonej bez prawnego uzasadnienia. W ocenie Sądu w ustawie o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych, brak jest przepisu przewidującego bezpośrednio bądź pośrednio możliwość orzekania w kwestii zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Dochodzenie zwrotu nienależnego świadczenia wymaga zatem, w razie negatywnego stanowiska bezpodstawnie wzbogaconego, uzyskania odpowiednio wyroku sądu powszechnego w wyniku wniesionego w tym zakresie pozwu. Jedynie tytuł wykonawczy w postaci prawomocnego wyroku sądowego, mógł stanowić zdaniem Sądu, przy braku zgody skarżącego, podstawę do dokonania odpowiedniego potrącenia z jego uposażenia.
Z art. 103 ustawy pragmatycznej wynika, iż potrąceń z uposażenia żołnierza zawodowego dokonuje się w granicach i na zasadach określonych w przepisach o wynagrodzeniu za pracę, czyli w ustawie z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz. U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.), zaś przepis art. 87 § 1 pkt 2 k.p. wymaga posiadania tytułu wykonawczego w celu potrącenia z wynagrodzenia sum egzekwowanych na pokrycie innych należności niż świadczenia alimentacyjne, o ile pracownik nie wyrazi pisemnej zgody na potrącenie (art. 91 § 1 k.p.). Jednocześnie Sąd podkreślił, że błędne są wywody organu, iż przewidziana w art. 103 ust. 1 ustawy pragmatycznej ochrona uposażenia żołnierza, na zasadach określonych w przepisach o wynagrodzeniu za pracę, nie obejmuje świadczeń związanych ze zwolnieniem żołnierza ze służby. Pojęciem "uposażenia" bowiem ustawa pragmatyczna nakazuje obejmować także świadczenia z tytułu zwolnienia ze służby wojskowej, co wynika z art. 103 ust. 2 w/w ustawy.
W końcowych wywodach Sąd wskazał, iż przy ponownym rozpatrywaniu sprawy, organy obu instancji powinny uwzględnić powyższe stanowisko Sądu odnośnie możliwości potrącenia i przyznawania świadczeń związanych z zakończeniem służby wojskowej.
Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z dnia [...] września 2009 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 104 k.p.a., art. 94 ust. 1 pkt 3, ust. 2 i 3 art. 95 pkt 1, 2 i 3 w zw. z art. 83 ust. 2 i ust. 5 oraz art. 97 i art. 104 ust. 1 ustawy z dnia 11 września 2003 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych (Dz. U. z 2008 r., Nr 141, poz. 892 ze zm.), Kierownik 3 Okręgowych Warsztatów Technicznych w punkcie pierwszym decyzji ustalił, iż skarżący – zwolniony z zawodowej służby wojskowej w dniu [...] sierpnia 2007 r., mający łącznie okres służby wojskowej wynoszący 15 lat, 6 miesięcy i 22 dni, jest uprawniony do następujących świadczeń: odprawy w kwocie 12.245,20 zł, świadczenia pieniężnego wypłacanego co miesiąc przez okres jednego roku w kwocie 2.783,00 zł, ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy w kwocie 5.186,50 zł i dodatkowego uposażenia rocznego za 2007 r. w kwocie 1.855,33 zł, oraz stwierdził w punkcie drugimi decyzji, iż wskazane w punkcie pierwszym należności z tytułu zwolnienia z zawodowej służby wojskowej zostały skarżącemu wypłacone w następujący sposób: kwota 5.299,18 zł przez 3 Okręgowe Warsztaty Techniczne w dniu [...] sierpnia 2007 r., zaś kwota 12.132,52 zł przez Wojewódzki Sztab Wojskowy w Poznaniu w dniu pierwotnego zwolnienia, natomiast w punkcie trzecim decyzji zaliczył wypłacone skarżącemu kwoty, o których mowa w punkcie drugim, na poczet świadczeń pieniężnych wyszczególnionych w punkcie pierwszym, uznając wypłaconą przez 3 Okręgowe Warsztaty Techniczne kwotę 5.299,18 zł jako uzupełnienie świadczeń wypłaconych w związku z pierwotnym zwolnieniem ze służby.
