Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 23 stycznia 2013 r., sygn. akt I SAB/Rz 6/12 wydanym w sprawie ze skargi M.Ł. na przewlekłość prowadzonego przez Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w R. postępowania, Wojewódzki Sąd Administracyjny w R. przyznał skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych w całości, zaś w pozostałym zakresie obejmującym ustanowienie radcy prawnego odmówił przyznania prawa pomocy.
Jak wskazał Sąd I instancji, podnoszone przez skarżącą okoliczności nie pozwalają na stwierdzenie, iż pokrycie jakiejkolwiek części kosztów związanych z przedmiotową sprawą wykracza poza zakres możliwości finansowych skarżącej. WSA podkreślił, że skarżąca wraz z mężem uzyskuje stałe dochody ze świadczeń emerytalnych, których łączna wysokość wynosi [...] zł brutto miesięcznie, a oprócz tego otrzymuje dopłaty do produkcji rolnej. Co prawda w oświadczeniu o stanie majątkowym nie wskazała wysokości tychże dopłat, jednakże z decyzji dotyczących dopłat za rok 2009 wynika, że ich wysokość przekroczyła [...] zł.
Jednak mając na uwadze to, że skarżąca wniosła do Sądu cztery skargi na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania przez organy administracji i w związku z tym została wezwana do uiszczenia wpisów od skarg, których łączna wysokość wynosi 600 zł, należało przyjąć, że poniesienie przez nią kosztów wszystkich tych postępowań w pełnej wysokości wiązałoby się z uszczerbkiem dla jej utrzymania.
Niezależnie od powyższego, odnosząc się do twierdzeń skarżącej o konieczności ustanowienia dla niej w sprawie profesjonalnego pełnomocnika Sąd I instancji stwierdził, że nie sposób zgodzić się z tym poglądem, gdyż sąd administracyjny, dokonując kontroli legalności działań lub bezczynności organów administracji publicznej, zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270), dalej jako: p.p.s.a., rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Zażalenie na powyższe postanowienie wniosła M. Ł., domagając się jego zmiany w punkcie drugim i ustanowienia radcy prawnego. W uzasadnieniu wskazała na swoją trudną sytuację finansową.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu.
Oceniając sytuację majątkową i możliwości płatnicze skarżącej, Sąd I instancji, właściwie uznał, że nie uzasadnia ona przyznania skarżącej prawa pomocy w całości.
W przedmiotowej sprawie podkreślenia wymaga, że jak wynika ze złożonego przez skarżącą oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym pozostaje ona we wspólnym gospodarstwie domowym z mężem, a źródłem ich dochodów są pobierane przez małżonków świadczenia emerytalne, których wysokość wynosi [...] zł (skarżąca) i [...] zł (mąż skarżącej) miesięcznie brutto, a także dotacje do produkcji rolnej z funduszy unijnych. Ze znajdujących się w aktach administracyjnych sprawy decyzji Kierownika Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w K. wynika, że wysokość przedmiotowych dopłat za rok 2009 wyniosła [...] zł oraz [...] zł. W części oświadczenia dotyczącej stanu majątkowego skarżąca podała, że na jej majątek składa się dom o pow. 200 m², nieruchomość rolna o areale 12,20 ha (powierzchnia pola uprawnego wynosi 9,3 ha, natomiast 2,9 ha jest przygotowywane pod zasadzenie lasu), a także samochód osobowy Polonez, rok prod. 1996 r. Jeżeli chodzi o ponoszone wydatki, to w oświadczeniu zostały one określone na kwotę [...] zł.
Zgodnie ze stanowiskiem wielokrotnie wyrażanym zarówno w orzecznictwie jak i doktrynie, które Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznający niniejszą sprawę w pełni podziela, posiadanie nieruchomości, wyklucza w zasadzie możliwość zwolnienia od kosztów sądowych. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, gdy zdobycie przez stronę środków na koszty postępowania w inny sposób jest rzeczywiście (obiektywnie) niemożliwe. Strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku, takimi jak gospodarstwo rolne, jest w stanie bez pomocy państwa pokryć wydatki związane ze swym udziałem w sprawie (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 października 2004 r., FZ 454/04; z 17 października 2007 r., II OZ 1022/07; z 18 lutego 2010 r., I OZ 110/10; z 26 września 2012 r., I OZ 704/12; J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Komentarz, Warszawa 2010 r., s. 571). To, że strona korzysta z majątku nieruchomego w sposób nieprzynoszący dochodu, nie zmienia faktu, że może on być wykorzystany jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli właścicielowi brakuje pieniędzy na koszty postępowania (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 grudnia 2012 r., I OZ 925/12; z 29 stycznia 2013 r., I OZ 38/13).
Oceniając powyższe należy zauważyć, że dochód skarżącej oraz jej małżonka, a także posiadany majątek jest na tyle wysoki, że może ona partycypować w części kosztów postępowania sądowego.
Ponadto należy wskazać, że ubiegający się o przyznanie prawa pomocy powinien w każdym przypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Skarżąca, kierując sprawę na drogę postępowania sądowego, powinna zatem liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów tego postępowania i tym samym poczynić w swoim majątku oszczędności.
Natomiast błędna, aczkolwiek niemająca wpływu na zmianę powyższej oceny, jest argumentacja zawarta w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia odwołująca się do gwarancji procesowych przewidzianych w art. 134 § 1 p.p.s.a. Wykładnia prawa przedstawiona w tym zakresie jest wykładnią contra legem, prowadzącą w istocie do wniosku, że przyznanie prawa pomocy bądź to tylko w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, bądź w zakresie całkowitym, czyli obejmującym także ustanowienie takiego pełnomocnika jest w postępowaniu przed sądem administracyjnym pierwszej instancji wykluczone.
Sąd z art. 134 § 1 p.p.s.a. wywiódł, że strona w takim postępowaniu ma wystarczające gwarancje procesowe dla zapewnienia jej realizacji prawa do sądu i dlatego też, upraszczając, pełnomocnika nie potrzebuje. Tymczasem ograniczenie instytucji prawa pomocy w przedstawionym zakresie nie znajduje żadnych podstaw w przepisach będących podstawą rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, także w kontekście konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji). Należy bowiem podkreślić, że art. 246 p.p.s.a. uzależnia przyznanie prawa pomocy wyłącznie od szeroko rozumianej sytuacji materialnej wnioskodawcy (por. postanowienia NSA z dnia: 14 września 2012 r., sygn. akt I GZ 200/12; 17 sierpnia 2010 r., sygn. akt I GZ 282/10; 11 czerwca 2010 r., sygn. akt I GZ 154/10; 13 lutego 2008 r., sygn. akt I OZ 60/08; 13 listopada 2007 r., sygn. akt II OZ 1128/07; 15 lutego 2006 r.; sygn. akt II OZ 96/06).
Skoro ustawodawca przewidział w art. 245 p.p.s.a. możliwość przyznania prawa pomocy także przez ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika i uzależnił jego przyznanie od sytuacji materialnej, nie ograniczając przy tym tego prawa do konkretnej instancji sądowej, to brak jest podstaw, by sąd administracyjny w procesie stosowania prawa instytucję przewidzianą przez ustawodawcę ograniczał.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji stwierdzając, iż zaskarżone postanowienie, pomimo częściowo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu.