Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 26 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 2058/20

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 3 czerwca 2020 r. (sygn. akt II SA/Gd 253/20), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku – orzekając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej: "p.p.s.a.") – oddalił skargę F. R. na decyzję Wojewody Pomorskiego z dnia [...] lutego 2020 r. nr [...] utrzymującą w mocy decyzję Starosty Wejherowskiego z dnia [...] lipca 2019 r. nr [...] o umorzeniu postępowania w sprawie ustalenia i wypłaty odszkodowania z tytułu utraty prawa własności nieruchomości, stanowiącej działkę nr [...] o powierzchni 4117 m2, położoną w K., która – z mocy prawa, jako przeznaczona pod drogę komunalną - na skutek wydania przez Wójta Gminy L. decyzji z dnia [...] listopada 1994 r. nr [...] zatwierdzającej projekt podziału działki nr [...], stała się własnością Gminy L. W skardze kasacyjnej, zaskarżając powyższy wyrok w całości, F. R. zarzucił Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gdańsku naruszenie:

1. I. przepisów postępowania (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.), to jest:
2. 1. art. 151 p.p.s.a. polegające na jego błędnym zastosowaniu oraz art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 105 § 1 k.p.a., polegające na jego niezastosowaniu, czego wyrazem jest nie uwzględnienie skargi mimo zaistnienia rażącego naruszenia prawa jakim było wydanie decyzji umarzającej podstępowanie administracyjne mimo, iż sprawa podlegała merytorycznemu rozpoznaniu, które to uchybienie skutkowało pozbawieniem strony skarżącej prawa do merytorycznego rozpoznania sprawy;
3. 2. art. 151 p.p.s.a. polegające na jego błędnym zastosowaniu oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 76a § 1 k.p.a. polegające na ich niezastosowaniu czego wyrazem jest nieuwzględnienie skargi mimo, iż w sprawie nie przeprowadzono dowodu z: 2.1.oryginału decyzji podziałowej z dnia [...] listopada 1994 r.,
4. 2.2. oryginału dokumentów potwierdzających skuteczne doręczenie stronom decyzji z dnia [...] listopada 1994 r.,
5. 2.3. oryginału deklaracji z [...] listopada 1994, które to uchybienie skutkowało pozbawieniem strony skarżącej prawa do zapoznania się z oryginałami dokumentów stanowiących podstawę wydanych w sprawie rozstrzygnięć;
6. 3. art. 151 p.p.s.a. polegające na jego błędnym zastosowaniu oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. art. 78 § 1 w zw. z art. 75 § 1 k.p.a. polegające na ich niezastosowaniu czego wyrazem jest nieuwzględnienie skargi mimo, iż w sprawie nie przeprowadzono dowodu z przesłuchania skarżącego, który to dowód miał istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, albowiem to właśnie skarżący miał największą wiedzę na temat okoliczności w jakich doszło do sporządzenia deklaracji datowanej na dzień [...] listopada 1994 r.;
7. 4. art. 151 p.p.s.a polegające na jego błędnym zastosowaniu oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 oraz art. 80 k.p.a. polegające na ich niezastosowaniu czego wyrazem jest nieuwzględnienie skargi, mimo iż w sprawie nie wyjaśniono wszystkich okoliczności o istotnym znaczeniu dla rozstrzygnięcia sprawy, a wnioski wyciągnięte przez organy administracji i zaaprobowane przez Sąd I instancji na podstawie złożonych do akt sprawy kopii dokumentów są sprzeczne z ich literalną treścią, które to naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy albowiem skutkowało dokonaniem błędnych ustaleń faktycznych czego wyrazem jest przyjęcie iż w niniejszej sprawie odszkodowanie za działkę nr [...] zostało ustalone w trybie cywilnoprawnym, co potwierdza deklaracja z [...] listopada 1994 r., mimo iż w sprawie nie przeprowadzono żadnego dowodu wskazującego na prowadzone między stronami negocjacje, których przedmiotem miałoby być odszkodowanie za wywłaszczoną nieruchomość, ani tym bardziej nie uzyskano dowodu potwierdzającego zawarcie jakiejkolwiek umowy w tym zakresie,
8. 5. art. 134 § 1 oraz art. 141 § 4 p.p.s.a., polegające na ich nieprawidłowym zastosowaniu czego wyrazem jest nierozpoznanie zarzutów podniesionych w skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku a dotyczących:
9. 5.1. błędnego zastosowania art. 98 ust. 3 u.g.n. i niezastosowania przepisów ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 roku o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (tekst jednolity z dnia 28 lutego 1991 roku - Dz. U. nr 30 poz. 127), dalej zwaną ustawą o gospodarce gruntami, przy ocenie skutków prawnych oświadczeń rzekomo składanych przez skarżącego w toku postępowania podziałowego,
10. 5.2. nieprzeprowadzenia dowodów wnioskowanych przez skarżącego kasacyjnie,
11. 5.3. niewezwania Wójta Gminy L. do złożenia do akt sprawy oryginałów dokumentów tj. oświadczenia z dnia [...] listopada 1994 r. oraz dokumentów potwierdzających skuteczne doręczenie wskazanej decyzji stronom, czego skutkiem było bezpodstawne oddalenie skargi na podstawie art. 151 p.p.s.a. i uniemożliwienie instancyjnej kontroli zaskarżonego wyroku;
12. II. prawa materialnego (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.), to jest:
13. 6. art. 98 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. - Dz. U. z 2018 r. poz. 2204, dalej: u.g.n.) - poprzez jego błędne zastosowanie i uznanie, iż przepis ten dopuszcza możliwość zrzeczenia się prawa do odszkodowania za nieruchomości wywłaszczone na rzecz gminy z przeznaczeniem pod drogi zanim jeszcze decyzja podziałowa stanie się ostateczna,
14. 7. art. 98 ust. 3 u.g.n. - poprzez jego błędne zastosowanie i uznanie, iż przepis ten znajdzie zastosowanie w okolicznościach niniejszej sprawy, podczas gdy w dacie wydania decyzji podziałowej przepis art. 98 ust. 3 u.g.n. nie obowiązywał, a co więcej, obowiązujące wówczas przepisy ustawy o gospodarce gruntami dopuszczały możliwość wywłaszczenia, ale wyłącznie za odszkodowaniem ustalanym w drodze decyzji administracyjnej, wykluczając jednocześnie dopuszczalność prowadzenia w tym zakresie negocjacji albo tym bardziej zrzeczenia się prawa do odszkodowania,
15. 8. art. 10 ust. 5 oraz art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (tekst jedn. - Dz. U. Nr 30, poz. 127) - poprzez ich niezastosowanie, czego wyrazem jest błędne uznanie, iż na gruncie przepisów ustawy o gospodarce gruntami dopuszczalnym było jednostronne zrzeczenie się prawa do odszkodowania za działki wywłaszczone pod drogi w trybie przewidzianym w treści art. 10 ust. 5 tej ustawy, mimo iż obowiązujące w dacie wywłaszczenia przepisy nie przewidywały możliwości zrzeczenia się tego prawa ani nawet negocjowania jego wysokości, a co więcej obowiązujące przepisy nie dopuszczały możliwości zawarcia ugody administracyjnej we wskazanym zakresie,
16. 9. art.88 §1 k.c. poprzez jego niezastosowanie, względnie błędne zastosowanie, czego wyrazem jest błędne uznanie, że deklaracja zawarta w piśmie z dnia [...] listopada 1994 r. spowodowała utratę przysługującego skarżącemu prawa do odszkodowania, mimo iż oświadczenie woli w nim zawarte zostało skutecznie cofnięte pismem z 13 marca 2019 r., a czynność ta wywołuje skutek ex tunc,
17. 10. art. 10 ust. 5, art. 55 ust. 1 oraz art. 56 ust. 1 ustawy o gospodarce gruntami w zw. z art. 58 § 1 k.c. - poprzez ich niezastosowanie czego wyrazem jest błędne uznanie, iż oświadczenie skarżącego kasacyjnie z dnia [...] listopada 1994 roku spowodowało utratę przysługującego mu prawa do odszkodowania, mimo iż czynność taka nosiłaby znamiona czynności prawnej mającej na celu obejście prawa tj. art. 10 ust. 5, art. 55 ust.1 oraz art. 56 ust. 1 ustawy o gospodarce gruntami, art. 128 ust. 1 u.g.n. a także art. 21 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, dopuszczających wywłaszczenie ale wyłącznie za odszkodowaniem odpowiadającym wartości wywłaszczonej nieruchomości i ustalanym w drodze decyzji administracyjnej,
18. 11. art. 56 oraz art. 60 k.c. - poprzez ich niezastosowanie, czego wyrazem jest uznanie, iż oświadczenie skarżącego kasacyjnie z dnia [...] listopada 1994 r. spowodowało utratę przysługującego mu prawa do odszkodowania, mimo iż literalna treść deklaracji wskazuje, iż w ogóle nie dotyczyło ono kwestii odszkodowania za działkę nr [...],
19. 12. art. 65 k.c. - poprzez jego niezastosowanie i niedokonanie wykładni oświadczenia skarżącego kasacyjnie z dnia [...] listopada 1994 r. w sposób uwzględniający okoliczności, w których zostało złożone, zasady współżycia społecznego oraz ustalone zwyczaje, co w konsekwencji doprowadziło do bezpodstawnego przyjęcia, iż przedmiotowe oświadczenie stanowiło wyraz negocjacji prowadzonych pomiędzy Gminą a skarżącym, których wynikiem było definitywne i nieodwołalne zrzeczenie się przez skarżących prawa do odszkodowania za działkę nr [...],
20. 13. art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. - poprzez jego niezastosowanie i niewydajnie decyzji ustalającej odszkodowanie mimo, iż niewątpliwym jest, iż w okolicznościach niniejszej sprawy nastąpiło pozbawienie prawa do nieruchomości bez ustalenia odszkodowania, a obowiązujące przepisy przewidują jego ustalenie (por. art. 10 ust. 5, art. 55 ust. 1 oraz art. 56 ust. 1 ustawy o gospodarce gruntami, art. 128 ust. 1 u.g.n. a także art. 21 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej).

Wskazując na powyższe podstawy kasacyjne, skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji wraz z zasądzeniem zwrotu kosztów postępowania w tym z (cyt.): "z uwzględnieniem opłaty od skargi, opłaty skarbowej od pełnomocnictwa, a także kosztów zastępstwa procesowego wedle norm przepisanych".

Ponadto na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. skarżący oświadczył, iż zrzeka się prawa do rozpoznania skargi kasacyjnej na rozprawie.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Gmina L. wnosiła o jej oddalenie wraz z zasądzeniem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej.

Skoro w niniejszej sprawie pełnomocnik – na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. – zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o jej przeprowadzenie, to rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.

Skargę kasacyjną oparto na obu podstawach, o których mowa w art.174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. Należy zwrócić uwagę, że zakres prowadzonego przez organy administracji postępowania dowodowego determinowany był treścią przepisów prawa materialnego mających zastosowanie w tej sprawie. To przepisy prawa materialnego określają przedmiot sprawy, a tym samym zakres postępowania i okoliczności mające znaczenie z punktu widzenia rozpoznania danej sprawy. Dlatego Naczelny Sąd Administracyjny przystąpił w pierwszej kolejności do rozpoznania zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego.

Na wstępie wymaga jednak przypomnienia, że postępowanie w niniejszej sprawie zostało zainicjowane wnioskiem F. R. z 9 kwietnia 2018 r. o ustalenie odszkodowania za nieruchomość oznaczoną, jako działka nr [...] położoną w K., przejętą z mocy prawa pod drogę publiczną w wyniku decyzji Wójta Gminy L. z [...] listopada 1994 r. Na mocy tej decyzji, wydanej na wniosek właściciela nieruchomości F. R., Wójt Gminy L. zatwierdził jej podział, polegający na wydzieleniu trzynastu działek, działkę nr [...] wydzielono pod drogę. Jak wynika z akt sprawy w dniu wydania decyzji zatwierdzającej podział, tj. w dniu [...] listopada 1994 r. właściciel nieruchomości F. R. złożył pisemne oświadczenie o zrzeczeniu się odszkodowania za przejętą pod drogę działkę nr [...] o powierzchni 4117 m2. Na decyzji podziałowej znajduje się adnotacja uczyniona przez właściciela nieruchomości, który oświadczył, że nie wnosi odwołania od decyzji, opatrzona jego podpisem i datą 14 listopada 1994r.