W uzasadnieniu decyzji organ I instancji podał, iż okres pełnienia przez skarżącego zawodowej służby wojskowej nie był typowy, albowiem w dniu [...] lipca 2005 r. był on pierwotnie zwolniony z pełnienia służby wskutek wypowiedzenia mu przez Dowódcę POW decyzją z dnia [...] sierpnia 2004 r. nr [...] stosunku służbowego, która to decyzja została następnie wyeliminowana z obrotu prawnego wskutek stwierdzenia jej nieważności decyzją Dowódcy Wojsk Lądowych z dnia [...] lutego 2007 r. nr [...]. W zaistniałych okolicznościach skarżący został przywrócony do zawodowej służby wojskowej z dniem [...] maja 2007 r., a okres pozostawania poza służbą wojskową przeistoczył się w ciągłość pełnienia zawodowej służby wojskowej aż do dnia [...] sierpnia 2007 r.
Wypłaconych skarżącemu świadczeń pieniężnych w związku z pierwotnym zwolnieniem z zawodowej służby wojskowej, pomimo stwierdzenia nieważności decyzji skutkującej tymże zwolnieniem, żołnierz wojsku nie zwrócił. Pomimo tego domaga się on świadczeń pieniężnych z tytułu ponownego zwolnienia z zawodowej służby wojskowej w wymiarze odpowiadającym pełnemu okresowi pełnienia zawodowej służby wojskowej trwającemu od dnia [...] lutego 1992 r. do dnia [...] sierpnia 2007 r. Zdaniem organu I instancji, wskazane żądanie skarżącego jest nieuzasadnione, ponieważ dyspozycje art. 94 i art. 95 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych wyraźnie stanowią, iż świadczenia pieniężne z tytułu zwolnienia z zawodowej służby wojskowej przysługują w wysokości proporcjonalnej do okresu pełnionej służby. W takiej też wysokości świadczenia te faktycznie zostały żołnierzowi wypłacone. Organ I instancji podkreślił, powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych, iż odprawa i inne świadczenia z tytułu zwolnienia żołnierza z zawodowej służby wojskowej wypłacane są tylko jeden raz, dlatego też, pomimo że decyzja o wypowiedzeniu stosunku służbowego została uznana za nieważną żołnierz nie ma prawa do kolejnej odprawy i innych świadczeń, posiada najwyżej prawo do odpowiedniego uzupełnienia wypłaconych uprzednio świadczeń.
Po rozpatrzeniu odwołania Z.S., Dowódca POW decyzją z dnia [...] grudnia 2009 r. nr [...], utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ II instancji, podtrzymując stanowisko oraz argumentację organu I instancji, zaznaczył iż odprawa i inne świadczenia z tytułu zwolnienia żołnierza z zawodowej służby wojskowej (art. 94 i art. 95 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych) mają charakter jednorazowy, w związku z czym mogą być one wypłacone żołnierzowi tylko jeden raz. Ograniczenie to wynika wprost z art. 72 ust. 2 ustawy pragmatycznej.
Zatem skoro odwołujący nie został skutecznie zwolniony z zawodowej służby wojskowej w 2005 r., bowiem skuteczne zwolnienie z tejże służby miało miejsce tylko raz, tj. w dniu [...] sierpnia 2007 r., to tym samym organ I instancji prawidłowo uznał, ustalając wysokości świadczeń przysługujących odwołującemu z tytułu zwolnienia ze służby w 2007 r., że odwołującemu należy wypłacić kwotę stanowiącą różnicę pomiędzy świadczeniami należnymi w dniu ponownego zwolnienia ze służby wojskowej (2007 r.) a świadczeniami ustalonymi i wypłaconymi w dniu pierwotnego zwolnienia ze służby (2005 r.). Organ II instancji podkreślił, powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych oraz Sądu Najwyższego, iż zarówno osobie, która ponownie podjęła służbę, jak osobie, która ponownie podjęła pracę, może przysługiwać jedynie świadczenie (odprawa) uzupełniające, jeżeli w dacie kolejnego zwolnienia posiada ona staż uprawniający do świadczenia (odprawy) w wyższej wysokości.
