Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 13 lutego 2014 r., sygn. akt I OSK 119/14

Uzasadnienie

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 16 listopada 2011 r., sygn. akt III SA/Kr 1313/10, oddalił skargę K. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w T. z dnia [...] października 2010 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Wyrok ten wydany został w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy:

W dniu 9 września 2010 r. K. W. złożyła wniosek o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad wujkiem, J.G., będącym osobą całkowicie niezdolną do pracy. Do wniosku dołączyła zaświadczenie stwierdzające, że jest ona osobą bezrobotną, oraz oświadczenie, że nie podejmuje zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki.

Wójt Gminy S. decyzją z dnia [...] września 2010 r., nr [...], działając na podstawie art. 17 ust. 1, 1a i 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm., obecnie tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 1456, zwanej dalej "ustawą") oraz § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 sierpnia 2009 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny oraz wysokości świadczeń rodzinnych (Dz. U. Nr 129, poz. 1058 ze zm.), odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

W uzasadnieniu tej decyzji organ wskazał, że wnioskodawczyni istotnie jest jedyną osobą sprawującą opiekę nad J. G., który orzeczeniem Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego – Oddział Regionalny w T. z dnia [...] czerwca 2005 r. został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym na czas nieokreślony. Jednakże z uwagi na fakt, że na K. W. nie ciąży obowiązek alimentacyjny względem J.G. (jest jego siostrzenicą), brak jest podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Organ również zauważył, że wnioskodawczyni decyzją z dnia [...] sierpnia 2010 r., nr [...] przyznane już zostało na czas nieoznaczony świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem opieki nad matką, S. W..

Od decyzji tej odwołanie wniosła K. W., podnosząc, że jest najbliższą osobą, która może opiekować się niepełnosprawnym wujkiem. Fakt, że otrzymała już świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad chorą matką, na co zwrócił uwagę organ pierwszej instancji w uzasadnieniu decyzji, nie może mieć wpływu na obecną odmowę przyznania takiego świadczenia.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w T. decyzją z dnia [...] października 2010 r., nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98 poz. 1071 ze zm., obecnie Dz. U. z 2013 r., poz. 267, dalej powoływanej jako K.p.a.), utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu decyzji Kolegium stwierdziło, że do kręgu osób uprawnionych do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego należą wyłącznie matka albo ojciec oraz osoby, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm., obecnie Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm., dalej powoływanej jako K.r.o.) ciąży obowiązek alimentacyjny, a także opiekun faktyczny dziecka. Katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego jest zamknięty i nie podlega rozszerzeniu o inne osoby, nawet jeżeli sprawują one faktyczną opiekę nad osobami wymagającymi opieki, legitymującymi się jednym z orzeczeń o niepełnosprawności, o których mowa w art. 17 ust. 1 ustawy. Kolegium uznało zatem, że organ pierwszej instancji zasadnie odmówił stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, choć nie zakwestionował, iż faktycznie wykonuje ona opiekę i w związku z tym zrezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie wniosła K. W., ponownie podkreślając że jest jedyną bliską osobą dla J. G., który wymaga stałej, całodobowej opieki. Zaznaczyła, że trzy lata temu zrezygnowała z pracy, aby sprawować opiekę nad matką i wujkiem.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w T. w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie, nie znajdując podstaw do zmiany swego stanowiska.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie powołanym na wstępie wyrokiem z dnia 16 listopada 2011 r. oddalił skargę. W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd na wstępie wskazał, że zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy, w brzmieniu obowiązującym w dacie orzekania przez organ odwoławczy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodziny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny oraz

3) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Sąd stwierdził, że podstawową przesłanką warunkującą przyznanie podmiotom wymienionym w art. 17 ust. 1 ustawy świadczenia pielęgnacyjnego jest niepodjęcie lub zrezygnowanie przez nich z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką na niepełnosprawną osobą. Biorąc zaś pod uwagę, że świadczenie to stanowi rekompensatę za niepodjęcie lub rezygnację z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wyraził pogląd, iż świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane osobom uprawnionym jednorazowo. Tylko bowiem raz może zachodzić przesłanka niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez osobę uprawnioną, starającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Za przyjęciem poglądu przeciwnego nie świadczą argumenty wynikające z wykładni art. 17 ust. 1a ustawy, stanowiącego, że osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1.

Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie nawet uznanie, w świetle wykładni obu wskazanych przepisów ustawy przy uwzględnieniu wyroków Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. akt P 27/07 (OTK-A 2008, nr 6, poz. 107) oraz z dnia 22 lipca 2008 r., sygn. akt P 41/07 (OTK-A 2008, nr 6, poz. 109), że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje także osobie, która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad pełnoletnim członkiem jej rodziny legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wobec którego osoby tej nie obciąża obowiązek alimentacyjny, a jednocześnie jest ona jedynym członkiem jej rodziny, nie może spowodować, że w procesie wykładni należy stracić z pola widzenia normę prawną wynikającą z art. 17 ust. 5 ustawy. Zgodnie z tym przepisem świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli m. in. osoba w rodzinie ma ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, albo do świadczenia pielęgnacyjnego na to lub na inne dziecko w rodzinie (art. 17 ust. 5 pkt 4 ustawy).

Skoro świadczenia tego nie będzie można przyznać np. matce albo ojcu w związku z opieką nad niepełnosprawnym dzieckiem w sytuacji, gdy któreś z nich ma już przyznane świadczenie na jedno z dwojga dzieci w rodzinie, to tym bardziej nie można było przyznać skarżącej żądanego przez nią świadczenia jako osobie, której przyznano to świadczenie w związku z opieką nad matką, mimo iż jest ona jedyną osobą mogącą sprawować opiekę nad niepełnosprawnym wujkiem. Za takim stanowiskiem, zdaniem Sądu, przemawia nie tylko wykładnia językowa, ale i celowościowa oraz systemowa obu przepisów ustawy.

Odnosząc przedstawione rozważania do stanu faktycznego rozpoznawanej sprawy Sąd zauważył, że skoro Kolegium utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji (skupiając się na tym, że skarżąca nie należy do kręgu osób na których ciąży obowiązek alimentacyjny), eksponując jednak w uzasadnieniu decyzji fakt przyznania skarżącej decyzją z dnia [...] sierpnia 2010 r. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad jej matką, to uznać należało kontrolowane decyzje za niedotknięte takimi wadami, które powodowałyby konieczność ich uchylenia, albowiem rozstrzygnięcia w nich zawarte są trafne i zgodne z prawem.

Z tych powodów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., obecnie tekst jedn.

Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej powoływanej jako "P.p.s.a.") oddalił skargę.

Od tego wyroku skargę kasacyjną wniosła K. W., reprezentowana przez adwokata ustanowionego z urzędu, zaskarżając ten wyrok w całości. W skardze kasacyjnej z powołaniem się na podstawy z art. 174 pkt 1 i 2 P.p.s.a. podniesione zostały zarzuty:

1. 1) naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 17 ust. (w skardze kasacyjnej tę jednostkę redakcyjną określa się w przypadku ustawy konsekwentnie jako paragraf) 1 pkt 2 w związku z art. 17 ust. 5 ustawy "naruszającą przyjęte zasady orzekania w perspektywie reguł intertemporalnych, a w ramach tego również indywidualizacji, uznawalności i roszczeniowości jednostki w zakresie pomocy społecznej, co skutkowało nieuzasadnioną odmową zastosowania art. 17 ust. 1 pkt 2 ww. ustawy i błędnym zastosowaniem art. 17 ust. 5 tego aktu";
2. 2) naruszenia przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy:
3. – art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r.-Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) w związku z art. 1 i art. 3 § 1 i 2 pkt 1 w związku z art. 134 § 1 P.p.s.a. poprzez nierozstrzygnięcie w granicach rozpoznawanej sprawy, co doprowadziło do niedokonania sądowej kontroli legalności wydanych decyzji, wskutek czego niezasadnie zastosowano art. 151 P.p.s.a., a niezastosowano art. 145 § 1 pkt 1 lit.a P.p.s.a.,
4. – art. 141 § 4 P.p.s.a. przez niedostateczne wyjaśnienie normatywnej zasadności decyzji odmawiającej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a tym samym niewystarczające wyjaśnienie podstawy prawnej zaskarżonego wyroku, co uniemożliwia podjęcie merytorycznej polemiki z zajętym przez Sąd stanowiskiem.

