Uzasadnienie
Wyrokiem z 30 marca 2017 r., sygn. akt V SA/Wa 312/17 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę [...] Sp. z o.o. Sp. k. we W. na rozstrzygnięcie Narodowego Centrum Badań i Rozwoju z dnia [...] stycznia 2017 r. w przedmiocie oceny wniosku o dofinansowanie realizacji projektu.
Odpis wyroku wraz z uzasadnieniem doręczono pełnomocnikowi skarżącej [...] maja 2017 r. (k. 80 akt sądowych).
Pełnomocnik skarżącej nadał [...] czerwca 2017 r. w Urzędzie Pocztowym w W. (k. 95 akt sądowych) skargę kasacyjną od powyższego wyroku do Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Postanowieniem z 25 lipca 2017 r., II GSK 2354/17, NSA pozostawił skargę kasacyjną bez rozpatrzenia. W uzasadnieniu wskazał, że w sprawie mają zastosowanie przepisy szczególne względem ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r., poz. 718; dalej: p.p.s.a.), w tym odnoszące się do terminu wniesienia skargi kasacyjnej, który w tym przypadku wynosi 14 dni. Skarga kasacyjna jest wnoszona w tych okolicznościach bezpośrednio do NSA. Jak wynika z akt sprawy, skarga kasacyjna została złożona do WSA w Warszawie w terminie 30 dni.
Sąd pierwszej instancji przekazał bowiem akta sądowe wraz ze skargą kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego pismem z [...] lipca 2017 r., które wpłynęło do tego sądu [...] lipca 2017 r. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy oznacza to, że skarga kasacyjna została wniesiona do Naczelnego Sądu Administracyjnego po upływie ustawowego, 14-dniowego terminu. Dodatkowo NSA zwrócił uwagę, że nawet gdyby skarga kasacyjna została przez pełnomocnika spółki skierowana bezpośrednio do sądu kasacyjnego [...] czerwca 2017 r., czyli wtedy, kiedy została nadana do WSA w Warszawie, to w takiej sytuacji także złożono by ją z uchybieniem terminu, który upłynął, jak już wskazano [...] czerwca 2017 r.
Profesjonalny pełnomocnik w imieniu skarżącej wniósł o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej. Wskazał, że skarga kasacyjna została złożona po terminie, gdyż termin na jej złożenie w tej sprawie był regulowany przepisem szczególnym, o czym nie został poinformowany przez sąd. Brak pouczenia powinien być traktowany jako błędne pouczenie, które uwalnia stronę od negatywnych konsekwencji uchybienia terminu. Powołał się w tym względzie na orzeczenie NSA z 13 lutego 2003 r., I SA 1641/01.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej nie zasługuje na uwzględnienie.
Przede wszystkim należy wskazać, że zgodnie z art. 85 p.p.s.a. czynność w postępowaniu sądowym podjęta przez stronę po upływie terminu jest bezskuteczna. Zgodnie zaś z art. 86 p.p.s.a. jeżeli strona nie dokonała w terminie czynności w postępowaniu sądowym bez swojej winy, sąd na jej wniosek postanowi przywrócenie terminu. Postanowienie o przywróceniu terminu albo odmowie jego przywrócenia może być wydane na posiedzeniu niejawnym. Zgodnie natomiast z art. 87 p.p.s.a. pismo z wnioskiem o przywrócenie terminu wnosi się do sądu, w którym czynność miała być dokonana, w ciągu siedmiu dni od czasu ustania przyczyny uchybienia terminu. W piśmie tym należy uprawdopodobnić okoliczności wskazujące na brak winy w uchybieniu terminu. Równocześnie z wnioskiem strona powinna dokonać czynności, której nie dokonała w terminie.
W rozpoznawanej sprawie skarżący wniósł skargę kasacyjną z uchybieniem terminu. Postępowanie w sprawie prowadzono na podstawie regulacji szczególnej – ustawy z dnia 11 lipca 2014 r. o zasadach realizacji programów w zakresie polityki spójności finansowanych w perspektywie finansowej 2014-2020 (Dz.U. z 2016 r. poz. 217; dalej: ustawa wdrożeniowa). Ustawa ta wprowadza pewne modyfikacje do postępowania regulowanego p.p.s.a. Zgodnie z art. 64 ustawy wdrożeniowej w zakresie nieuregulowanym w ustawie do postępowania przed sądami administracyjnymi stosuje się odpowiednio przepisy prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi określone dla aktów lub czynności, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4, z wyłączeniem art. 52-55, art. 61 § 3-6, art. 115-122, art. 146, art. 150 i art. 152 tej ustawy. Ustawa wdrożeniowa wprowadza też pewne modyfikacje w stosunku do rozwiązań przewidzianych w p.p.s.a., m.in. skrócone zostały terminy do wniesienia skargi i skargi kasacyjnej, wprowadzono termin do rozpatrzenia skargi kasacyjnej, a także przewidziano tryb jej wniesienia bezpośrednio do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Powyższe rozwiązania zmierzały do uzyskania efektu szybkości postępowania, idącego dalej niż to umożliwia realizacja przepisów p.p.s.a.