Na powyższe rozstrzygnięcie Z.S. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy, w której podnosząc zarzut naruszenia art. 103 ust. 1 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych poprzez dokonanie niezgodnego z prawem potrącenia należnego skarżącemu uposażenia oraz art. 94 ust. 1 pkt 3 i ust. 2, art. 95 pkt 2 i 3 w zw. z art. 83 ust. 2 i ust. 5, art. 97 poprzez niewypłacenie pełnych świadczeń związanych z zakończeniem służby wojskowej, domagał się uchylenia zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu skargi Z.S. wskazał, iż będąca konsekwencją stwierdzenia nieważności decyzji wypowiadającej stosunek zawodowej służby wojskowej, bezskuteczność zwolnienia skarżącego ze służby wojskowej wiąże się z bezskutecznością zakwalifikowania wcześniej otrzymanych świadczeń jako świadczeń uzyskanych z tytułu zwolnienia ze służby wojskowej. Jedyną możliwą kwalifikacją takich świadczeń jest uznanie ich za świadczenia nienależne, zgodnie z art. 410 § 2 Kodeksu cywilnego.
Skoro zwolnienie ze służby było bezskuteczne, czyli w znaczeniu prawnym go nie było, to nie mogło być również w znaczeniu prawnym wypłaty świadczeń związanych z zakończeniem służby. Wypłacone kwoty nie stanowiły więc, wbrew stanowisku organów administracyjnych, świadczeń związanych z zakończeniem służby, a jedynie świadczenia nienależne. Tymczasem organy administracyjne, pomimo iż pierwotnie wypłacone kwoty utraciły na skutek decyzji stwierdzającej nieważność charakter świadczeń związanych z zakończeniem służby i stały się świadczeniami nienależnymi, zaliczyły wypłaconą wcześniej kwotę świadczenia nienależnego na poczet aktualnie ustalonych świadczeń z tytułu zwolnienia ze służby wojskowej, przez co dokonały w istocie potrącenia w drodze decyzji administracyjnej. Świadczenia nienależne zaś, jak wskazał skarżący, mogą być dochodzone od podmiotu, który je uzyskał, na drodze powództwa o jego zwrot przed sądami powszechnymi.
Skuteczne zwolnienie ze służby powinno skutkować wypłatą świadczenia w pełnej wysokości. Skoro pierwsze z wypłaconych świadczeń jest świadczeniem nienależnym, to drugie z nich, tj. świadczenie związane z rzeczywistym i skutecznym zakończeniem służby można w sposób oczywisty uznać za wypłacone po raz pierwszy i jednokrotnie.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznając skargę uznał, że zasługuje na uwzględnienie ze względu na naruszenie przez organy obu instancji przepisów, tj. art. 153 i art. 170 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r., Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej powoływanej jako P.p.s.a.), które w konsekwencji doprowadziło do naruszenia przepisu prawa materialnego, tj. art. 103 ust. 1 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych w stopniu wpływającym na wynik sprawy.
Sąd powołał się na przepis art. 153 P.p.s.a., w myśl którego ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Przez ocenę prawną, o której mowa w powyższym artykule rozumie się powszechnie wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w rozpoznawanej sprawie. Dotyczy ona zatem właściwego zastosowania konkretnego przepisu prawa w indywidualnej sprawie. Wskazania natomiast co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencję oceny prawnej i dotyczą sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy. Mają one na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz nakreślenie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie w celu uniknięcia wadliwości tegoż postępowania (por. Bogusław Dauter, Zarys metodyki pracy sędziego sądu administracyjnego, wydanie 1, Warszawa 2008, s. 289–290).
