Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 7 maja 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie sygn. akt II SAB/Wa 874/14 oddalił skargę J. S. na bezczynność Wójta Gminy Klembów w przedmiocie rozpatrzenia wniosku z dnia 9 lipca 2014 r. o udostępnienie informacji publicznej. Wnioskiem z dnia 11 maja 2015 r. J. S. wniósł o sporządzenie uzasadnienia wyroku. Odpis wyroku wraz z uzasadnieniem i pouczeniem o środkach zaskarżenia został skarżącemu doręczony 6 lipca 2015 r. Skarga kasacyjna nie została wniesiona. Zarządzeniem z dnia 17 lipca 2015 r. wezwano J. S. do uiszczenia opłaty kancelaryjnej od wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku w kwocie 100 zł, w terminie 7 dni, pod rygorem jej ściągnięcia. W odpowiedzi na to wezwanie skarżący wniósł o umorzenie opłaty kancelaryjnej podając, że jego stan majątkowy nie umożliwia mu jej poniesienia.
Zarządzeniem z dnia 28 września 2015 r. Zastępca Przewodniczącej Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówiła umorzenia opłaty kancelaryjnej od wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku. Zażalenie na to zarządzenie zostało oddalone przez Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 2 grudnia 2015 r., sygn. I OZ 1556/15.
Wezwany do uiszczenia opłaty kancelaryjnej za sporządzenie uzasadnienia, pod rygorem wszczęcia postępowania egzekucyjnego, skarżący pismem z 1 lutego 2016 r. ponownie zawnioskował o jej umorzenie. Zarządzeniem z 1 kwietnia 2016 r. Zastępca Przewodniczącej Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówiła umorzenia opłaty kancelaryjnej od wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku. Zażalenie na to zarządzenie zostało oddalone przez Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 1 czerwca 2016 r., sygn. I OZ 530/16. Skarżący złożył także sprzeciw od zarządzenia referendarza sądowego z 6 kwietnia 2016 r., którym zarządzono ściągnięcie kwoty 100 zł tytułem nieuiszczonej opłaty kancelaryjnej.
W toku czynności dotyczących wniosku o umorzenie opłaty kancelaryjnej skarżący zwrócił się o przyznanie prawa pomocy poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie opłaty za sporządzenie uzasadnienia wyroku. W nadesłanym wniosku podał że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z żoną oraz synem i jego rodziną, składającą się z żony i czwórki dzieci. Nie posiada żadnego majątku, nieruchomości ani oszczędności. Mieszka w domu należącym do syna w oparciu o przysługujące mu wraz z żoną prawo dożywocia. Syn Wiesław posiada gospodarstwo rolne o pow. 10,8845 ha, w tym 1,6 ha lasu. Oświadczył, że również wspólnie zamieszkujący bliscy nie posiadają żadnych oszczędności, rachunków bankowych, lokat dewizowych, akcji, ani wartościowych rzeczy. Wyjątkiem jest konto bankowe synowej dla wypłat przyznanych zasiłków na dzieci. Żaden z domowników nie jest nigdzie dodatkowo zatrudniony, nie są również zarejestrowani jako bezrobotni i nie pobierają z tego tytułu zasiłków.
Gospodarstwo rolne prowadzone przez syna i synową nie przynosi pieniężnego dochodu. Uzyskiwane plony przeznaczane są na potrzeby rodziny, a pozyskiwane drewno z lasu zapewnia opał. Poza tym las nie przynosi żadnych dodatkowych dochodów. Podkreślił, że dochód z gospodarstwa rolnego oznacza teoretyczną dochodowość gruntów dla celów podatku rolnego, wykazany dochód w wysokości 1071,29 zł nie jest więc czystym dochodem miesięcznym w pieniądzu, lecz dochodem możliwym do uzyskania. Plony z gospodarstwa są w całości konsumowane przez rodzinę i zwierzęta.
Skarżący oświadczył, że cała rodzina utrzymuje się z emerytur rolniczych, plonów z gospodarstwa oraz z zasiłków z gminy. Wspólny miesięczny dochód wynosi 3.891, 29 zł., w tym emerytura skarżącego 1088,62 zł. Miesięczne wydatki wynoszą: na energię elektryczną ok. 400 zł, gaz z butli około 150 zł, wodę rodzina czerpie z własnej studni. Leki, tlen i pieluchy dla skarżącego, insulina dla żony skarżącego kosztuje około 600 zł miesięcznie. Ubezpieczenie budynków kosztuje około 470 zł rocznie, oplata za telefon około 80 zł miesięcznie, zakup węgla 850 zł rocznie, wywóz nieczystości ok.600 zł rocznie, wywóz śmieci – 160 zł miesięcznie, podatki od gruntów i budynków – 594 zł rocznie, szczepienie psów – 100 zł rocznie, przegląd kominiarski - 150 zł rocznie, dojazdy do szkoły ok. 70 zł miesięcznie, leki ok. 600 zł miesięcznie. Podniósł, że w roku 2014 nikt z rodziny nie osiągnął żadnych dochodów podlegających opodatkowaniu.
Ponadto żadna z osób pozostających w gospodarstwie domowym nie posiada samochodu o wartości powyżej 5000 zł. Nikt też nie zbył w przeciągu ostatnich trzech lat jakiejkolwiek nieruchomości. Rodzina nie prowadzi działów specjalnych produkcji rolnej. Skarżący stwierdził również, że jego rodzina nie korzysta z kredytów bankowych, nie opłaca czynszu oraz stara się regulować zobowiązania w terminie w zależności od możliwości. Obecnie na skarżącym ciążą zaległości z tytułu opłaty podatku rolnego, leśnego i od nieruchomości na kwotę 746,50 zł (z odsetkami) i 478,60 zł za wywóz śmieci.