Zgodnie z art. 62 ust. 1 zd. 1 ustawy wdrożeniowej wnioskodawca lub właściwa instytucja pośrednicząca lub zarządzająca może wnieść skargę kasacyjną, wraz z kompletną dokumentacją, bezpośrednio do Naczelnego Sądu Administracyjnego w terminie 14 dni od dnia doręczenia rozstrzygnięcia wojewódzkiego sądu administracyjnego. Z kolei stosownie do treści zdania 2 tego przepisu do skargi kasacyjnej stosuje się odpowiednio art. 61 ust. 3, 4, 6 i 7 tej ustawy, przy czym przepisy te zawierają regulację dotyczącą trybu wnoszenia skargi do wojewódzkiego sądu administracyjnego, a mianowicie obowiązku wniesienia w oryginale lub uwierzytelnionej kopii kompletnej dokumentacji w postaci wyszczególnionych w przepisie dokumentów - ust. 3 i 4. Natomiast zgodnie z art. 61 ust. 6 ustawy wdrożeniowej wniesienie skargi po terminie 14 dni (pkt 1), bez kompletnej dokumentacji (pkt 2) lub bez uiszczenia wpisu stałego w terminie, o którym mowa w ust. 2 tego przepisu (pkt 3), powoduje pozostawienie takiej skargi bez rozpatrzenia, z tym jednak zastrzeżeniem, że w przypadku wniesienia skargi bez kompletnej dokumentacji lub bez uiszczenia wpisu stałego sąd wzywa wnioskodawcę do uzupełnienia dokumentacji lub uiszczenia wpisu w terminie 7 dni od dnia otrzymania wezwania, pod rygorem pozostawienia skargi bez rozpatrzenia. Wezwanie wstrzymuje bieg terminu, o którym mowa w ust. 5.
W rozpoznawanej sprawie odpis zaskarżonego wyroku sądu pierwszej instancji wraz z uzasadnieniem został doręczony pełnomocnikowi skarżącej 22 maja 2017 r. Oznacza to, że 14-dniowy termin do wniesienia skargi kasacyjnej do Naczelnego Sądu Administracyjnego upływał [...] czerwca 2017 r. (poniedziałek). Jak wynika z akt sądowych, skarga kasacyjna została nadana w [...] czerwca 2017 r. w Urzędzie Pocztowym w W. na adres Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, zamiast bezpośrednio do NSA, jak tego wymaga art. 62 ust. 1 zd. 1 ustawy wdrożeniowej.
Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą sądów administracyjnych oraz stanowiskiem doktryny, w przypadku wniesienia skargi kasacyjnej za pośrednictwem wojewódzkiego sądu administracyjnego, sąd ten powinien przekazać ją do Naczelnego Sądu Administracyjnego, a o zachowaniu terminu do wniesienia skargi kasacyjnej decyduje wówczas data jej nadania przez sąd pierwszej instancji do Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. m.in. postanowienie NSA z 30 marca 2011 r., sygn. akt II GSK 159/11; z 27 marca 2012 r., sygn. akt II GSK 123/12; z 20 maja 2016 r., sygn. akt II GSK 1956/16).
Jak wynika z akt sprawy, sąd pierwszej instancji przekazał akta sądowe wraz ze skargą kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego pismem z [...] lipca 2017 r., które wpłynęło do tego sądu [...] lipca 2017 r. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy oznacza to, że skarga kasacyjna została wniesiona do Naczelnego Sądu Administracyjnego po upływie ustawowego, 14-dniowego terminu. Nawet gdyby skarga kasacyjna została przez pełnomocnika spółki skierowana bezpośrednio do sądu kasacyjnego [...] czerwca 2017 r., czyli wtedy, kiedy została nadana do WSA w Warszawie, to w takiej sytuacji także złożono by ją z uchybieniem terminu, który upłynął, jak już wskazano [...] czerwca 2017 r.
