Uzasadnienie
Wyrokiem z 26 września 2013r. sygn. akt III SA/Lu 377/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie oddalił skargę A.L. na decyzję [...] Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w [...] z dnia [...] marca 2013r., nr [...] w przedmiocie choroby zawodowej.
Powyższy wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:
Decyzją z dnia [...] marca 2013 r. Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w [...] utrzymał w mocy decyzję Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w [...] z dnia [...] stycznia 2013 r., nr [...] o braku podstaw do stwierdzenia u A. L. choroby zawodowej - zespół [...], wymienionej w poz. 20 pkt 1 wykazu chorób zawodowych stanowiącego załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz.U. Nr 105 poz. 869 ze zm.). W uzasadnieniu organ odwoławczy podniósł, że z zebranego materiału dowodowego, a w szczególności z karty oceny narażenia zawodowego opracowanej przez Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w [...] wynika, że A.L. zatrudniona jest od [...] lipca 1993 r. w L. Sp. z o.o. w [...] na stanowisku specjalisty d/s. programowania i specjalisty ds. technicznych. Praca strony polega na wykorzystywaniu programów komputerowych, w tym programów obliczeniowych, opisowych, rysunkowych, a także szeregu programów komputerowych wspomagających projektowanie oraz programów komputerowych doboru urządzeń.
Przy tych czynnościach posługuję się klawiaturą i myszką komputerową. Prace, które wykonuje na etapie koncepcyjnym polegają na pobieżnej wizji lokalnej miejsca realizacji wstępnego opracowania i określenia nakładów finansowych. Dopiero zatwierdzony wstępny etap wymaga ponownej szczegółowej wizji lokalnej miejsca (w trakcie inwentaryzacji miejsca realizacji projektu sporządzone są ręczne adnotacje). Następnie sporządza projekt z częścią opisową obliczeniową rysunkową zgodnie z obowiązującymi przepisami. Niektóre zagadnienia nie wymagają opracowania projektowego, a są rozpatrywane jako analiza pod względem kosztowym co jest związane wyłącznie z pracą przy komputerze. Z powyższego wynika, że A.L. w czasie wykonywania obowiązków służbowych nie była narażona na wykonywanie ruchów monotypowych, w długich przedziałach czasowych, wymagających maksymalnego naprzemiennego zginania i prostowania dłoni w obrębie nadgarstka z dużym ich przeciążeniem, bowiem obsługa klawiatury komputera i myszki do takich prac nie należy.
W jednostce orzeczniczej pierwszego stopnia - Wojewódzkim Ośrodku Medycyny Pracy w [...], w orzeczeniu lekarskim z dnia 14 lutego 2012 r., choroby zawodowej nie rozpoznano. Nie stwierdzono związku przyczynowego rozpoznanego schorzenia "[...]" z warunkami pracy. Ponadto choroba zawodowa "zespół [...]" nie została rozpoznana również w Instytucie Medycyny Pracy w [...]. W uzasadnieniu orzeczenia lekarskiego z dnia [...] czerwca 2012 r. stwierdzono, że "w trakcie pracy nie wykonywała ona czynności powtarzalnych, monotypowych, stwarzających warunki, w których dochodziłoby do zwiększenia ciśnienia w kanale nadgarstka i długotrwałego ucisku na pnie nerwów obwodowych i w konsekwencji wystąpienia zespołu [...]" a także, że "wg aktualnej wiedzy medycznej praca polegająca na pisaniu na klawiaturze komputera nie stwarza istotnego ryzyka wystąpienia zespołu [...]". Zdaniem organu odwoławczego w sprawie dokonano prawidłowej oceny zebranych dowodów z uwzględnieniem nie tylko przepisów ale i znajomości anatomii, fizjologii i ergonomii co zostało potwierdzone przez jednostki orzecznicze pierwszego i drugiego stopnia, w tym przez jednostkę badawczą w zakresie medycyny pracy.
Organ podkreślił także, że jedynym wiarygodnym środkiem dowodowym służącym stwierdzeniu choroby zawodowej jest orzeczenie lekarskie, jeśli nie budzi wątpliwości w świetle pozostałych dowodów a co w niniejszej sprawie nie miało miejsca.
A.L. w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na powyższą decyzję zarzuciła organom naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 2351 Kodeksu pracy w zw. z § 6 rozporządzenia w sprawie chorób zawodowych, przez błędną ich wykładnię i bezpodstawne przyjęcie, że w sytuacji gdy organ nie ustalił jednoznacznie, że do powstania zespołu [...] doszło z innych przyczyn niż zawodowe, dopuszczalne było wydanie decyzji o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej, a także naruszenie art. 7 i art. 10 oraz art. 77 § 1, art. 80 K.p.a. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu skargi zakwestionowała stanowisko organów, że podczas realizacji obowiązków służbowych nie wykonuje ruchów powtarzalnych, monotypowych, polegających na częstym zginaniu i prostowaniu nadgarstka, połączonych z koniecznością użycia dużej siły nacisku na zginacze i prostowniki palców.
Podkreśliła, że w karcie oceny narażenia zawodowego brak jest informacji co do częstotliwości i charakteru ruchów wykonywanych przeze nią podczas pracy na komputerze. Zarzuciła, że organ inspekcji sanitarnej nie dokonał własnej oceny narażenia zawodowego ograniczając się jedynie do wykorzystania treści orzeczenia Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy w [...] i Instytutu Medycyny Pracy w [...]. Nie zostały przeprowadzone czynności mające na celu zgromadzenie materiału dowodowego, które pozwoliłyby ustalić precyzyjnie jakie czynności zawodowe były wykonywane przez skarżącą.
W ocenie skarżącej wydanie decyzji o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej możliwe jest tylko w przypadku, gdy wykazane zostanie w sposób nie budzący żadnych wątpliwości, że do powstania zespołu [...] doszło z innych przyczyn niż przyczyny zawodowe. W niniejszej sprawie ustalenia takie nie zostały dokonane. Czynnik w postaci długotrwałej wielogodzinnej pracy przy komputerze, operowania myszką co do którego nie sposób wykluczyć występowanie ruchów monotypowych, czyli szybkich, niezmiennych, wielokrotnych ruchów dłoni polegających na częstym zginaniu i prostowaniu nadgarstka może być podstawą domniemania, że doprowadził on do wystąpienia schorzenia w postaci zespołu [...].
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
Wskazanym na wstępie wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie oddalił skargę A.L.. Sąd wskazał, że materialnoprawne przesłanki stwierdzenia choroby zawodowej wyznacza art. 2351 Kodeksu pracy, zgodnie z którym za chorobę zawodową uważa się chorobę wymienioną w wykazie chorób zawodowych, jeżeli w wyniku oceny warunków pracy można stwierdzić bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że została ona spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy albo w związku ze sposobem wykonywania pracy, zwanych "narażeniem zawodowym". O stwierdzeniu choroby zawodowej decyduje zachowanie dwóch wymogów: pierwszym z nich jest zamieszczenie schorzenia w wykazie chorób zawodowych stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009r., w sprawie chorób zawodowych (Dz.U. Nr 105, poz. 869), zaś drugim - ustalenie związku przyczynowego pomiędzy powstaniem tej choroby a oddziaływaniem czynników szkodliwych występujących w środowisku pracy lub sposobem wykonywania pracy.
Wystąpienie tych przesłanek lub ich brak organ orzekający jest obowiązany ustalić zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego. Stosownie przy tym do § 8 ust. 1 cytowanego rozporządzenia z dnia 30 czerwca 2009r., podstawą wydania przez właściwego inspektora sanitarnego decyzji o stwierdzeniu lub odmowie stwierdzenia choroby zawodowej jest materiał dowodowy, a w szczególności dane zawarte w formularzu oceny narażenia zawodowego oraz w orzeczeniach lekarskich wyspecjalizowanych jednostek diagnostycznych powołanych do rozpoznawania chorób zawodowych, wymienionych w § 5 omawianego aktu.
W ocenie Sądu I instancji, w niniejszej sprawie nie było wątpliwości, że A.L. cierpi na zespół [...], jednak przedmiotem sporu było istnienie związku przyczynowego pomiędzy tą chorobą a pracą wykonywaną przez nią na rzecz pracodawcy, jak również samo istnienie w środowisku tej pracy czynników szkodliwych mogących to schorzenie wywołać. Sąd stwierdził, iż ustalenia w powyższym zakresie wymagają wiedzy specjalistycznej z zakresu medycyny pracy, stąd rozporządzenie wykonawcze powierzyło orzecznictwo w zakresie chorób zawodowych lekarzom, posiadającym określone przepisami prawa kwalifikacje (spełniających wymagania kwalifikacyjne określone w przepisach wydanych na podstawie art. 9 ust. 3 ustawy z dnia 27 czerwca 1997r. o służbie medycyny pracy; Dz.U. Nr 125, poz. 1317), zatrudnionym w jednostkach orzeczniczych, określonych w rozporządzeniu. Zgodnie z § 6 ust. 1 rozporządzenia lekarz, o którym mowa w § 5 ust. 1, wydaje orzeczenie o rozpoznaniu choroby zawodowej albo o braku podstaw do jej rozpoznania, zwane dalej "orzeczeniem lekarskim", na podstawie wyników przeprowadzonych badań lekarskich i pomocniczych, dokumentacji medycznej pracownika lub byłego pracownika, dokumentacji przebiegu zatrudnienia oraz oceny narażenia zawodowego.
Natomiast w ustępie 2 pkt 5 tego paragrafu wskazano, że narażenie zawodowe podlega ocenie, przy dokonywaniu której uwzględnia się w odniesieniu do sposobu wykonywania pracy – stopień obciążenia wysiłkiem fizycznym oraz chronometraż czynności, które mogą powodować nadmierne obciążenie odpowiednich narządów lub układów organizmu ludzkiego. Ocenę zaś narażenia zawodowego stosownie do ust. 3 pkt 1, 2 i 3 przeprowadza lekarz sprawujący profilaktyczną opiekę nad pracownikiem, lekarz zatrudniony w jednostce orzeczniczej i właściwy organ inspekcji sanitarnej w toku podejmowania decyzji. Ustęp 4 i 5 § 6 wskazują, że powyższe podmioty wydają rozstrzygnięcia w oparciu o zgromadzoną dokumentację. Ustalenie warunków pracy i związku przyczynowego jest zadaniem organów inspekcji sanitarnej.
U skarżącej prowadzone było postępowanie w zakresie wystąpienia choroby zawodowej w postaci zespołu [...], zaliczanej do kategorii przewlekłych chorób obwodowego układu nerwowego wywołanych sposobem wykonywania pracy, wymienionej w punkcie 20 załącznika do rozporządzenia w sprawie chorób zawodowych. W oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, w tym przede wszystkim orzeczenia lekarskie właściwych jednostek orzeczniczych, organy orzekające w niniejszej sprawie odmówiły stwierdzenia u skarżącej choroby zawodowej. W ocenie Sądu stanowisko organów było uzasadnione.
Zebrany w sprawie materiał dowodowy pozwalał na przyjęcie, że nie można stwierdzić bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że schorzenie, które zostało zdiagnozowane u skarżącej, pozostawało w związku ze sposobem wykonywania pracy. Wręcz przeciwnie, orzeczenia lekarskie wprost wskazały, że nie należy łączyć schorzenia występującego u skarżącej z wykonywaną przez nią pracą na komputerze. Dodatkowo wskazano na prawdopodobieństwo pozazawodowej etiologii zespołu [...] – stwierdzone u skarżącej zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa szyjnego, zmianami zwyrodnieniowymi wielostawowymi i zaburzeniami hormonalnymi. Po zbadaniu zgromadzonej w sprawie dokumentacji lekarskiej i oceny narażenia zawodowego oraz na podstawie anamnezy, badania ogólnolekarskiego, konsultacji neurologicznej i ortopedycznej, wyników badań pomocniczych, a także na podstawie dokumentacji udostępnionej przez pacjentkę lekarze nie znaleźli podstaw do uznania zawodowego pochodzenia występującego u skarżącej schorzenia.
Treść orzeczeń lekarskich znajduje odzwierciedlenie w przeprowadzonej ocenie narażenia zawodowego, w której opisano czynności wykonywane przez skarżącą. Sąd podkreślił, że bez pozytywnej opinii lekarskiej jednostek uprawnionych, bądź sprzecznie z tą opinią organy inspekcji sanitarnej nie mogą dokonać we własnym zakresie stwierdzenia istnienia choroby zawodowej lub braku podstaw do jej stwierdzenia.
W ocenie Sądu, organy dokonały właściwej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, podkreślając, że organ administracji nie ma wiedzy specjalistycznej, wiedzy medycznej, co oznacza, że ustalenie jednego z ważnych elementów zaliczenia schorzenia do choroby zawodowej uzależnione jest od treści orzeczenia lekarskiego wydanego przez specjalistyczną jednostkę orzeczniczą. Jednostki orzecznicze są zobowiązane do stwierdzenia istnienia, bądź braku istnienia choroby zawodowej, a zatem związku między zaistniałym schorzeniem a wykonywaną pracą. Orzeczenie takie stanowi środek dowodowy służący stwierdzeniu choroby zawodowej, jeśli nie budzi wątpliwości w świetle pozostałych dowodów.
Zatem organ inspekcji sanitarnej wydaje decyzję na podstawie orzeczenia lekarskiego i jest związany treścią tego orzeczenia. Sąd pierwszej instancji zauważył, że orzeczenia lekarskie są zbieżne i jednoznaczne, w związku, z czym organ uprawniony był do przyznania im wiarygodności skoro brak jest dowodów podważających ustalenia obu jednostek orzeczniczych. Zdaniem Sądu I instancji organy w niniejszym postępowaniu nie naruszyły reguł prowadzenia postępowania dowodowego, prawidłowo ustaliły istotne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktyczne, a wyprowadzone z nich wnioski nie wykraczają poza swobodną ocenę dowodów. Chociaż skarżąca cierpi na schorzenie wymienione w wykazie chorób zawodowych, to wnikliwe przeprowadzone postępowanie wyjaśniające nie wykazało związku pomiędzy schorzeniem, a warunkami środowiska pracy. W związku z tym nie zostały spełnione, określone w art. 2351 Kodeksu pracy, przesłanki uznania schorzenia za chorobę zawodową.
W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku A.L., reprezentowana przez adwokata, wniosła o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Skarżąca kasacyjnie zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego – art. 2351 Kodeksu pracy w zw. z § 6 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie chorób zawodowych przez błędną ich wykładnię i bezpodstawne przyjęcie, że w sytuacji gdy organ nie ustalił jednoznacznie, iż do powstania zespołu [...] doszło z innych przyczyn niż zawodowe, dopuszczalne było wydanie decyzji o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej,
Ponadto zarzucono mające istotny wpływ na wynik sprawy naruszenie przepisów postępowania - art. 145 § 1 ust. 1 lit. c w zw. z art. 1 § 1 i art. 3 § 1 P.p.s.a. przez nieuwzględnienie skargi i nie uchylenie ostatecznej decyzji Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w [...] pomimo rażącego naruszenia przez ten organ w niniejszej sprawie przepisów postępowania tj.:
- - art. 7 i 77 § 1 K.p.a. przez ich niezastosowanie i zaniechanie podjęcia działań niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego w sprawie;
- - art. 80 K.p.a. przez jego niezastosowanie i dokonanie dowolnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego;
- - art. 107 § 3 K.p.a. przez niewskazanie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji w oparciu o jakie dane zostało przyjęte, iż praca wykonywana przez pracownika nie składa się z powtarzalnych, monotypowych czynności, stwarzających warunki do ucisku nerwów pośrodkowych w kanałach nadgarstkowych, a tym samym do powstania choroby zawodowej w postaci zespołu [...].
