Uzasadnienie
I
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 7 września 2010 r., sygn. akt V SA/Wa 920/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. odmówił B. Ł. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi B. Ł. (zwanej dalej skarżącą) na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] marca 2010 r. nr [...] w przedmiocie oddalenia zarzutów zgłoszonych w postępowaniu egzekucyjnym.
W uzasadnieniu sąd pierwszej instancji wskazał, że wnioskiem z [...] czerwca 2010 r. skarżąca wystąpiła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy ze środków publicznych jest instytucją wyjątkową i następuje tylko w określonych przypadkach, po spełnieniu przez stronę odpowiednich przesłanek. Są one każdorazowo odnoszone do stanu majątkowego osoby ubiegającej się o przyznanie rzeczonego prawa. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną.
Wobec tego, iż oświadczenia złożone przez skarżącą na urzędowym formularzu PPF z dnia [...] czerwca 2010 r. okazały się niewystarczające do oceny czy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, skarżąca została wezwana do podania informacji pozwalających na lepszą ocenę jej sytuacji majątkowej oraz jej rodziny, jak również do złożenia określonych dokumentów. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżąca nadesłała uzupełnienie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, jednakże analiza tego pisma i jego załączników nie wskazuje, zdaniem sądu pierwszej instancji, czy skarżąca posiada rachunki bankowe, czy lokaty bankowe.
Sąd zwrócił również uwagę, że skarżąca nie nadesłała wskazanych w zarządzeniu z 2 czerwca 2010 r. dokumentów, tj. wyciągu z rachunku bankowego za okres trzech miesięcy, zaświadczeń o wysokości wynagrodzeń, emerytur. W ocenie sądu pierwszej instancji, nie sposób jest tym samym dokonać rzetelnej oceny możliwości ponoszenia przez nią kosztów sądowych w sprawie, w szczególności wobec braku możliwości weryfikacji złożonych oświadczeń w świetle posiadanych ewentualnie środków pieniężnych, zgromadzonych na rachunku bankowym. Według WSA, nie bez znaczenia jest również fakt, iż mąż skarżącej jest doktorem nauk medycznych i czynnym lekarzem ginekologiem (co wynika z informacji zamieszczonej na stronie internetowej), w związku z powyższym prowadząc działalność gospodarczą winien jest posiadać rachunek bankowy.
Z akt sprawy wynika, iż skarżąca w toku postępowania w zakresie przyznania prawa pomocy nie nadesłała zaświadczeń dotyczących uzyskiwanych dochodów i ponoszonych wydatków. Nadesłanie natomiast zeznań podatkowych za 2008 i 2009 rok nie dotyczy obecnych dochodów skarżącej i nie obrazuje ponoszonych przez jej rodzinę miesięcznych wydatków. Zgodnie z oświadczeniem skarżąca posiada samochód osobowy, którego kosztów utrzymania (wydatków związanych z eksploatacją samochodu tj. rejestracją, naprawą, ubezpieczeniem itp.) nie można zaliczyć do wydatków niezbędnych.
Sąd pierwszej instancji wskazał, iż o ile posiadanie samochodu mieści się w ramach współczesnych standardów życiowych, o tyle posiadanie samochodu w przypadku osoby ubiegającej się o prawo pomocy standard ten przekracza. Skoro zatem uzyskiwane dochody lub posiadane zasoby pieniężne nie są w całości pożytkowane na niezbędne wydatki (bieżące, konieczne), to uzasadnione jest ich przeznaczenie na koszty postępowania sądowego, które na obecnym etapie rozpoznania sprawy wynoszą 100 złotych.
II
Powyższe postanowienie zostało zaskarżone zażaleniem przez skarżącą. W uzasadnieniu wskazała, że rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. z 2003 r., nr 227, poz. 2245) wymaga tylko dwa ostatnie zeznania podatkowe, a sporny samochód osobowy z roku 2001 używany jest do wykonywania wolnego zawodu męża skarżącej. W jej ocenie, nie jest prawdą, że nie można dokonać rzetelnej oceny możliwości ponoszenia kosztów.