Z wnioskiem o ustalenie odszkodowania były właściciel wystąpił po 24 latach od wydania decyzji o zatwierdzeniu podziału nieruchomości. Organy administracji obu instancji umorzyły postępowanie uznając, że wobec zrzeczenia się odszkodowania stało się ono bezprzedmiotowe. Ocenę tę podzielił Sąd I instancji. Skarżący kasacyjnie - właściciel nieruchomości - prezentuje natomiast stanowisko, że nie było podstaw do umorzenia postępowania w sytuacji, gdy oświadczenie o zrzeczeniu się odszkodowania miało miejsce przed datą, gdy decyzja zatwierdzająca podział stała się ostateczna (na tę okoliczność w skardze kasacyjnej przywołano kilka wyroków NSA), a właściciel nieruchomości dokonał w dniu 13 marca 2019 r. cofnięcia oświadczenia o zrzeczeniu się odszkodowania za działkę przejętą pod drogę. Okoliczności te podnoszone są w skardze kasacyjnej w ramach zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego tj. art.98 ust.3 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami oraz art.88 §1, art.56, art.60 i art.65 Kodeksu cywilnego.

Odnosząc się do powyższego stwierdzić należy, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego było i jest prezentowane stanowisko, że co do zasady jest dopuszczalne zrzeczenie się odszkodowania za grunty przejęte pod drogę. W orzecznictwie, przywołanym w skardze kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny przyjmował, że właściciel może się zrzec odszkodowania dopiero po przejściu prawa własności nieruchomości na rzecz gminy, powiatu, województwa czy Skarbu Państwa. Stanowisko to argumentowano tym, że możliwość dochodzenia odszkodowania powstaje od momentu przejścia własności na rzecz podmiotu publicznoprawnego (gminę, powiat, województwo lub Skarb Państwa), co zgodnie z art. 98 ust.1 ustawy o gospodarce nieruchomościami następuje z chwilą, gdy decyzja zatwierdzająca podział stała się ostateczna. Orzecznictwo dotyczące omawianej kwestii uległo jednak zmianie. W wyroku z 30 października 2018 r., sygn. I OSK 31/17 Naczelny Sąd Administracyjny wyraził odmienny pogląd, zgodnie z którym wysokość odszkodowania może być uzgodniona między właścicielem nieruchomości a właściwym organem przed dniem, w którym decyzja zatwierdzająca podział stała się ostateczna albo orzeczenie o podziale prawomocne.

W uzasadnieniu wskazanego wyroku Naczelny Sąd Administracyjny podzielił stanowisko wyrażone przez Sąd Najwyższy w wyroku z 18 stycznia 2018 r., sygn. V CSK 261/17. Sąd Najwyższy jednoznacznie stwierdził, że wysokość odszkodowania za nieruchomość wydzieloną pod drogę publiczną może być uzgodniona między właścicielem a właściwym organem przed dniem, w którym decyzja zatwierdzająca podział stała się ostateczna albo orzeczenie o podziale prawomocne. Sąd Najwyższy swe stanowisko argumentował tym, że z art. 98 ust. 1 u.g.n. wynika, iż własność nieruchomości wydzielonej pod drogę publiczną przechodzi z mocy prawa odpowiednio na własność gminy, powiatu, województwa lub Skarbu Państwa z dniem, w którym decyzja zatwierdzająca podział stała się ostateczna albo orzeczenie o podziale prawomocne, według zaś art. 98 ust. 3 u.g.n. wysokość odszkodowania jest uzgadniana między właścicielem a właściwym organem.

Przyjęcie zatem, że takie uzgodnienie może nastąpić dopiero po dniu, w którym decyzja zatwierdzająca podział stała się ostateczna albo orzeczenie o podziale prawomocne, oznaczałoby, że uzgodnienie jest dokonywane z właściwym organem nie przez właściciela nieruchomości, ale przez jej byłego właściciela, tymczasem w art. 98 ust. 3 u.g.n. jest mowa o właścicielu, a nie o byłym właścicielu. Poza tym w sytuacji, w której wniosek właściciela nieruchomości o dokonanie jej podziału jest składany w związku ze wspólnym przedsięwzięciem takiego właściciela i właściwej gminy, jest wręcz wskazane, aby m.in. uzgodnienie wysokości odszkodowania nastąpiło w umowie stron zawartej przed wydaniem decyzji zatwierdzającej podział (orzeczenia o podziale). Stanowisko to podzielił NSA w wyroku z 30 października 2018 r., sygn. I OSK 31/17. Podziela je także Naczelny Sąd Administracyjny orzekający w niniejszej sprawie.