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej rozwinięto argumentację powyższych zarzutów. Wskazano, że dla uznania zawodowego charakteru choroby skarżącej, wymienionej w rozporządzeniu, konieczne jest ustalenie przez organy związku pomiędzy działaniami czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w pracy a powstaniem choroby. W niniejszej sprawie stan faktyczny sprawy został bezkrytycznie przyjęty przez organ odwoławczy, bez jakiekolwiek oceny wartości dowodowej orzeczeń lekarskich. Powołując się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego podniesiono, że nie jest wymagane bezsporne wykazanie związku między warunkami pracy w warunkach narażenia a stwierdzoną dolegliwością. Ustawodawca wskazał na dopuszczalność stwierdzenia związku przyczynowego z dużym prawdopodobieństwem. Zdaniem skarżącej organ inspekcji sanitarnej nie ustalił precyzyjnie jakie czynności zawodowe były przez nią wykonywane, ze wykonywała czynności powtarzalne, jak była ich częstotliwość, ilość.
Tym samym organ nie dokonał własnej oceny narażenia zawodowego, ograniczając się jedynie do wykorzystania treści orzeczenia Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy w [...] i Instytutu Medycyny Pracy w [...], wadliwie przy tym przyjmując, że jest związany rozpoznaniem choroby w orzeczeniu lekarskim, a nawet cytując zawartą w tym orzeczeniu interpretacje przepisów. W ocenie skarżącej wydanie decyzji o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej byłoby możliwe tylko w przypadku, gdy wykazane zostałoby w sposób niebudzący wątpliwości, że do powstania jej dolegliwości w postaci zespołu ciaśni nadgarstka doszło z innych przyczyn niż zawodowe.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Stosownie do treści art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270), zwanej dalej "P.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Podstawy te determinują kierunek postępowania Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Wobec niestwierdzenia z urzędu nieważności postępowania, Naczelny Sąd Administracyjny ogranicza swoje rozważania do oceny wskazanych w skardze podstaw kasacyjnych.
Wbrew zarzutom zawartym w skardze kasacyjnej, Sąd pierwszej instancji dokonując właściwej kontroli legalności zaskarżonej decyzji, w sposób uprawniony stwierdził, że przeprowadzone przez organy obu instancji postępowanie było zgodne z obowiązującą w tym względzie procedurą.
Materialnoprawne przesłanki stwierdzenia choroby zawodowej wyznacza definicja sformułowana w art. 2351 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (tekst jedn. Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.), zwanej dalej "K.p.", zgodnie z którą za chorobę zawodową uważa się chorobę, wymienioną w wykazie chorób zawodowych, jeżeli w wyniku oceny warunków pracy można stwierdzić bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że została ona spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy albo w związku ze sposobem wykonywania pracy, zwanych "narażeniem zawodowym". Z punktu widzenia skutku w postaci rozpoznania choroby zawodowej (czy też wykluczenia podstaw do jej stwierdzenia) istotne jest zatem, aby dane schorzenie było ujęte w wykazie chorób zawodowych oraz było spowodowane działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy albo w związku ze sposobem jej wykonywania, co można stwierdzić w sposób bezsporny lub z wysokim prawdopodobieństwem.
Stosownie zaś do art. 2352 K.p. rozpoznanie choroby zawodowej u pracownika lub byłego pracownika może nastąpić w okresie jego zatrudnienia w narażeniu zawodowym albo po zakończeniu pracy w takim narażeniu, pod warunkiem wystąpienia udokumentowanych objawów chorobowych w okresie ustalonym w wykazie chorób zawodowych.
Wykaz chorób zawodowych, okres, w którym wystąpienie udokumentowanych objawów chorobowych upoważnia do rozpoznania choroby zawodowej pomimo wcześniejszego zakończenia pracy w narażeniu zawodowym, sposób i tryb postępowania dotyczący zgłaszania podejrzenia, rozpoznawania i stwierdzania chorób zawodowych oraz podmioty właściwe w sprawie rozpoznawania chorób zawodowych regulują przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz.U. Nr 105, poz. 869), zwanego dalej rozporządzeniem.
Zgodnie z przepisem § 5 ust. 1 rozporządzenia, właściwym do orzekania w zakresie chorób zawodowych jest lekarz spełniający wymagania kwalifikacyjne określone w przepisach wydanych na podstawie art. 9 ust. 3 ustawy z dnia 27 czerwca 1997r. o służbie medycyny pracy, zatrudniony w jednej z jednostek orzeczniczych, o których mowa w ust. 2 i 3. Podkreślenia zatem wymaga, że warunkiem koniecznym do stwierdzenia przez organ inspekcji sanitarnej choroby zawodowej jest uprzednie jej lekarskie rozpoznanie przez właściwe medyczne jednostki orzecznicze (§ 5 rozporządzenia), zaś orzeczenie o braku podstaw do rozpoznania choroby zawodowej jest wiążące dla organów inspekcji sanitarnej i prowadzi do odmowy stwierdzenia choroby (por. wyrok NSA z dnia 24 maja 2001 r., sygn. akt I SA 1801/00, Lex 77663).