Natomiast w związku z chorobą syna rodzina ponosi dodatkowe wydatki na leki i prywatne wizyty lekarskie (koszt jednej wizyty to 150 zł), bowiem NFZ umożliwia dostęp do lekarza kardiologa dopiero za 6 miesięcy. Syn musi również stosować leki kardiologiczne nierefundowane przez NFZ o 100% odpłatności. Ze względu na schorzenia neurologiczne syn nie jest także zdolny do pracy w gospodarstwie, oczekuje na operację.
Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie postanowieniem z dnia 6 kwietnia 2016 r., sygn. akt II SAB/Wa 874/14 odmówił przyznania prawa pomocy. Skarżący wniósł sprzeciw od tego postanowienia zarzucając, że referendarz sądowy nie wziął pod uwagę nagłego zdarzenia losowego, które sprowadziło aktywność jego syna jedynie do walki o własne zdrowie i życie. Zdaniem skarżącego, przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy należy wziąć pod uwagę stan obecnego zadłużenia wynikający z braku środków finansowych. Podniósł również, że wartość posiadanych przez syna gruntów spadła, wobec czego nie mogą one być traktowane jako majątek umożliwiający szybkie uzyskanie środków na zapłatę. Nie ma również chętnych na ich dzierżawę, natomiast obciążenie gruntów doprowadziłoby wkrótce do ich całkowitej utraty. Podkreślił, że miesięczny dochód w rodzinie wynosi 486,44 zł na osobę.
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 21 kwietnia 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej p.p.s.a.) odmówił przyznania prawa pomocy. Sąd wskazał, że deklarowany dochód rodziny skarżącego wynosi 3.891,53 zł miesięcznie, a gospodarstwo rolne zaspakaja bieżące potrzeby rodziny na artykuły spożywcze. Skarżący oraz jego żona posiadają stały dochód w postaci emerytur rolniczych.
Sąd I instancji uznał, że wnioskodawca nie wykazał, że nie jest w stanie uiścić 100 zł tytułem opłaty kancelaryjnej od wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ponadto Sąd podkreślił, że ewentualne zwolnienie od kosztów sądowych na skutek rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy wywołuje określone skutki od momentu skutecznego wystąpienia z żądaniem przyznania prawa pomocy i nie działa wstecz. W ocenie Sądu nie ma więc obecnie możliwości skutecznego domagania się przez stronę zwolnienia – w ramach wniosku o przyznanie prawa pomocy – z obowiązku uiszczenia opłaty kancelaryjnej od wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku.
W zażaleniu na postanowienie skarżący podkreślił, że dochód w rodzinie wynosi 486,44 zł na osobę. Sąd I instancji nie uwzględnił zmiany w sytuacji zdrowotnej syna i związanych z tym kosztów, jak też ograniczenia w możliwościach zarobkowych. Brak jest chętnych do dzierżawienia gospodarstwa, a ziemia rolna nie jest obecnie łatwa do zbycia. Do zażalenia dołączono kopię zwolnienia lekarskiego poświadczającego niezdolność do pracy syna skarżącego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 243 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Wymóg złożenia wniosku w toku postępowania jest spełniony w przypadku złożenia wniosku na każdy jego etapie zarówno przed sądem pierwszej, jak i drugiej instancji. Przez tok postępowania należy także rozumieć postępowanie zainicjowane przez stronę po uprawomocnieniu się orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie, które ma na celu przez przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej doprowadzić do wzruszenia prawomocnego orzeczenia. W niniejszej sprawie postępowanie w sprawie zostało prawomocnie zakończone, albowiem strona po doręczeniu jej odpisu wyroku wraz z uzasadnieniem nie wniosła skargi kasacyjnej w terminie określonym w art. 177 § 1 p.p.s.a. Również nie można przyjąć, że podjęte przez skarżącego starania o uzyskanie prawa pomocy mają na celu skarżenie wydanego wyroku, albowiem we wniosku strona nie ubiega się o ustanowienie kwalifikowanego pełnomocnika, natomiast wprost wskazuje, że chodzi jej o zwolnienie od obowiązku poniesienia opłaty kancelaryjnej.
Przyznanie prawa pomocy następuje na wniosek i sąd jest związany jego treścią odnoszącą się do zakresu prawa pomocy. Należy też zwrócić uwagę, że postanowienie o przyznaniu prawa pomocy ma charakter konstytutywny i wywołuje skutki na przeszłość, od chwili złożenia wniosku, nie działa zaś z mocą wsteczną. Prawo pomocy polegające na zwolnieniu od obowiązku ponoszenia kosztów obejmować zatem może tylko koszty przyszłe, nie obejmuje natomiast kosztów, które strona miała obowiązek uiścić przed jego złożeniem. Przepis art. 243 § 2 p.p.s.a. rozciągający skutki przyznanego prawa pomocy na postępowanie egzekucyjne utracił moc obowiązującą z dniem 15 sierpnia 2015 r.
Przedstawiony stan prawny stanowi podstawę do przyjęcia, że wniosek o prawo pomocy złożony po prawomocnym zakończeniu postępowania sądowego i nie mający na celu wzruszenia wydanego orzeczenia, a ograniczający się do żądania zwolnienia od prawomocnie ustalonej opłaty, jest niedopuszczalny i podlega odrzuceniu.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 197 § 2 w związku z art. 189 oraz art. 58 § 1 pkt 6 i art. 64 § 3 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.