Dodać należy, że żaden przepis ustawy o gospodarce nieruchomościami nie określa momentu rozpoczęcia rokowań (uzgodnień). Jak już wielokrotnie wskazywano i zgodnie przyjęto w orzecznictwie art. 98 ust. 3 u.g.n. przewiduje dwa odrębne tryby ustalenia odszkodowania za przejęte grunty. Pierwszy polega na uzgodnieniu przez właściciela lub użytkownika wieczystego z właściwym organem wysokości odszkodowania i ma charakter cywilnoprawny, podczas gdy drugi polega na ustaleniu odszkodowania przez organ administracji w drodze decyzji administracyjnej. Wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie odszkodowania jest możliwe, gdy wysokość odszkodowania nie zostanie ustalona w wyniku uzgodnień.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego o ile wszczęcie postępowania o ustalenie odszkodowania, wobec braku pozytywnych rezultatów uzgodnień, może nastąpić po przejściu prawa własności na podmiot publicznoprawny, gdy decyzja zatwierdzająca podział stała się ostateczna, o tyle prowadzenie rokowań można rozpocząć wcześniej. Faza prowadzenia rokowań ma charakter cywilnoprawny, może w tym czasie dojść także do zrzeczenia się przez właściciela odszkodowania z różnych względów (np. w związku z porozumieniem zawartym z gminą co do dochodzenia opłat z tytułu wzrostu wartości nieruchomości spowodowanej podziałem lub z innych względów, wynikających z uwarunkowań konkretnej sprawy). Wraz z wnioskiem o zatwierdzenie podziału nieruchomości strona składa projekt podziału wykonany przez uprawnionego geodetę, na odpowiedniej do tego celu mapie. Właściciel zatem posiada wiedzę, jaki będzie przebieg drogi, jak również, że będzie to droga publiczna, zna powierzchnię działki przeznaczonej pod drogę.

Zatem w ramach uzgodnień dopuszczalne jest zrzeczenie się przez właściciela nieruchomości prawa do odszkodowania za wywłaszczony grunt także przed datą, w której decyzja zatwierdzająca podział nieruchomości stanie się ostateczna. Dla prawnej możliwości takich działań przed ukształtowaniem się wierzytelności w formie ostatecznej decyzji, konieczne jest skonkretyzowanie sytuacji prawnej, z której roszczenie o odszkodowanie ma wynikać. W niniejszej sprawie w dniu [...] listopada 1994 r. właściciel nieruchomości F. R. złożył pisemne oświadczenie o zrzeczeniu się odszkodowania za przejętą pod drogę działkę nr [...] o powierzchni 4117 m2. Oświadczenie to jest precyzyjne, zawiera oznaczenie jego autora z imienia i nazwiska, numer i powierzchnię działki, osnowę oświadczenia oraz datę i własnoręczny podpis właściciela. Jest to jednostronne oświadczenie woli, które wywarło skutek wobec jego niezaprzeczenia i przyjęcia przez drugą stronę – Gminę L., która następnie złożyła wniosek o ujawnienie jej własności w księdze wieczystej.

Wobec złożenia przez skarżącego oświadczenia o zrzeczeniu się roszczenia negocjacje stały się bezprzedmiotowe, gdyż przestał istnieć przedmiot tych negocjacji. Okolicznością, która nakazywałaby rozważenie braku skutków złożonego oświadczenia woli o zrzeczeniu się roszczenia o odszkodowanie byłoby udokumentowane powołanie się przez skarżącego na skutecznie prawnie oświadczenie o uchyleniu się od skutków oświadczenia woli z powołaniem się na przyczynę i z zachowaniem terminu (art. 88§1 Kodeksu cywilnego). W tym miejscu jedynie trzeba zaznaczyć, że art. 88§2 Kodeksu cywilnego przewiduje, że uprawnienie do uchylenia się od skutków oświadczenia woli wygasa: w razie błędu - z upływem roku od jego wykrycia, a w razie groźby - z upływem roku od chwili, kiedy stan obawy ustał. Jednakże badanie tych okoliczności nie leży w kognicji sądu administracyjnego, gdyż są to typowe czynności cywilnoprawne.

Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 30 października 2018 r., sygn. I OSK 31/17: " Do oceny skuteczności uzgodnień, o których mowa w art. 98 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami a więc instytucji cywilnoprawnej, muszą mieć zastosowanie regulacje właściwe prawu cywilnemu. Skoro więc strony zawrą umowę w kwestii dotyczącej odszkodowania za nieruchomość, której własność przeszła - z mocy prawa - na rzecz jednostki publicznoprawnej, to ocena ważności i skuteczności tej umowy, w tym warunki, jakie ona winna spełniać i ustalenie treści stosunku prawnego, jaki umowa ta między stronami tworzy, należy do drogi cywilnej. W tym zakresie organ nie może zatem kwestionować, że umowa zawierająca owe uzgodnienia została zawarta np. w niewłaściwym czasie (to jest przed dniem, w którym decyzja o zatwierdzeniu podziału nieruchomości stała się ostateczna) albo, że inna była rzeczywista treść porozumienia stron aniżeli wynika to wprost z treści umowy lub, że umowa ta dotknięta jest jedną z wad oświadczenia woli.

W przypadku sporu między stronami rozstrzyganie o tego rodzaju kwestiach należy bowiem do kompetencji sądu cywilnego (art. 2 § 1 kodeksu postępowania cywilnego). Organ przed wszczęciem postępowania administracyjnego musi ustalić więc jedynie czy w ogóle miały miejsce uzgodnienia w omawianym zakresie i jaka ich treść wynika z tekstu umowy."

Powyższe uwagi należy odnieść także do złożonego oświadczenia woli o zrzeczeniu się roszczenia i ewentualnego uchylenia się od skutków tego oświadczenia woli.

Wyżej poczynione rozważania dotyczące wykładni art. 98 ust.1 i 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami co do możliwości zrzeczenia się roszczenia i prowadzenia negocjacji przed datą ustatecznienia się decyzji zatwierdzającej podział odnoszą się także, wbrew stanowisku wyrażonemu w skardze kasacyjnej, do decyzji zatwierdzających podział nieruchomości, które wydano w czasie obowiązywania ustawy z 28 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości na podstawie jej art.10 ust.5. Przepis art.7 wskazanej ustawy zawiera generalne odesłanie do przepisów Kodeksu cywilnego we wszystkich sprawach nie uregulowanych w ustawie. Chodzi tu o formę czynności prawnych, ale także odesłanie do takich pojęć jak posiadanie samoistne, wymagalność roszczenia, zrzeczenie się roszczenia, czy wady oświadczenia woli.

Ponadto zgodnie z art.10 ust.5 omawianej ustawy grunty wydzielone pod budowę ulic z nieruchomości objętej na wniosek właściciela podziałem przechodzą na własność gminy z dniem, w którym decyzja lub orzeczenie o podziale stały się ostateczne lub prawomocne, za odszkodowaniem ustalonym według zasad obowiązujących przy wywłaszczaniu nieruchomości. Brzmienie tego przepisu w omawianym aspekcie, jest analogiczne, jak art.98 ust.1 i 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Przejście własności wydzielonego pod budowę ulic gruntu następowało z mocy prawa z dniem, z którym decyzja o podziale lub orzeczenie o podziale stały się ostateczne lub prawomocne. W literaturze przedmiotu podkreślano, że w przypadkach nabycia własności ex lege w trybie art.10 ust.5 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości odesłanie do zasad obowiązujących przy wywłaszczaniu nieruchomości oznaczać powinno także obowiązek podjęcia próby umownego uregulowania stosunku między stronami (gmina – obywatel), w zakresie do jakiego ten przepis odsyła.