W myśl § 6 ust. 1 rozporządzenia lekarz, o którym mowa w § 5 ust. 1, wydaje orzeczenie o rozpoznaniu choroby zawodowej albo o braku podstaw do jej rozpoznania, zwane dalej "orzeczeniem lekarskim", na podstawie wyników przeprowadzonych badań lekarskich i pomocniczych, dokumentacji medycznej pracownika lub byłego pracownika, dokumentacji przebiegu zatrudnienia oraz oceny narażenia zawodowego. Przy czym narażenie zawodowe podlega ocenie, przy dokonaniu której uwzględnia się w odniesieniu do sposobu wykonywania pracy - określenie stopnia obciążenia wysiłkiem fizycznym oraz chronometraż czynności, które mogą powodować nadmierne obciążenie odpowiednich narządów lub układów organizmu ludzkiego (§ 6 ust. 2 pkt 5).
Ocenę narażenia zawodowego przeprowadza (§ 6 ust. 3):
- 1) w związku z podejrzeniem choroby zawodowej - lekarz, który sprawuje profilaktyczną opiekę zdrowotną nad pracownikiem, którego dotyczy podejrzenie;
- 2) w toku ustalania rozpoznania choroby zawodowej - lekarz zatrudniony w jednostce orzeczniczej, o której mowa w § 5 ust. 2 i 3;
- 3) w toku podejmowania decyzji o stwierdzeniu choroby zawodowej lub decyzji o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej - właściwy państwowy powiatowy inspektor sanitarny.
Jeżeli zakres informacji zawartych w dokumentacji, o której mowa w ust. 1, jest niewystarczający do wydania orzeczenia lekarskiego, lekarz występuje o ich uzupełnienie do podmiotów określonych w § 6 ust. 5 rozporządzenia.
Zgodnie z § 8 ust. 1 i 2 rozporządzenia, decyzję o stwierdzeniu choroby zawodowej albo decyzję o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej wydaje się na podstawie materiału dowodowego, w szczególności danych zawartych w orzeczeniu lekarskim oraz formularzu oceny narażenia zawodowego pracownika lub byłego pracownika. Jeżeli właściwy powiatowy inspektor sanitarny przed wydaniem decyzji uzna, że materiał dowodowy, o którym mowa w ust. 1, jest niewystarczający do wydania decyzji, może żądać od lekarza, który wydał orzeczenie lekarskie, dodatkowego uzasadnienia tego orzeczenia lub wystąpić do jednostki orzeczniczej II stopnia o dodatkową konsultację oraz podjąć inne czynności niezbędne do uzupełnienia tego materiału.
W niniejszej sprawie postępowanie dotyczyło podstaw do stwierdzenia u skarżącej choroby zawodowej – przewlekłej choroby obwodowego układu nerwowego spowodowanej sposobem wykonywania pracy: zespołu [...] (pkt 20.1 załącznika do ww. rozporządzenia).
W wydanych w przedmiotowej sprawie orzeczeniach lekarskich (po powtórzeniu procedury), opracowanych zarówno przez Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy jako jednostkę I stopnia, jak również Instytut Medycyny Pracy jako jednostkę II stopnia (skarżącą skorzystała z przepisanego trybu weryfikacji orzeczenia lekarskiego) uwzględniono okres narażenia zawodowego na stanowisku specjalisty do spraw programowania i spraw technicznych od lipca 1993r. do chwili orzekania. Orzeczenia lekarskie zgodnie wskazują, powołując się na kartę oceny narażenia zawodowego (która uwzględniała prace na komputerze z dużą intensywnością korzystania z myszy komputerowej), wywiad, dokumentację medyczną, badania lekarskie, ustalenia kliniczne, że brak jest podstaw do rozpoznania u skarżącej przedmiotowej choroby zawodowej – zespołu [...]. Lekarz orzecznik uznał, że nie można łączyć rozpoznanego u skarżącej zespołu [...] (pierwsze dolegliwości bólowe w okolicy prawego nadgarstka około 2006r., operowano w 2007r., po zabiegu dolegliwości na jakiś czas ustąpiły po czym powróciły) z wykonywaną przez nią pracą, gdyż jej charakter nie stwarzał możliwości długotrwałego ucisku na nerw pośrodkowy w obrębie nadgarstka.
Praca jaką wykonywała nie wymagała częstych ruchów zginania i prostowania w długich okresach czasowych. Wskazał jednocześnie, że dolegliwości ze strony nadgarstków prawdopodobnie wiążą się z zaburzeniami hormonalnymi z powodu klimakterium lub stwierdzonymi zmianami w obrębie kręgosłupa szyjnego, ewentualnie ze zmianami zwyrodnieniowymi wielostawowymi. Z kolei w orzeczeniu lekarskim o braku podstaw do rozpoznania choroby zawodowej Instytutu Medycyny Pracy z [...] czerwca 2012r. jednoznacznie wskazano, że przeprowadzone w trakcie hospitalizacji pacjentki badanie neurofizjologiczne wykazało prawidłowe przewodnictwo we włóknach ruchowych i czuciowych obu nerwów łokciowych oraz pośrodkowych. Na podstawie analizy czynności zawodowych wykonywanych przez badaną ustalono, że w trakcie pracy nie wykonywała czynności powtarzalnych monotypowych, stwarzających warunki, w których dochodziłoby do zwiększenia ciśnienia w kanale nadgarstka i długotrwałego ucisku na pnie nerwów obwodowych i w konsekwencji wystąpienie zespołu [...].