Podnosząc te zarzuty pełnomocnik skarżącej wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej jej autor najpierw przypomniał dotychczasowy przebieg postępowania oraz regulację tych przepisów objętych zarzutami kasacyjnymi, które dotyczą zasad sprawowania kontroli sądowoadministracyjnej. Następnie stwierdził, że Sąd pierwszej instancji nie zajął merytorycznego stanowiska w przedmiocie art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy, który stanowił podstawę prawną decyzji wydanych w sprawie przez organy administracyjne, a nawiązał jedynie do art. 17 ust. 5 pkt 4 ustawy. Zarzucił Sądowi błędną wykładnię tego przepisu "w aspekcie intertemporalnym", polegającą na nieuwzględnieniu tego, iż w wyniku nowelizacji przeprowadzonej ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 205, poz. 1212 ze zm.) jego brzmienie obowiązujące w czasie, kiedy organy te podejmowały rozstrzygnięcia w kwestii wniosku skarżącej, różniło się od jego brzmienia obowiązującego w chwili wydawania zaskarżonego wyroku.

Otóż wówczas przepis ten stanowił, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje m.in., jeżeli osoba w rodzinie ma ustalone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na to lub na inne dziecko w rodzinie, z kolei od dnia 14 października 2011 r. przewidywał, iż nie przysługuje ono, jeżeli osoba w rodzinie ma ustalone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na tę lub inną osobę w rodzinie lub poza rodziną. W konsekwencji Sąd odwołał się do przepisu, który w ogóle nie mógł znaleźć zastosowania w stosunku do skarżącej w brzmieniu obowiązującym w okresie, kiedy toczyło postępowanie administracyjne w sprawie. Tymczasem przeprowadzając kontrolę sądowoadministracyjną powinien on mieć na względzie kryterium legalności. Zgodnie z nim zaś musiał przyjąć, że "skoro ustawa w dacie toczącego się jeszcze postępowania administracyjnego nie wykluczała możliwości uzyskiwania świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz innej osoby aniżeli wymienionej w art. 17 ust. 5 pkt 4 ustawy, to świadczenie pielęgnacyjne po prostu należało się".

Sąd pierwszej instancji odstąpił od literalnej treści tego przepisu, która nie budzi wątpliwości, dokonując jego rozszerzającej wykładni. Ta jest jednak niedopuszczalna, "pod rygorem spowodowania zjawiska niepewności prawa i nadużycia zaufania obywatela w stosunku do państwa", gdyż art. 17 ust. 5 pkt 4 ustawy wprowadza wyjątki od możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Pełnomocnik podniósł, że niepodobna przyjąć, iż ustawodawcy kształtującemu treść tego przepisu obowiązującą w chwili rozstrzygania sprawy przez organy administracyjne "chodziło o coś więcej, aniżeli zostało w ustawie zapisane", czego dowodzi późniejsza zmiana tego przepisu, rozszerzająca "zakres podmiotowy negatywnych podstaw uzyskiwania świadczenia pielęgnacyjnego". Sąd pierwszej instancji powinien mieć na względzie fakt, że przed wspomnianą zmianą zakres ten nie obejmował osób znajdujących się w takiej sytuacji jak skarżąca.

W kolejnym fragmencie uzasadnienia skargi kasacyjnej jej autor zwrócił uwagę na szczególną sytuację życiową, rodzinną i majątkową skarżącej. Musiała ona mianowicie zrezygnować z pracy zarobkowej, ponieważ sprawuje opiekę nad matką i wujkiem. Oboje oni cierpią na bardzo ciężką chorobę i wymagają stałej opieki, a nie mają żadnych innych osób bliskich poza skarżącą. Pełnomocnik przyznał, że strona otrzymała świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką sprawowaną nad matką, lecz odmowę przyznania jej drugiego takiego świadczenia, z tytułu opieki nad wujkiem, uznał za naruszenie zasad indywidualizacji, uznawalności i roszczeniowości jednostki w zakresie pomocy społecznej, a także zasady równości. Nie można bowiem akceptować sytuacji, gdy różne podmioty otrzymają to samo świadczenie, niezależnie od tego, czy opiekują się tylko jedną osobą, czy też dwiema lub więcej osobami.

Pełnomocnik stwierdził, że jego wcześniejsze spostrzeżenia uzasadniają podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty procesowe. Wyraził w szczególności pogląd, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie czyni zadość wymogom określonym w art. 141 § 4 P.p.s.a., gdyż niedostatecznie wyjaśnia podstawę prawną rozstrzygnięcia, co wyklucza zarówno polemikę ze stanowiskiem Sądu pierwszej instancji, jak i jego kontrolę instancyjną. Pełnomocnik powtórzył, że uzasadnienie zawiera błędną wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 4 ustawy, a przeprowadzonym w nim wywód jest "wyjątkowo pobieżny i skrótowy".

Prokurator Okręgowy w T. wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej.

Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 4 kwietnia 2013 r., sygn. akt I OSK 1802/12 zawiesił postępowanie kasacyjne w niniejszej sprawie z tego powodu, że w podobnej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 28 marca 2013 r., sygn. akt I OSK 1774/12 przedstawił składowi siedmiu sędziów tego Sądu do rozstrzygnięcia budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne: "Czy osobie, której nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i które nie podejmują zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tą osobą przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ust. 1 i ust. 1 a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.)".

W dniu 9 grudnia 2013 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie siedmiu sędziów podjął uchwałę sygn. akt I OPS 5/13 (LEX nr 1396744), zgodnie z którą osobie takiej świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje.

Postanowieniem z dnia 15 stycznia 2014 r. postępowanie kasacyjne zostało podjęte.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Skarga kasacyjna nie może zostać uwzględniona, ponieważ zaskarżony nią wyrok pomimo częściowo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu.

Prawidłowość podjętego nim rozstrzygnięcia, czyli oddalenia skargi od decyzji odmawiającej przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad wujkiem (bratem jej matki), została w sposób jednoznaczny potwierdzona uchwałą składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 grudnia 2013 r., sygn. akt I OPS 5/13. Według uchwały osobie, którą nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny, legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym, i która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub z innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, w stanie prawnym obowiązującym przed 1 stycznia 2013 r. nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ust. 1 i ust. 1 a ustawy. Uchwała ta, aczkolwiek podjęta w związku z postępowaniem sądowoadministracyjnym w innej sprawie, ma znaczenie przesądzające także w niniejszej sprawie.

Z tego zresztą powodu postępowanie kasacyjne zawieszono do czasu podjęcia tej uchwały, rozstrzygającej rozbieżności, jakie ujawniły się w orzecznictwie na tle wykładni art. 17 ust. 1 i ust. 1 a ustawy, który, co umknęło uwadze Sądu pierwszej instancji, stanowił główną, a w istocie jedyną materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji.

Podkreślić wypada, że zgodnie z art. 269 § 1 P.p.s.a. jeżeli jakikolwiek skład sądu administracyjnego rozpoznający sprawę nie podziela stanowiska zajętego w uchwale składu siedmiu sędziów, całej izby albo w uchwale pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego, przedstawia powstałe zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia odpowiedniemu składowi. Tym samym nieprzedstawienie przez Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia w drodze kolejnej uchwały składowi całej izby oznacza nie tylko, że Sąd powinien mieć na względzie pogląd wyrażony w powołanej uchwale z dnia 9 grudnia 2013 r., ale także to, że jest on tym poglądem związany. Przepis art. 269 § 1 P.p.s.a. nie pozwala wszak żadnemu składowi sądu administracyjnego rozstrzygnąć innej sprawy w sposób sprzeczny ze stanowiskiem zawartym w uchwale i przyjmować wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 lutego 2008 r., sygn. akt I OSK 254/07, LEX nr 453451).

Dopóki więc nie nastąpi zmiana stanowiska wyrażonego w uchwale z dnia 25 listopada 2013 r., dopóty sądy administracyjne obowiązane są je respektować (tak np. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 października 2011 r., sygn. akt I OSK 1817/10, LEX nr 1131489 i z dnia 24 stycznia 2012 r., sygn. akt I OSK 2054/11, LEX nr 1113262).