Ponieważ przejście własności nastąpiło ex lege, to przedmiotem rokowań mogą być tylko kwestie odszkodowawcze. Brak jednak podstaw do przyjęcia założenia, że muszą one być regulowane wyłącznie w drodze decyzji administracyjnej i że stosowanie rokowań jest – inaczej, niż przy wywłaszczeniu sensu stricte - wyłączone (tak. G. Bieniek, Z. Marmaj. Komentarz do ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości Wyd. II 1995 r. str.39 i przytoczone w nim orzecznictwo Sądu Najwyższego w tym niepubl. wyrok SN z 6 maja 1993 r., sygn. III ARN 21/93 oraz wyrok z 30 grudnia 1987 r., sygn. SA/Po 1435/87 (ONSA 1988 r., z.2, poz.53).

Naczelny Sąd Administracyjny orzekający w niniejszej sprawie podziela linię orzeczniczą zgodnie z którą art. 10 ust. 5 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości nie wyklucza prowadzenia, w trakcie postępowania podziałowego, rokowań w kwestii wypłacenia należnego odszkodowania oraz jego wysokości między gminą a właścicielami nieruchomości objętych wnioskiem o podział. Obowiązek prowadzenia przez organ rokowań z właścicielem nieruchomości przed wszczęciem postępowania wywłaszczeniowego reguluje art. 46 ust. 3 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości. Wszczęcie tego postępowania dopuszczalne jest tylko wówczas, gdy nieruchomość nie może być nabyta w formie umowy (art. 49 ust. 1). Przepis art. 10 ust. 5 nie zawiera zakazu ustalania odszkodowania w wyniku rokowań.

Wobec tego przyjąć należy, że ich prowadzenie dopuszczalne jest także z właścicielem nieruchomości objętej podziałem, w wyniku którego część tej nieruchomości z mocy prawa przechodzi na własność gminy jako grunt wydzielony pod drogi (tak: wyrok NSA z 1 czerwca 2007 r., sygn. I OSK 958/06, publ. www.nsa.gov.pl).

Nie można więc podzielić prezentowanego w skardze kasacyjnej stanowiska, że po pierwsze: art.98 ust.3 ustawy o gospodarce nieruchomościami nie dopuszcza możliwości zrzeczenia się odszkodowania zanim decyzja podziałowa stała się ostateczna, po drugie: że w sytuacji przejęcia nieruchomości w trybie art.10 ust.5 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości niedopuszczalne było zrzeczenie się prawa do odszkodowania i przeprowadzanie rokowań.

W skardze kasacyjnej jej autor szeroko argumentuje swe stanowisko co do braku analogii między art.46 ust.3 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości a art.98 ust.3 ustawy o gospodarce nieruchomościami i tym samym braku podstaw do zastosowania tego pierwszego przepisu w sytuacji podziału nieruchomości na podstawie art.10 ust.5 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, co prowadziłoby do wniosku o braku podstaw do przyjęcia, że możliwe było przeprowadzenie rokowań i na tym etapie zrzeczenie się roszczenia przez skarżącego. Argumentacji tej nie podziela Naczelny Sąd Administracyjny z tego powodu, że z treści art. 10 ust. 5 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości wprost wynika, że odszkodowanie ustala się według zasad obowiązujących przy wywłaszczaniu nieruchomości. Zawarte w art.10 ust. 5 wskazanej ustawy odesłanie do zasad obowiązujących przy wywłaszczaniu nieruchomości oznacza odesłanie do regulacji odnoszących się do całokształtu kwestii normowanych przez rozdział 6 omawianej ustawy.

Ważnym elementem całokształtu prawnego unormowania w tym zakresie jest wprowadzenie pierwszeństwa realizacji celów publicznoprawnych, jakie nie mogą być realizowane w inny sposób niż przez odjęcie lub ograniczenie prawa własności w drodze umownej. Oznacza to, że rozstrzygnięcie władcze w kwestii wywłaszczenia poprzedzać powinno podjęcie próby umownego uregulowania nabycia własności nieruchomości przez podmiot publicznoprawny (gminę, Skarb Państwa). Art.46 ust.3 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości stanowi wprost, że wszczęcie postępowania wywłaszczeniowego należy poprzedzić przeprowadzeniem rokowań z właścicielem nieruchomości o jej nabycie w drodze umowy. Oczywistym jest, że w przepisie tym mowa o postępowaniu wywłaszczeniowym w rozumieniu określonym w rozdziale 6 ustawy, jednakże w związku z odesłaniem zawartym w art.10 ust.5 tej ustawy nie można twierdzić, że wykluczone było prowadzenie rokowań czy uzgodnień co do kwoty odszkodowania, czy też zrzeczenie się roszczenia, które aktualizowało się w momencie, gdy decyzja o zatwierdzeniu podziału stała się ostateczna.