Powołując się na aktualną wiedzę medyczną stwierdzono, że nie można bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem stwierdzić, iż choroba obwodowego układu nerwowego u pacjentki została spowodowana sposobem wykonywania pracy, co jest warunkiem koniecznym uznania zawodowej etiologii ww. schorzenia.
Wbrew wywodom skargi kasacyjnej, organy inspekcji sanitarnej obydwu instancji dokonały własnej oceny narażenia zawodowego, co wynika wprost z treści uzasadnień decyzji. Organy ustaliły, że do obowiązków skarżącej od lipca 1993r. na stanowisku specjalisty do spraw programowania (specjalisty do spraw technicznych), należało samodzielne koncepcyjne opracowywanie dokumentacji projektowych w zakresie branży sanitarnej i analiz z wykorzystaniem komputera (programy komputerowe obliczeniowe, opisowe, rysunkowe). Skarżąca pracuje jednozmianowo, przez większą część zmiany roboczej przy komputerze, często posługuje się myszką komputerową, wobec czego prawa dłoń zazwyczaj na niej spoczywa.
Oba też organy na podstawie własnej, nieprzekraczającej granic swobodnej oceny dowodów ustaliły, uwzględniając treść karty oceny narażenia zawodowego oraz zgromadzone w sprawie dowody, że w czasie wykonywania obowiązków służbowych skarżąca nie była narażona na wykonywanie ruchów monotypowych, w długich przedziałach czasowych, wymagających maksymalnego naprzemiennego zginania i prostowania dłoni w obrębie nadgarstka z dużym ich przeciążeniem, bowiem obsługa klawiatury komputera i myszki do takich prac nie należy.
Skoro zatem orzeczenia lekarskie upoważnionych placówek medycznych, stanowiące podstawę zaskarżonej decyzji, wykluczyły u skarżącej rozpoznanie choroby zawodowej określonej w poz. 20 pkt 1 załącznika do rozporządzenia, tj. przewlekłej choroby obwodowego układu nerwowego spowodowanej sposobem wykonywania pracy: zespołu [...], należało przyjąć, że organy administracyjne były związane treścią tych opinii lekarskich w zakresie wiedzy medycznej. Podkreślić bowiem należy, że wydane w sprawie orzeczenia lekarskie jednostki właściwej do rozpoznania chorób zawodowych mają charakter opinii biegłego, a organ prowadzący postępowanie jest nimi związany. Organ nie ma prawa samodzielnej oceny dokumentacji lekarskiej, prowadzącej do odmiennego rozpoznania schorzenia. Związanie to wynika z tego, że orzeczenie lekarskie stanowi jedyny wiarygodny środek dowodowy służący stwierdzeniu choroby zawodowej, jeśli nie budzi wątpliwości w świetle pozostałych dowodów.
Organy administracji są związane ustaleniami orzeczeń diagnostycznych i nie dysponując przeciwdowodami, które mogłyby orzeczenia te podważyć, nie mają w tym zakresie podstaw do przyjęcia, że rzeczywisty stan zdrowia skarżącego kształtuje się odmiennie od wyników badań stanowiących podstawę orzeczeń lekarskich (por. wyrok NSA z dnia 5 stycznia 2007 r., sygn. akt II OSK 1078/06, pub. CBOSA).
Sąd administracyjny kontrolując zaś pod względem zgodności z prawem zaskarżoną decyzję, może kwestionować jedynie ustalenia stanu faktycznego dokonane przez organ, co może prowadzić do podważenia pod względem formalnym również orzeczenia lekarskiego, np. jeżeli zostało wydane w niewłaściwej formie, bez uzasadnienia lub przez nieuprawnionego lekarza, bądź lekarza uprawnionego, lecz niezatrudnionego we wskazanej w rozporządzeniu jednostce organizacyjnej, jednak nie może dotyczyć treści orzeczenia lekarskiego, które, jak już wcześniej wskazano, ma charakter opinii biegłego (por. wyrok NSA z 24 maja 2012r. sygn. akt II OSK 654/12).
Odnosząc się do twierdzeń autora skargi kasacyjnej dotyczących niewykazania w toku postępowania w sposób niebudzący wątpliwości, że do powstania zespołu [...] u skarżącej doszło z innych przyczyn niż przyczyny zawodowe, wskazać przyjdzie, że w sprawach dotyczących chorób zawodowych zadaniem lekarskich jednostek orzeczniczych jest wydanie orzeczenia o rozpoznaniu choroby zawodowej albo o braku podstaw do jej rozpoznania na podstawie wyników przeprowadzonych badań lekarskich i pomocniczych. Do zadań lekarskich jednostek orzeczniczych nie należy prowadzenie dalszych badań mających na celu ustalenie pozazawodowych przyczyn schorzenia. Także organ inspekcji sanitarnej, dysponując zgodnymi wiarygodnymi orzeczeniami lekarskimi stwierdzającymi jednoznacznie brak podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej, z których treści wynika występowanie innych czynników pozazawodowych mogących powodować określone schorzenie, nie jest zobowiązany do prowadzenia dalszego postępowania, mającego ustalić konkretną przyczynę etiologii choroby pracownika lub byłego pracownika, w sytuacji gdy w wyniku własnej oceny warunków pracy również uzna, że nie można stwierdzić bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że choroba została spowodowana w związku ze sposobem wykonywania pracy.