Naczelny Sąd Administracyjny to stanowisko w pełni podziela, ponieważ odpowiada ono brzmieniu art. 17 ust. 1 i 1a ustawy, które nie pozwala na jego rozszerzającą wykładnię. Zgodzić trzeba się wszak ze spostrzeżeniem poczynionym w uzasadnieniu uchwały z dnia 9 grudnia 2013 r., że przepisy te zawierają zamknięty katalog osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, zakreślony m.in. przesłanką polegającą na tym, by na osobie ubiegającej się o świadczenie ciążył obowiązek alimentacyjny względem osoby będącej pod jej opieką. Przesłanka ta pozostała niezmienna pomimo wielokrotnych nowelizacji rozpatrywanych przepisów.

Krąg osób, na których spoczywa obowiązek alimentacyjny, został wyznaczony przede wszystkim przez art. 128 K.r.o. W myśl tego przepisu obowiązek ten obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Ponadto w art. 23, art. 27 i art. 130 K.r.o. mowa jest o tego rodzaju obowiązku małżonków (byłych małżonków), a w art. 130 i art. 131 K.r.o. o alimentacyjnych konsekwencjach przysposobienia. Z wyliczenia tego wynika, że prawo nie nakłada obowiązku alimentacyjnego na inne osoby, w tym na dalszych krewnych w linii bocznej, co stosownie do art. 17 ust. 1 i 1a ustawy wyklucza przyznanie im świadczenia pielęgnacyjnego, także wówczas, gdy spełniają one inne przesłanki przewidziane w tych przepisach.

Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały z dnia 9 grudnia 2013 r. trafnie podkreślił, że grupa osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego nie może być uzupełniona przez rozszerzenie zakresu podmiotowego obowiązku alimentacyjnego wynikającego z przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Odwołał się przy tym do orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, w świetle którego z woli ustawodawcy grupę tę wyróżnia nie sam fakt opieki nad osobą niepełnosprawną czy też rezygnacja z zatrudnienia dla sprawowania tej opieki, lecz szczególna więź prawna pomiędzy opiekunem a osobą niepełnosprawną. Cecha relewantną podmiotów potencjalnie uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem rezygnacja z zatrudnienia dla wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego.

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym przyjął te trafne argumenty. Wszak żadna wykładnia nie może prowadzić do skutków oczywiście sprzecznych z wyraźnym brzmieniem przepisu (contra legem), a ponadto niedopuszczalne jest sądowe uzupełnienie ustawowego katalogu uprawnień socjalnych, ponieważ przepisy art. 32 i art. 67 Konstytucji nie mogą być samoistnym źródłem roszczeń w tym zakresie.

Skoro zatem na skarżącej nie ciąży obowiązek alimentacyjny wobec wujka, to stosownie do art. 17 ust. 1 ustawy nie jest ona uprawniona do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką, którą nad nim sprawuje. Tę też przyczynę odmowy przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego wskazały organy obu instancji. W konsekwencji Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie prawidłowo oddalił skargę, podkreślając w pierwszej części swoich motywów, że podziela stanowisko organów.

Zbędna jest natomiast ta część rozważań zawartych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, która uzupełnia tę konstatację poprzez nawiązanie do art. 17 ust. 5 pkt 4 ustawy. Rozważania te nie uwzględniają przy tym w dostateczny sposób faktu, że przepis ten uległ zmianie po wydaniu zaskarżonej decyzji z dnia [...] października 2010 r. Sąd pierwszej instancji dokonując wszak jego wykładni wyinterpretował normę prawną odpowiadającą jego brzmieniu, które obowiązywało dopiero od dnia 14 października 2011 r., w wyniku nowelizacji tego przepisu dokonanej w ustawie z dnia 19 sierpnia 2011 r. (Dz. U. Nr 205, poz. 1212). Przed tym dniem przepis ten stanowił, że świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba w rodzinie ma ustalone prawo m.in. do świadczenia pielęgnacyjnego na to lub na inne dziecko w rodzinie, z kolei po tym dniu negatywną przesłanką przyznania tego świadczenia było jego ustalenie na tę lub inną osobę w rodzinie lub poza rodziną.