Z treści przytoczonego przepisu wynika, iż zarówno organy administracyjne, których działanie było przedmiotem skargi, jaki i sąd orzekający w sprawie, ilekroć dana sprawa będzie ponownie przez nie rozpoznawana, będą związane oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w orzeczeniu tegoż sądu, jeżeli nie zostanie ono uchylone lub nie ulegną zmianie przepisy prawne na podstawie, których ten sąd orzekał. Jeśli więc strona z taką oceną i wskazaniami się nie zgadza, to powinna zakwestionować za pomocą właściwych środków odwoławczych dane orzeczenie, w którym zawarta jest ocena prawna i wskazania, które uważa za niezgodne z prawem. Po uprawomocnieniu się zaś tego orzeczenia, zawarte w nim stanowisko, będzie wiążące nie tylko dla organów wymienionych w art. 153 P.p.s.a., lecz również i wskazanych w art. 170 tej ustawy, który to przepis explicite wskazuje, iż orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby.
Jeśli więc strona ze środka odwoławczego nie skorzysta i tym samym doprowadzi do uprawomocnienia się danego wyroku, wówczas kwestie prawne przesądzone w takim orzeczeniu i wskazania w nim zawarte są wiążące dla organów administracyjnych orzekających w sprawie, tegoż sądu, jak i innych organów, nie wyłączając sądu II instancji rozpatrującego ewentualnie skargę kasacyjną na kolejny wyrok dotyczący tej samej sprawy.
Z analizy akt sprawy wynika, iż kwestię sporną w sprawie stanowiło zagadnienie prawne dotyczące możliwości decyzyjnego rozstrzygnięcia w przedmiocie potrącenia (zaliczenia) wypłaconych żołnierzowi kwot na skutek nieskutecznego zwolnienia ze służby z uposażenia należnego żołnierzowi w związku ze skutecznym zwolnieniem ze służby. W ocenie Sądu orzekającego w sprawie, wyrażonej w wyroku z dnia 2 lipca 2008 r. sygn. akt II SA/Bd 327/08, stwierdzenie nieważności decyzji wypowiadającej skarżącemu stosunek zawodowej służbowy wojskowej, spowodowało, iż wypłacone mu z tego tytułu wcześniej świadczenia uzyskały charakter świadczeń nienależnych, stanowiących szczególny rodzaj bezpodstawnego wzbogacenia. Z uwagi na okoliczność, iż przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu należy stosować w sytuacji, gdy nie ma innego środka prawnego przy wykorzystaniu, którego możliwe byłoby przywrócenie równowagi majątkowej naruszonej bez prawnego uzasadnienia, a w ocenie Sądu w ustawie o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych, brak jest przepisu przewidującego bezpośrednio, bądź pośrednio możliwość orzekania w kwestii zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, to tym samym dochodzenie zwrotu nienależnego świadczenia wymaga uzyskania, w sytuacji braku zgody bezpodstawnie wzbogaconego, odpowiedniego wyroku sądu powszechnego w wyniku wniesionego w tym zakresie pozwu (art. 103 ust. 1 ustawy pragmatycznej).
W konsekwencji Sąd, uchylając decyzje organów obu instancji, które w jego ocenie w istocie dokonały w drodze decyzji administracyjnej potrącenia wypłaconych wcześniej żołnierzowi kwot z aktualnie ustalonych świadczeń, przez co naruszyły przepis art. 103 ust. 1 ustawy pragmatycznej, wskazał, iż dla dokonania skutecznego potrącenia, konieczne w sprawie jest uzyskanie stosownego tytułu wykonawczego. Organy administracyjne zaś, ponownie rozstrzygając sprawę, uznały, iż skoro z art. 94 i art. 95 w zw. z art. 72 ust. 2 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych wynika, iż świadczenia pieniężne z tytułu zwolnienia z zawodowej służby wojskowej przysługują w wysokości proporcjonalnej do okresu pełnionej służby i mają charakter jednorazowy, a skarżący nie został skutecznie zwolniony z zawodowej służby wojskowej w 2005 r. lecz w dniu [...] sierpnia 2007 r., to tym samym należało w drodze decyzji administracyjnej zaliczyć wypłacone skarżącemu należności pieniężne w związku z nieskutecznym zwolnieniem ze służby na poczet należności określonych skarżoną decyzją, a przysługujących w związku z łącznym okresem wysługi lat.
