Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 4 lutego 2022 r., I SA/Wa 2760/21 oddalił skargę M.M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] września 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła M. M., zaskarżając wyrok w całości i zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię: rażącą obrazę przepisów prawa materialnego tj. art. 17 ust 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U.2020.111 ze zm.), dalej jako "u.ś.r.", przez przyjęcie, że "do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się skarżącej, będącą jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej", z uwagi na to, iż nie mieści się ona w katalogu podmiotów zobowiązanych alimentacyjnie wobec niepełnosprawnej, podczas gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia.
W oparciu o powyższy zarzut wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej powyższe zarzuty szerzej umotywowano.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna okazała się niezasadna.
Naczelny Sąd Administracyjny stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. oraz nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku.
Analizę zarzutów kasacyjnych wypada poprzedzić stwierdzeniem, iż niepodniesienie w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia przepisów postępowania odnoszących się do podstawy faktycznej wyrokowania, petryfikuje ustalenia faktyczne leżące u podstaw kontrolowanego wyroku i nie pozwala aktualnie zarówno podważyć oceny okoliczności faktycznych dokonanych ww. wyrokiem, jak i przyjąć innych okoliczności za podstawę faktyczną kontrolowanego wyroku. Z niekwestionowanych okoliczności sprawy wynika natomiast, iż skarżąca nie jest rodzicem niepełnosprawnej W. Z., nie jest jej opiekunem faktycznym dziecka oraz nie została ustanowiona rodziną zastępczą spokrewnioną. Skarżąca nie zalicza się zatem do żadnej z grup uprawionych do świadczenia pielęgnacyjnego, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 1-3 u.ś.r. Niesporne jest także, że skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawną W. Z., która jest jej kuzynką. Jest przy tym osobą zobowiązaną do opieki i zapewnienia utrzymania W. Z. na podstawie umowy dożywocia zawartej w związku z przeniesieniem prawa własności. Skarżąca nie jest przy tym zobowiązania względem W. Z. do alimentacji.
Przechodząc do oceny zarzutu kasacyjnego należy wskazać, iż zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje także innym osobom, niż te wymienione w art. 17 ust. 1 pkt 1 – 3 u.ś.r., na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U.2020.1359 ze zm.), dalej jako "k.r.o", ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z kolei art. 17 ust. 1a u.ś.r. stanowi, że osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Z treści ww. przepisów wynika, że aby ustalić prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, zarówno osoba wymagająca opieki, jak i osoba sprawująca tę opiekę muszą spełniać określone ustawą przesłanki. Nie wystarczy zatem sama okoliczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Jak już była o tym mowa, skarżąca kasacyjnie będąc kuzynką osoby niepełnosprawnej, nad którą roztacza opiekę, nie należy do kręgu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny względem niepełnosprawnej. Obowiązek ten, zgodnie z art.128 k.r.o. obciąża bowiem, w linii bocznej wyłącznie rodzeństwo, a skarżąca kasacyjnie nie należy do tej kategorii osób. Powyższe nie pozwala zaliczyć skarżącej kasacyjnie do grona osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną względem niepełnosprawnej W. Z. Jako osoba nieobciążona obowiązkiem alimentacyjnym nie jest osobą, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., a więc nie ma do niej zastosowania również art. 17 ust. 1a tej ustawy.
Powyższe stanowisko, wskazujące na konieczność istnienia obowiązku alimentacyjnego w relacji pomiędzy osobą niepełnosprawną, a osobą sprawującą nad nią opiekę, ubiegającą się o świadczenie pielęgnacyjne, jest utrwalone w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (vide: wyrok NSA z dnia 20 marca 2014 r., I OSK 448/13; wyrok NSA z dnia 15 października 2021 r., I OSK 480/21; wyrok NSA z dnia 25 stycznia 2021 r., I OSK 2091/20; wyrok NSA z dnia 22 lutego 2021 r., I OSK 2505/20; wyrok NSA z dnia 6 października 2021 r., I OSK 572/21, wyrok NSA z dnia 11 lutego 2022 r., I OSK 1164/21; wyrok NSA z dnia 23 marca 2022 r., I OSK 1637/21, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Powyższy pogląd prawny znalazł potwierdzenie także w uchwale siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego, w której rozstrzygnięto kwestię kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, wskazując, iż krąg ten ogranicza się do osób zobowiązanych do alimentacji.