Sąd pierwszej instancji w istocie przyjął tę rozszerzoną przesłankę odnośnie do stanu faktycznego, kiedy art. 17 ust. 5 pkt 4 ustawy obowiązywał we wcześniejszym brzmieniu, w którym przesłanka ta miała znacznie bardziej ograniczony zakres, nie obejmujący wówczas skarżącej, niesprawującej przecież opieki nad dzieckiem. Niemniej nie miało to żadnego wpływu na wynik sprawy, ponieważ świadczenie pielęgnacyjne nie przysługiwało skarżącej z innego powodu, tj. ze względu na to, że nie należała ona do kręgu osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym w stosunku do osoby, nad którą sprawuje opiekę.

Ta ostatnia uwaga ma zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia w przedmiocie rozpoznawanej skargi kasacyjnej. Wszystkie sformułowane w niej zarzuty, tak materialnoprawne, jak procesowe, kwestionują wszak zaskarżony wyrok wyłącznie w kontekście wspomnianych zbędnych rozważań na temat art. 17 ust. 5 pkt 4 ustawy. Tym samym skarga kasacyjna nie może być uwzględniona, mimo tego iż zarzuty te są w przeważającej mierze zasadne.

Niepodobna zatem uznać, że podniesione w skardze kasacyjnej naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 17 ust. 5 ustawy może doprowadzić do wzruszenia zaskarżonego wyroku. Niewątpliwie bowiem pierwszy z tych przepisów prawa materialnego stanowił podstawę odmowy przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, zaś odwołanie się przez Sąd pierwszej instancji do regulacji drugiego z nich było zbędne i nieadekwatne do sytuacji, w jakiej się ona znajdowała.

Przeprowadzona przez Sąd pierwszej instancji wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 4 ustawy nie oznacza też naruszenia art. 1 § 2 i 3 ustawy – Prawo o ustroju sądów administracyjnych związku z art. 1, art. 3 § 1 i 2 pkt 1 oraz art. 134 § 1 P.p.s.a., w szczególności poprzez nierozstrzygnięcie w granicach rozpoznawanej sprawy. Sąd pierwszej instancji działał przecież w tych granicach, ponieważ poddał kontroli tylko tę decyzję, która była przedmiotem skargi, i przeprowadził sądową kontrolę w sposób prawidłowy, aczkolwiek w części użył niewłaściwych argumentów.

Z tego względu nie można również uwzględnić zarzutu procesowego odniesionego do art. 141 § 4 P.p.s.a. i podnoszącego, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie zawiera wyjaśnienia podstawy prawnej rozstrzygnięcia. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego podstawa ta została wyjaśniona w stopniu umożliwiającym ustalenie motywów Sądu pierwszej instancji i poddanie ich kontroli instancyjnej. Sąd ten podzielił bowiem prawidłowy pogląd organów, chociaż uzasadnienie dotknięte jest mankamentami polegającymi na ograniczeniu spostrzeżeń dotyczących kwestii istotnych dla sprawy, czyli związanych z art. 17 ust. 1 ustawy, a wyeksponowaniu tych całkowicie pozbawionych znaczenia.

Mankamenty te, mimo że dowodzą, iż uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie odpowiada w pełni wymogom określonym w art. 141 § 4 P.p.s.a., nie mogą zatem spowodować uwzględnienia skargi kasacyjnej. Po pierwsze, stosownie do art. 174 pkt 2 P.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Tymczasem błędy, jakie podczas wykładni prawa popełnił Sąd pierwszej instancji, pozostawały dla tego wyniku bez znaczenia i nie stały na przeszkodzie wydaniu prawidłowego wyroku. Po drugie, zaznaczyć wypada, że zgodnie z art. 184 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny oddala skargę nie tylko wtedy, gdy nie ma ona usprawiedliwionych podstaw, ale także wówczas, gdy orzeczenie mimo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu. Taka sytuacja wystąpiła w rozpatrywanym przypadku.

W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 P.p.s.a, orzekł jak w sentencji wyroku.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł natomiast w przedmiocie wniosku o przyznanie wynagrodzenia pełnomocnikowi skarżącej, który został ustanowiony z urzędu w ramach prawa pomocy. Należy to bowiem do Sądu pierwszej instancji, który udzielił prawa pomocy i jest właściwy do wydania rozstrzygnięcia w tym zakresie na zasadzie art. 250 P.p.s.a. oraz przepisów rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r., poz. 461), z uwzględnieniem czynności dokonanych w toku postępowania kasacyjnego.