Zdaniem Sądu rozpoznającego sprawę biorąc pod uwagę wskazane powyżej okoliczności, w szczególności zaś fakt, iż odnośnie toczącego się postępowania administracyjnego wypowiedział się WSA w Bydgoszczy w wyroku z dnia 2 lipca 2008 r. sygn. akt II SA/Bd 327/08, konstytuując ocenę prawną i wskazówki co do sposobu działania organu administracyjnego w toku ponownego rozpoznania sprawy, a także uwzględniając wcześniejsze wywody składu orzekającego dotyczące problematyki związania organów administracyjnych oraz sądów administracyjnych oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażoną zarówno przez sąd I instancji, jak i sąd II instancji, w przedmiotowej sprawie organy obu instancji naruszyły przepisy art. 153 i art. 170 P.p.s.a., albowiem nie zastosowały się do oceny prawnej, zaleceń oraz wytycznych prawomocnego wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy z dnia 2 lipca 2008 r., pomimo iż były nimi bezwzględnie związane, co czyniło koniecznym uchylenie decyzji obu instancji.
Uchylenie wskazanych decyzji, podyktowane jest potrzebą zapewnienia respektowania przez organ administracyjny wyrażonej w wskazanych artykułach normy prawnej, konstytuującej wymóg związania orzeczeniem sądu przy ponownym rozpatrywaniu tej samej sprawy, zarówno organu administracyjnego jak i sądu administracyjnego. Dotyczy to również sytuacji, gdy dany organ bądź sąd nie podziela stanowiska w zakresie dokonanej wcześniej przez inny skład orzekający sądu oceny prawnej. Skoro więc Sąd orzekający w niniejszej spawie uznał, iż z treści przepisu art. 103 ust. 1 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych wynika, że z uposażenia żołnierza zawodowego mogą być dokonywane potrącenia tylko w granicach i na zasadach określonych w przepisach o wynagrodzeniu za pracę, a te zaś dla dokonania skutecznego potrącenia wprowadzają, w przypadku braku zgody bezpodstawnie wzbogaconego, wymóg posiadania tytułu wykonawczego, to tym samym organy administracyjne nie posiadając tegoż tytułu, nie były uprawnione do rozstrzygnięcia w przedmiocie potrącenia z uposażenia żołnierza zawodowego.
Sąd podzielił stanowisko skarżącego, iż organy orzekające w sprawie, dokonując zaliczenia wypłaconych skarżącemu należności pieniężnych z tytułu nieskutecznego zwolnienia ze służby na poczet należności ustalonych decyzją z dnia [...] września 2009 r., przysługujących w związku z okresem wysługi lat, w istocie dokonały w drodze decyzji administracyjnej potrącenia wypłaconych wcześniej żołnierzowi kwot, próbując w ten sposób obejść prawo i jednoznaczne w tym zakresie wskazania zawarte w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 2 lipca 2008 r. i uchylił obie decyzje na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy P.p.s.a.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Dowódca Pomorskiego Okręgu Wojskowego w Bydgoszczy i zaskarżając wyrok w całości skargę kasacyjną oparł o obie podstawy z art. 174 ustawy P.p.s.a. zarzucając:
- 1) naruszenie przepisów procedury art. 153 i 170 P.p.s.a., polegające na ich niewłaściwym zastosowaniu, które w konsekwencji doprowadziło do uznania, że organy nie zastosowały się do oceny prawnej i wskazań WSA w Bydgoszczy z dnia 2 lipca 2008 r. sygn. akt II SA/Bd 327/08, co doprowadziło do naruszenia przepisu art. 103 ust. 1 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych,
- 2) naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie art. 94 i 95 ustawy z dnia 11 września 2003 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych poprzez przyjęcie, że w dniu ostatecznego zwolnienia skarżącego ze służby wojskowej, tj. w dniu [...] sierpnia 2007 r. aktualne stało się prawo do świadczeń określonych w tych przepisach, a które przewidziane zostały w przypadku zwolnienia żołnierza zawodowego ze służby wojskowej oraz art. 103 powołanej ustawy, przez przyjęcie, iż jedynie tytuł wykonawczy w postaci prawomocnego wyroku sądowego może stanowić, wobec braku zgody skarżącego, podstawę do dokonania odpowiedniego potracenia z jego uposażenia.
Skarga kasacyjna domaga się uchylenia zaskarżonego wyroku i oddalenia skargi, ew. uchylenia wyroku, przekazania sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Bydgoszczy i zasądzenia kosztów postępowania.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej organ wywodzi, iż związanie obowiązuje w sytuacji prawidłowego ustalenia przedmiotu sprawy, nie jest dopuszczalne natomiast aby ocena i wskazania były wiążące w sytuacji wadliwego ustalenia istoty sprawy. Przedmiotem postępowania w sprawie o sygn. akt II SA/Bd 327/08 nie była instytucja potrącenia (podobnie jak w niniejszej sprawie), a jedynie uzupełnienie wcześniej przyznanych skarżącemu świadczeń.
Zatem wskazanie WSA wyrażone w wyroku z 2 lipca 2008 r., nawet gdyby uznać, że sprawa II SA/Bd 327/08 dotyczyła instytucji potrącenia, nie mogą wiązać w tej sprawie, która dotyczy wypłaty uzupełniających świadczeń związanych z ponownym zwolnieniem skarżącego z zawodowej służby wojskowej. Oceniając skutki decyzji nieważnościowej organ przyjmuje, iż zwolnienia skarżącego w 2005 r. w znaczeniu prawnym nie było, skuteczne zwolnienie nastąpiło tylko raz w 2007 r.
Zgodnie z art. 94 ust. 1 i art. 95 pkt 2 ustawy pragmatycznej żołnierzowi zwolnionemu z zawodowej służby wojskowej przysługuje odprawa oraz ekwiwalent za niewykorzystany urlop, lecz należy się tylko jedna odprawa (art. 94 ust. 1 pkt 3). Zasadnie zatem organy ustaliły wysokość odprawy i zaliczyły na jej poczet odprawę wypłaconą w związku ze zwolnieniem w 2004 r. Za zasadny należało zatem uznać zarzut naruszenia art. 94 powołanej ustawy.
Zarzut naruszenia art. 103 powołanej ustawy polega zaś na tym, iż w sprawie dokonano zaliczenia w drodze decyzji wypłaconych kwot, a zatem nie miała tu zastosowania instytucja potrącenia z art. 103 ustawy. Nie można także mówić o naruszeniu art. 77 ustawy, ponieważ skarżący żadnej kwoty nie zwracał. Organ podkreśla jednoznaczny charakter odprawy, na co już wielokrotnie zwracano uwagę w judykaturze. Na uwagę zasługują chociażby wyroki Naczelnego Sądu administracyjnego z dnia 1 czerwca 2005 r., sygn. akt OSK 1714/04, z dnia 18 marca 2008 r., sygn. akt I OSK 902/07, z dnia 30 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OSK 818/08, z dnia 27 maja 2009 r., sygn. akt I OKS 931/09, z dnia 27 maja 2009 r., sygn. akt I OSK 932/08). Odprawa z tytułu zwolnienia z zawodowej służby wojskowej jest świadczeniem co do zasady podobnym do odprawy emerytalnej lub rentowej przysługującej pracownikowi w związku z przejściem na emeryturę lub rentę (art. 92 kp.).