III
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Celem występującej w postępowaniu sądowoadministracyjnym instytucji prawa pomocy jest zapewnienie realizacji prawa do sądu i możliwości obrony swoich racji stronie, która ze względu na stan finansowy, majątkowy i rodzinny nie może ponieść kosztów związanych ze swym udziałem w sprawie. Podkreślenia wymaga jednak, że instytucja ta stanowi wyjątek od zasady, iż to strona ponosi koszty prowadzonego przez siebie postępowania sądowego.
Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postepowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. – dalej: p.p.s.a.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.).
Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje wówczas, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).
Podkreślić jednak należy, że rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy, a Sąd powinien brać pod uwagę całokształt sytuacji wnioskodawcy.
Wykazanie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, z punktu widzenia treści art. 246 § 1 p.p.s.a., należy do obowiązku podmiotu ubiegającego się o przyznanie tego prawa. Świadczy o tym użyte w art. 246 § 1 sformułowanie: "gdy osoba ta wykaże (...)"(art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.) oraz "gdy wykaże" (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). W niniejszej sprawie skarżąca miała zatem obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Sąd natomiast rozpoznając wniosek zobowiązany był wskazać, z jakich względów uznał, że żądanie strony zasługuje, bądź nie zasługuje na uwzględnienie. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd powinien mieć na uwadze wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej, jej sytuację finansową.
W realiach niniejszej sprawy sąd pierwszej instancji stwierdził, że na obecnym etapie postępowania koszty sądowe wynoszą 100 zł (jako wpis od skargi). Ponieważ przedstawione w złożonym przez skarżącą formularzu dane okazały się niewystarczające dla oceny jej sytuacji majątkowej, została ona wezwana do nadesłania dokumentów, które ukazywałyby jej status majątkowy. Skarżąca została zobowiązana do nadesłania szeregu dokumentów (m.in. wykazu z rachunków bankowych, zaświadczeń o wysokości wynagrodzeń i innych należności). Nadesłała jedynie kserokopie zeznań podatkowych z dwóch ostatnich lat. Zgodnie z powołanym przez skarżącą § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r., dokumentami źródłowymi, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności: 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe;
- 2) wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy;
- 3) wypisy z rejestrów urzędowych;
- 4) odpisy aktualnych bilansów;
- 5) zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat;
- 6) zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy.
Zawarty w tym przepisie zwrot "w szczególności" wskazuje na to, że wymienione w jego kolejnych punktach dokumenty zostały podane jedynie przykładowo. Prawidłowo zatem należy ocenić postępowanie sądu pierwszej instancji, który wezwał skarżącą do nadesłania innych dokumentów, skoro uznał ich złożenie za niezbędne. W niniejszej sprawie skarżąca nie wykonała w należyty sposób wezwania Sądu, nie nadesłała bowiem żądanych dokumentów, czyli wyciągu z rachunków bankowych bądź innych dokumentów, które ukazywałyby jej sytuację majątkową na przestrzeni miesiąca. W szczególności w żaden sposób (na żadnym etapie postępowania, ani w złożonym sprzeciwie, ani w zażaleniu) nie odniosła się do okoliczności, która miała istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Dotyczyła ona prowadzonej przez męża skarżącej prywatnej praktyki lekarskiej. Skarżąca nie zanegowała tej okoliczności, nie nadesłała również żadnych dokumentów w tym zakresie.
W związku z powyższym zobowiązanie skarżącej przez sąd pierwszej instancji do nadesłania wyciągu z rachunku bankowego było w pełni uzasadnione. Skoro skarżąca nie nadesłała żądanych przez sąd dokumentów nie można przyjąć, że można w sposób rzetelny ocenić, czy uiszczenie przez nią wpisu sądowego spowoduje uszczerbek utrzymania koniecznego dla skarżącej i jej rodziny. W konsekwencji należało uznać, że zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw.
Wskazując na powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.