W sprawie pełnomocnik skarżącego złożył wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej do właściwego podmiotu – NSA (gdyż skargę kasacyjną w tej konkretnej sprawie należało złożyć bezpośrednio do NSA), wniósł o uznanie wcześniej złożonej skargi kasacyjnej za dokonanie czynności, wobec której uchybiono terminu do jej dokonania (co można uznać za dokonanie tejże czynności – a więc spełnienie warunku przywrócenia terminu), a ponadto przedstawił wniosek o przywrócenie terminu w ciągu 7 dni od doręczenia postanowienia NSA o pozostawieniu skargi kasacyjnej bez rozpoznania (moment doręczenia postanowienia NSA można z kolei traktować jako ustanie przyczyny uchybienia – a więc chwilę dowiedzenia się o uchybieniu terminu). Nie spełnił on jednak najistotniejszego wymogu przywrócenia terminu – wykazania braku winy w jego uchybieniu.
Nie zasługuje na uwzględnienie podstawowy argument wniosku, że pełnomocnik nie został pouczony o szczególnym przepisie regulującym wnoszenie skargi kasacyjnej w tej konkretnej sprawie. Przepisy p.p.s.a. nie przewidują obowiązku sądu w tym zakresie. Zgodnie z art. 140 p.p.s.a. stronie działającej bez adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego obecnej przy ogłoszeniu wyroku, przewodniczący udziela wskazówek co do terminu i sposobu wniesienia środka odwoławczego (§ 1). Jeżeli sąd doręcza odpis sentencji wyroku wydanego na posiedzeniu niejawnym stronie działającej bez adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego poucza ją o terminie i sposobie wniesienia środka odwoławczego (§ 3).
Ponadto, zgodnie z art. 163 p.p.s.a. postanowienia wydane na posiedzeniu niejawnym sąd doręcza z urzędu stronom. Gdy stronie przysługuje środek zaskarżenia, postanowienie należy doręczyć z uzasadnieniem. Doręczając postanowienie należy pouczyć stronę występującą w sprawie bez adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego o dopuszczalności, terminie i sposobie wniesienia środka odwoławczego. Przepisy te wyraźnie wskazują, że pouczenia kierowane są do stron występujących w sprawie bez pomocy profesjonalnego pełnomocnika, a wobec tego mogących mieć mniejsze zorientowanie w realiach faktycznych i prawnych prowadzeniu postępowania sądowego. Pouczenia nie dotyczą zaś profesjonalnych pełnomocników, z założenia wykwalifikowanych w zakresie prowadzenia spraw przed sądem i znających przepisy prawa – które to kwestie są przedmiotem ich działalności zawodowej i wynikają z jej istoty.
Taką ideę stojącą za skonstruowaniem możliwości udzielania przez sąd pouczeń potwierdzają inne przepisy p.p.s.a. Zgodnie z art. 210 p.p.s.a. strona traci uprawnienie do żądania zwrotu kosztów, jeżeli najpóźniej przed zamknięciem rozprawy bezpośrednio poprzedzającej wydanie orzeczenia nie zgłosi wniosku o przyznanie należnych kosztów. Stronę działającą bez adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego sąd powinien pouczyć o skutkach niezgłoszenia wniosku w powyższym terminie. Ponadto, zgodnie z art. 6 p.p.s.a. sąd administracyjny w razie uzasadnionej potrzeby udziela stronom występującym w sprawie bez adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego niezbędnych pouczeń co do czynności procesowych i skutków ich zaniedbań. Podobna myśl towarzyszyła twórcom uregulowań w zakresie postępowania cywilnego – w którym profesjonalni pełnomocnicy również zasadniczo nie są pouczani co do treści prawa.
Pełnomocnik strony nie udowodnił więc braku swojej winy w uchybieniu terminu, a więc termin ten nie mógł zostać przywrócony. Trzeba przy tym wskazać, że działania pełnomocnika obciążają stronę, wywołując względem niej takie konsekwencje, jakby działała samodzielnie.
Odnosząc się zaś do przywoływanego przez pełnomocnika we wniosku orzeczenia NSA z 13 lutego 2003 r., I SA 1641/01, wskazać trzeba, że nie tylko zostało ono wydane w innym stanie prawnym – na gruncie poprzednio obowiązującej ustawy regulującej postępowanie przed sądem administracyjnym i na długo przed obowiązywaniem ustawy wdrożeniowej, ale także pochodzi z czasu sprzed dokonania się reformy sądownictwa, w tym utworzenia wojewódzkich sądów administracyjnych jako sądów pierwszej instancji, a więc w całkowicie innych realiach prawnych, zwł. ustrojowych. Ponadto, orzeczenie to dotyczy wystosowywania pouczeń przez organ w postępowaniu administracyjnym regulowanym Kodeksem postępowania administracyjnego, nie zaś udzielania pouczeń przez sąd – które to sytuacje, jak wskazuje się w orzecznictwie, istotnie się różnią.
Mając powyższe na uwadze, na mocy art. 87 p.p.s.a. w związku z art. 193 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.