Także w tej kwestii Sąd Najwyższy wielokrotnie prezentował pogląd, że pracownik, który otrzymał odprawę w związku z przejściem na emeryturę lub rentę, a następnie podjął zatrudnienie, które ustało w związku z ponownym przejściem na emeryturę lub rentę, nie może otrzymać kolejnej odprawy. Jako przykład wskazuje wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca 1993 r., sygn. akt I PR 5/93 i uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 2 marca 1994 r., sygn. akt IPZP 4/94. Analogiczna sytuacja występuje w przypadku świadczeń z tytułu zwolnienia żołnierza ze służby wojskowej i nie ma żadnych podstaw, aby w tym zakresie odmiennie traktować żołnierzy. W przypadku, gdy już żołnierzowi wypłacono z tytułu zwolnienia ze służby należności związane z odprawą i ekwiwalentem za urlop, to pomimo iż decyzja o zwolnieniu została wyeliminowana z obrotu prawnego, nie ma on już prawa do kolejnych takich samych świadczeń, a jedynie uprawnienia do odpowiedniego uzupełnienia otrzymanej odprawy oraz ekwiwalentu za urlop.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
Jako niezasadny uznał Sąd odwoławczy zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji przepisów art. 153 i 170 ustawy P.p.s.a. Przepis art. 153 ustawy P.p.s.a. dotyczy m.in. sytuacji, kiedy sprawa jest ponownie rozpatrywana po uprzednim uchyleniu decyzji wyrokiem sądu administracyjnego. Wyrok sądu ma wiążący wpływ zarówno na treść decyzji organów ponownie rozpatrujących sprawę jak również na stanowisko sądu administracyjnego, kontrolującego legalność wydanych decyzji.
W myśl tego przepisu ocena prawna i wskazanie co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia.
W niniejszej sprawie orzekał Wojewódzki Sad Administracyjny w Bydgoszczy w dniu 2 lipca 2008 r. sygn. akt II SA/Bd 327/08, który uchylając decyzje organów obu instancji wyraził ocenę prawną, iż stwierdzenie nieważności decyzji wypowiadającej skarżącemu stosunek zawodowej służby wojskowej z dnia [...] sierpnia 2004 r. spowodowało, że wypłacone mu wcześniej świadczenia stały się świadczeniami nienależnymi w rozumieniu art. 410 § 2 k.c.
Nienależne świadczenia jako szczególny rodzaj bezpodstawnego wzbogacenia podlegają zwrotowi na zasadach określonych w art. 405 i nast. k.c.
W ustawie o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych brak jest przepisu przewidującego bezpośrednio lub pośrednio możliwość orzekania w kwestii zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Dochodzenie zwrotu nienależnego świadczenia w razie negatywnego stanowiska bezpodstawnie wzbogaconego wymaga uzyskania wyroku sądu powszechnego. Jedynie tytuł wykonawczy w postaci prawomocnego wyroku sądu mógł stanowić – wobec braku zgody skarżącego – podstawę do dokonania odpowiedniego potrącenia z jego uposażenia. Jednocześnie Sąd ocenił, iż organ pierwszej instancji w istocie dokonał potrącenia z aktualnie przysługujących skarżącemu świadczeń kwot, które zostały mu przyznane w 2005 r., a uczynił to bez podstaw prawnych wobec tego, iż ustawa o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych potrącenia takiego nie przewiduje, a brak było w tej sprawie tytułu wykonawczego.
W omawiany wyroku Sąd nakazał organom przy ponownym rozpatrywaniu sprawy uwzględnić powyższe stanowisko.
Zasadnie rozpoznając ponownie sprawę wskutek skargi Z.S. na decyzję Dowódcy Pomorskiego Okręgu Wojskowego z dnia [...] grudnia 2009 r., utrzymującą decyzję organu pierwszej instancji z dnia [...] września 2009 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny przyjął moc wiążącą omówionego wyżej wyroku nie tylko dla organów ponownie rozpoznających sprawę, lecz także dla Sądu. Trafnie przy tym powołał się na przepis art. 153 ustawy P.p.s.a. oraz art. 170 tej ustawy i wywody Sądu w tym zakresie zasługują w pełni na aprobatę.
Wyrok Sądu pierwszej instancji, którego strona lub organ w ustawowym terminie nie poddały kontroli instancyjnej staje się w myśl art. 168 ustawy P.p.s.a. orzeczeniem prawomocnym, a wyrażona w nim ocena prawna ma moc wiążącą dla organów i Sądu, jeżeli kiedykolwiek sprawa ta będzie przedmiotem rozstrzygania przez organy administracji lub rozpatrywana w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Jedynie zmiana stanu prawnego lub istotnych okoliczności faktycznych, może uchylić moc wiążącą wyroku. Sytuacja taka nie miała miejsca w tej sprawie.