Z powyższych względów należy uznać, że podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego okazały się nieuzasadnione.

Jeśli zaś chodzi o zarzut naruszenia art.129 ust.5 pkt 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami wskazać należy, że przepis ten ma charakter procesowy, a nie materialnoprawny. Art.129 ust.5 pkt 3 wskazanej ustawy nie jest samoistną podstawą do ustalenia odszkodowania, ale materialnoprawny obowiązek ustalenia odszkodowania musi wynikać z odrębnych - i obowiązujących - podstaw prawnych. Ustalenie odszkodowania może nastąpić, jeżeli obecnie obowiązujące przepisy prawa materialnego przewidują odszkodowanie za określony sposób lub formę pozbawienia praw do nieruchomości w przeszłości. Skoro jednak właściciel nieruchomości zrzekł się skutecznie odszkodowania za działkę przejętą pod drogę w trybie art.10 ust.5 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, to nie można mówić o naruszeniu art.129 ust.5 pkt 3 u.g.n.

Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela także podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia przepisów postępowania.

Sąd I instancji prawidłowo uznał, że uwierzytelnione kopie dokumentów stanowiły wystarczającą podstawę do oceny materiału dowodowego i wydania rozstrzygnięcia w sprawie. Trzeba mieć bowiem na uwadze, że zgodnie z art. 76 §1 k.p.a. dokumenty urzędowe sporządzone w przepisanej formie przez powołane do tego organy państwowe w ich zakresie działania stanowią dowód tego, co zostało w nich urzędowo stwierdzone. Z art.76a § 1 k.p.a. wynika, że Gmina, jako organ administracji ma prawo uwierzytelniać kopie dokumentów znajdujących się w jej aktach sprawy. Trafnie również Sąd I instancji uznał, że dowody, których przeprowadzenia domagał się skarżący nie miały znaczenia dla sprawy (przesłuchanie strony) lub były organowi znane (treść oświadczenia, decyzja podziałowa). Powtórzyć jedynie należy za Sądem Wojewódzkim, że celem przeprowadzenia tych dowodów było wykazanie okoliczności, jakie miały miejsce w czasie składania przez właścicieli nieruchomości oświadczenia o zrzeczeniu się odszkodowania, natomiast kwestie te nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy wobec dopuszczenia możliwości zrzeczenia się roszczenia odszkodowawczego także przed uprawomocnieniem się decyzji podziałowej.

Ponadto sąd administracyjny, a wcześniej organ administracji publicznej, nie dokonują oceny skuteczności zawartych czynności cywilnoprawnych, jak również nie badają okoliczności ich zawarcia, gdyż kwestie te pozostają w wyłącznej kognicji sądu powszechnego. Prawidłowo również w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd I instancji przedstawił argumenty przemawiające za słusznością umorzenia postępowania i nie zachodzi potrzeba ponownego ich przytaczania.

Nie zasługują także na uwzględnienie zarzuty naruszenia art.134 §1 i art. 141 §4 p.p.s.a. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku odpowiada wszystkim wymogom art.141 §4 p.p.s.a. Sąd administracyjny pierwszej instancji nie jest zobowiązany szczegółowo odnosić się w uzasadnieniu wydawanego orzeczenia do zarzutów i argumentacji w jego ocenie niemających istotnego znaczenia dla zbadania zgodności z prawem zaskarżonego aktu. Pominięcie w uzasadnieniu wyroku rozważań dotyczących zarzutów niezasadnych nie stanowi naruszenia przepisów postępowania sądowoadministracyjnego o istotnym wpływie na wynik sprawy. Dlatego nietrafnie podniesiono w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art.134 §1 p.p.s.a.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art.184 p.p.s.a i art.156§1 w zw. z art.193 p.p.s.a. orzekł, jak w wyroku. Nieuwzględnienie wniosku o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania na rzecz uczestniczki postępowania - Gminy L. spowodowane było brakiem podstaw prawnych do jego uwzględnienia.