Ponadto wskazać należy, że wbrew twierdzeniom skarżącej, do stwierdzenia choroby zawodowej nie jest wystarczające jedynie wykazanie ekspozycji zawodowej na czynnik wywołujący chorobę. Zgodnie z powyższymi rozważaniami, warunkiem koniecznym jest rozpoznanie choroby zawodowej przez właściwą jednostkę orzeczniczą, która potwierdzi zawiązek przyczynowo-skutkowy pomiędzy warunkami pracy a stanem zdrowia badanego. Pomimo iż w niniejszej sprawie ustalono, że od 1993r. skarżąca pracowała przy komputerze z częstym operowaniem myszką komputerową, brak jest rozpoznania klinicznego, które pozwalałoby wiązać przewlekłą chorobę obwodowego układu nerwowego – zespołu [...] z zawodowym narażeniem – sposobem wykonywania pracy. Odmienne twierdzenia w tym zakresie skarżącej nie zostały poparte żadnymi opiniami lekarskimi, literaturą przedmiotu, ani jakimikolwiek źródłami naukowymi mogącymi wskazywać, że praca projektanta związana z wielogodzinną pracą przy komputerze i częstym operowaniu myszką, co do którego jak wskazuje skarżąca "nie sposób wykluczyć występowania ruchów monotypowych, czyli szybkich, niezmiennych wielokrotnych ruchów dłoni polegających na częstym zginaniu i prostowaniu nadgarstka", jest takim obciążeniem obwodowego układu nerwowego w obrębie nadgarstków, które może powodować występowanie choroby – zespołu [...].
Domniemanie skarżącej, że to charakter jej pracy doprowadził do powstania przedmiotowej choroby, znajdującej się w wykazie chorób zawodowych, oparte jest wyłącznie na jej ocenie sytuacji i przekonaniu, które wszakże nie mogło podważyć uzyskanych w sprawie orzeczeń lekarskich. Polemika w tym zakresie, z przyjętymi w wyroku prawidłowymi ustaleniami organu, pozostaje w okolicznościach niniejszej sprawy nieuprawniona. Nadto skarżąca nie kwestionuje w istocie występowania w swoim przypadku, wskazanych przez lekarzy orzekających, pozazawodowych czynników stanowiących, według wiedzy medycznej, przyczyny powstawania przedmiotowej choroby.
Nie można było także podzielić twierdzeń strony skarżącej, iż organy nie poddały ocenie wartości dowodowej orzeczeń lekarskich, i nie podjęły niezbędnych czynności celem prawidłowego ustalenia stanu faktycznego. Jak bowiem wynika z analizy akt administracyjnych sprawy organ w trybie § 8 ust. 2 rozporządzenia zwracał się do jednostek orzeczniczych o ustosunkowanie się do kolejnych dowodów (dokumentacji lekarskiej) i pism przedkładanych przez skarżącą w toku postępowania, gdzie także zwracała ona uwagę na wielogodzinne operowanie myszką. Zarówno w piśmie z [...] października 2012r., jak i opinii uzupełniającej orzeczenie lekarskie z dnia [...] lutego 2013r. jednostka orzecznicza II stopnia podtrzymała wcześniejsze orzeczenie o braku podstaw do rozpoznania przedmiotowej choroby zawodowej.
Dodatkowo w orzeczeniu uzupełniającym stwierdzono, na podstawie analizy sposobu czynności zawodowych wykonywanych przez skarżącą, że w trakcie pracy nie wykonywała czynności powtarzalnych monotypowych stwarzających warunki, w których dochodziłoby do zwiększenia ciśnienia w kanale nadgarstka i długotrwałego ucisku na pnie nerwów obwodowych i w konsekwencji wystąpienie zespołu [...]. Według aktualnej wiedzy medycznej praca polegająca na pisaniu na klawiaturze komputera nie stwarza istotnego ryzyka wystąpienia zespołu [...].
Zespół [...] należy do grupy neuropatii uciskowych i powstaje w wyniku długotrwałego mechanicznego ucisku nerwu pośrodkowego prowadzącego do zaburzeń jego funkcji. Literatura medyczna na temat przyczyn tej choroby jednoznacznie wskazuje jako podstawowy czynnik płeć żeńską i wiek między 40 a 60 rokiem życia, nadto wskazano inne czynniki mogące przemawiać za pozazawodową etiologią tej choroby (wskazane w opinii uzupełniającej).