Rozpatrując ponownie sprawę i wydając decyzje odpowiednio w dniu [...] września 2009 r. i [...] grudnia 2009 r. organy obu instancji nie zastosowały się do oceny WSA zawartej w wyroku z dnia 2 lipca 2008 r. sygn. akt II SA/Bd 327/08, natomiast uznały, że skoro skarżący nie został skutecznie zwolniony z zawodowej służby wojskowej w 2005 r., lecz dopiero w dniu [...] sierpnia 2007 r. to należało w drodze decyzji administracyjnej zaliczyć wypłacone skarżącemu należności w 2005 r. na poczet należności określonych w decyzji, a przysługujących w związku z łącznym okresem wysługi lat.
W opisanej sytuacji Wojewódzki Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 21 kwietnia 2010 r. trafnie przyjął, iż wydane decyzje naruszały przepis art. 153 ustawy P.p.s.a. podkreślając, iż konieczność zastosowania tego przepisu i uchylenie decyzji organów obu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy P.p.s.a. istnieje niezależnie od tego, czy organ lub Sąd ponownie rozpatrujący sprawę podziela stanowisko zawarte w pierwszym z wyroków sądowych.
Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny nie uznał za zasadny zarzutu naruszenia art. 153 i 170 ustawy P.p.s.a. Dodać należy przy tym, że organ wadliwie wywodzi, iż ocena prawna wyrażona w wyroku wiąże tylko wówczas gdy Sąd prawidłowo ustali przedmiot sprawy, zaś w tej sprawie przedmiot ten został ustalony wadliwie. Z treści uzasadnienia wyroku WSA w Bydgoszczy z dnia 2 lipca 2007 r. sygn. akt II SA/Bd 327/08 w sposób niewątpliwy wynika, iż Sąd uchylając zaskarżone decyzje, wydane 10 grudnia 2007 r. i [...] lutego 2008 r. przyjął, iż organ pierwszej instancji "istocie dokonał potrącenia z aktualnie przysługujących kwot" i działanie to wobec braku tytułu wykonawczego uznał za pozbawione podstaw prawnych. Powyższy wyrok nie tylko więc zawierał ocenę prawną w kwestii istnienia podstaw prawnych do dokonywania potrąceń, lecz także kwalifikował w sposób wiążący przyjętą przez organy formę "rozliczenia" żołnierza z uzyskanych w drodze poprzedniego zwolnienia świadczeń pieniężnych.
Tak określony przedmiot stanowiący wyraz poglądów prawnych Sądu w kwestii stosowanego przez organy sposobu "rozliczenia" skarżącego z należności jak również jego ocena co do stosowania art. 103 ust. 1 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych mieści się w pojęciu oceny prawnej w rozumieniu art. 153 ustawy P.p.s.a.
Z powyższych względów za nietrafne należało uznać zarzuty naruszenia art. 94, 95 i 103 ustawy pragmatycznej, gdyż będąc związanym oceną prawną zawartą w wyroku WSA z dnia 2 lipca 2008 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy rozpatrując skargę w dniu 21 kwietnia 2010 r. nie mógł zająć innego stanowiska, chociażby nie podzielał wyrażonego w pierwotnym wyroku poglądu. Wyrok taki byłby bowiem wadliwy z uwagi na naruszenie zasady związania, wynikającej z art. 153 ustawy P.p.s.a. i podlegałby skutecznemu zaskarżeniu skargą kasacyjną. W przedstawionej sytuacji nie jest także skuteczne powoływanie się przez organ na odmienną linię orzecznictwa w Naczelnym Sądzie Administracyjnym, gdyż w przedmiotowej sprawie nie mogła mieć ona zastosowania z podanych wyżej względów.
Z powyższych względów na podstawie art. 184 ustawy P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.