Co prawda uchwała ta podjęta została w stanie prawnym obowiązującym do dnia 1 stycznia 2013 r., kiedy to przepisy nie przewidywały odpowiednika obecnego rozwiązania przyjętego w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., ale przez powiązanie tego przepisu z kręgiem osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, stanowisko zajęte w powyższej uchwale pozostaje aktualne na gruncie obecnych uregulowań prawnych (vide: uchwała siedmiu sędziów NSA z dnia 9 grudnia 2013 r., I OPS 5/13; wyrok NSA z dnia 25 stycznia 2021 r., I OSK 2091/20; wyrok NSA z dnia 29 września 2022 r., I OSK 2256/21, www.orzeczenia.nsa.gov.pl),
Wypada także zaakcentować, na co trafnie zwrócił uwagę Sąd I instancji, iż warunki przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego były wielokrotnie przedmiotem rozważań Trybunału Konstytucyjnego, który nie zakwestionował konstytucyjności wymogu istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy sprawującym opiekę a podopiecznym. Trybunał wyraził natomiast pogląd, że z woli ustawodawcy nie sam fakt opieki nad osobą niepełnosprawną, czy też rezygnacja dla jej sprawowania z zatrudnienia, lecz szczególna więź prawna pomiędzy osobą opiekuna a osobą niepełnosprawną, wyróżnia grupę uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Zwrócono uwagę, iż celem tych regulacji jest, by osoba zmuszona do rezygnacji z zatrudnienia w wykonaniu ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego sama nie popadła w niedostatek, tracąc źródło utrzymania. Moralny obowiązek opieki i dostarczania środków życiowych nie jest wystarczający dla uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (vide: wyrok TK z dnia 18 lipca 2008 r., P 27/07 (OTK ZU-A 2008/6/107); wyrok TK z dnia 22 lipca 2008 r., P 41/07 (OTK ZU-A 2008/6/109).
Tym samym celowościowa i systemowa wykładnia przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie dostarcza argumentów mogących podważyć rozumienia powyższej regulacji prawnej uzyskanej dzięki wykładni językowej. Wyraźną intencją ustawodawcy określającego przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, nie było wspieranie wszystkich osób, które dobrowolnie podejmują się opieki nad osobą niepełnosprawną. Zawężenie prawa do tegoż świadczenia do najbliższych osób w ramach rodziny nie wskazuje na dyskryminację osób spoza tej grupy. Cechą relewantną uprawniająca do świadczenia pielęgnacyjnego nie jest bowiem samo sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną ale także istnienie obowiązku alimentacyjnego pomiędzy niepełnosprawnym a jego opiekunem.
Z tych względów skarga kasacyjna jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw podlegała oddaleniu zgodnie z art. 184 p.p.s.a.
Skargę kasacyjną rozpoznano na posiedzeniu niejawnym stosownie do art. 182 § 2 p.p.s.a., gdyż strona skarżąca zrzekła się rozprawy, a strona przeciwna nie zażądała jej przeprowadzenia.
Uzasadnienie wyroku sporządzono stosownie do art. 193 zdanie 2 p.p.s.a. z uwagi na oddalenie skargi kasacyjnej. W takiej sytuacji przepis ten wyłącza odpowiednie stosowanie do postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wymogów dotyczących koniecznych elementów uzasadnienia wyroku, które przewidziano w art. 141 § 4 w związku z art. 193 zdanie 1 p.p.s.a., zawężając je do oceny zarzutów skargi kasacyjnej.