Wobec powyższego za chybiony należało uznać zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 145 § 1 ust. 1 lit. c w zw. z art. 1 § 1 i art. 3 § 1 P.p.s.a. w związku z naruszeniem przez organ art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. Sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowej oceny ustalonego przez organy, zgodnie z wymogami procedury administracyjnej, stanu faktycznego sprawy w zakresie niezbędnym dla jej rozstrzygnięcia. W obu orzeczeniach lekarskich wykluczono zawodowe pochodzenie niewątpliwego schorzenia skarżącej w postaci [...]. Stanowisko to zostało powtórzone wskutek prośby organu na etapie postepowania odwoławczego. Organy podjęły zatem wszelkie czynności zmierzające do wszechstronnego wyjaśnienia stanu faktycznego (art. 7 w zw. z art. 77 § 1 K.p.a.), z tego względu zarzut uchybienia przepisom nakładającym na organy oznaczone obowiązki w aspekcie poszukiwania środków dowodowych i dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sformułowany w skardze kasacyjnej jest nieuzasadniony.
W orzecznictwie przyjmowany jest powszechnie pogląd o związaniu organów inspekcji sanitarnej rozpoznaniem podanym w opinii lekarskiej wydanej przez uprawnioną jednostkę medyczną. Stanowisko takie wyrażono w uchwale składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 maja 2002 r., (OPS 3/02, ONSA 2003, nr 1, poz. 4), w ocenie Sądu zachowuje ono swą aktualność. O wartości merytorycznej orzeczenia lekarskiego przy tym nie decyduje obszerność wywodów uzasadnienia, lecz jego zawartość merytoryczna odnosząca się do istoty sprawy. (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 listopada 2011 r., II OSK 1809/11, LEX nr 1152055). Skoro przeto skarżąca od 1993 r. wykonuje pracę z wykorzystaniem klawiatury komputerowej i myszy, zaś wedle orzeczenia Instytutu Medycyny Pracy im. Prof. J.Nofera brak jest dostatecznie udokumentowanych danych jednoznacznie wskazujących na zwiększone ryzyko wystąpienia zespołu [...] u użytkowników komputerów (orzeczenie z [...] czerwca 2012 r.), co jednostka ta potwierdziła z piśmie z [...] lutego 2013r., to zarzut wadliwości oceny przydatności takiej opinii dla potrzeb orzekania w przedmiocie rozpoznania choroby zawodowej, nie mógł być skuteczny.
Wobec niespełnienia ustawowych przesłanek choroby zawodowej z art. 2351 Kodeksu pracy, organ był zobowiązany do podjęcia takiego jak kontrolowane w sprawie rozstrzygnięcia, a ocena Sądu pierwszej instancji i dokonana wykładnia przepisów prawa w tym zakresie była prawidłowa. Oparty na błędnej wykładni przepisów jest zarzut naruszenia przez Sąd prawa materialnego poprzez zaakceptowanie jako zgodnej z prawem decyzji o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej, "w sytuacji gdy organ nie ustalił jednoznacznie, iż do powstania [...] doszło z innych przyczyn niż zawodowe". Jak już wskazano, obie jednostki medyczne zgodnie wskazały na to, że do zawodowych przyczyn wywołujących [...] należy narażenie na długotrwałe, monotypowe ruchy w stawach nadgarstkowych, co biorąc pod uwagę charakter czynności wykonywanych przez skarżącą stronę, wykluczono.
Nie ma zatem w niniejszej sprawie znaczenia, z punktu widzenia przydatności orzeczeń lekarskich, wskazanie w nich na ewentualne pozazawodowe czynniki, mogące być przyczynami wystąpienia schorzenia. W orzecznictwie prezentowany jest pogląd, który Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela, że do zadań lekarskich jednostek orzeczniczych nie należy prowadzenie dalszych badań mających na celu ustalenie pozazawodowych przyczyn schorzenia (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 maja 2012 r., II OSK 654/12, LEX nr 1252141, z 7 listopada 2013r. sygn. akt II OSK 424/13). W sądownictwie administracyjnym nie jest kwestionowane, że orzeczenie lekarskie jednostki właściwej do rozpoznania chorób zawodowych ma charakter opinii biegłego, a organ prowadzący postępowanie jest nim związany. Organy administracji są związane ustaleniami orzeczeń diagnostycznych i nie dysponując przeciwdowodami, które mogłyby orzeczenia te podważyć, nie mają w tym zakresie podstaw do przyjęcia, że rzeczywisty stan zdrowia strony kształtuje się odmiennie od wyników badań stanowiących podstawę orzeczeń lekarskich.
Z tych względów ustalanie rzeczywistej przyczyny wystąpienia u skarżącej [...] nie było zadaniem zarówno wypowiadających się w sprawie jednostek medycznych, jak i organów nadzoru sanitarnego. Dodać należy, że medycyna nie jest nauką "ścisłą", co znajduje wyraz chociażby w przywołanej definicji choroby zawodowej z art. 235¹ Kodeksu pracy, gdzie mowa jest o stwierdzeniu bezspornym lub z wysokim prawdopodobieństwem (tzn. nie jakimkolwiek), że choroba została spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy albo w związku ze sposobem wykonywania pracy, zwanych "narażeniem zawodowym".
Konkludując powyższe, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżąca nie wykazała istnienia żadnych okoliczności, które mogłyby podważyć prawidłowość dokonanej przez Sąd pierwszej instancji kontroli legalności rozstrzygnięć organów administracji publicznej, co czyni zarzuty skargi kasacyjnej nieskutecznymi.
W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.