Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 25 lutego 2013 r., VIII SA/Wa 884/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił Klubowi Przyrodników [...] (dalej Klub) przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Klubu Przyrodników [...] na decyzję [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego.
W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że Klub do skargi załączył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, z którego wynika, że Klub jest stowarzyszeniem zwykłym, nie posiadającym osobowości prawnej, działającym na zasadzie wolontariatu. W związku z czym nie ma żadnych środków własnych na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Zaznaczył, że Klub jest organizacją wpisaną do ewidencji stowarzyszeń zwykłych. Zgodnie z art. 42 ust. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach (t.j.: Dz. U. z 2001 r. nr 79, poz. 855 ze zm.), stowarzyszenie zwykłe uzyskuje środki na swoją działalność ze składek członkowskich. Skarżące stowarzyszenie, chcąc realizować swą regulaminową działalność, musi liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów, w tym kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Środki konieczne do prowadzenia działalności, stowarzyszenie winno uzyskiwać od swych członków w postaci składek.
Odmawiając przyznania prawa pomocy Sąd I instancji podkreślił, że Klub - podobnie, jak wiele innych organizacji tego typu - zobligowane są do zapewnienia środków na prowadzenie działalności określonej w statucie, bądź regulaminie. Określając cele i formy działania stowarzyszenia, jego założyciele, a następnie członkowie, winni przewidywać środki, z jakich będzie finansowana działalność statutowa/regulaminowa.
Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych wynika, że każdy kto wnosi do Sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki, obowiązany jest do uiszczenia stosownych kosztów sądowych. Przysługujące Sądowi prawo do zwalniania od kosztów sądowych nie ma charakteru pełnego, swobodnego uznania Sądu, lecz podlega określonym regułom, których należy bezwzględnie przestrzegać przy każdym rozpatrywaniu takiego wniosku. Każdy kto wszczyna postępowanie sądowe, winien liczyć się z koniecznością opłacenia kosztów sądowych, a co za tym idzie tak planować swój budżet, by wygospodarować kwotę konieczną do ich uiszczenia. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to winno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe.
Sąd I instancji biorąc pod uwagę fakt, że Klub nie ustalił wysokości obowiązkowych składek, która umożliwiałyby mu funkcjonowanie i realizowanie celów, dla których zostało powołane, nie podejmuje też innych dopuszczonych przez prawo działań prowadzących do uzyskania względnie zwiększenia dochodu, stwierdził, że Klub sam pozbawił się możliwości zdobycia środków na poniesienie kosztów sądowych. Prawo pomocy może być przyznane tylko wówczas, gdy wnioskodawca – z przyczyn od siebie niezależnych – nie może pozyskać środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego.
Naczelny Sąd administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Stowarzyszenie nie należy do podmiotów, które w myśl art. 239 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej p.p.s.a.) korzystają z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych
Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki.
Stosownie do art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej winna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, mimo że podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Lexis Nexis 2010, s. 568, uw. 3 i postanowienia NSA z: 23.01.2009 r., II OZ 20/09, LEX nr 557480; 26.01.2009 r., II OZ 28/09, LEX nr 537851). Obowiązkiem strony wynikającym z ogólnej zasady dotyczącej kosztów postępowania, jest ponoszenie kosztów związanych ze swoim udziałem w sprawie. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy to strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów.
Przerzucenie ciężaru funkcjonowania stowarzyszeń na podatników przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność tego stowarzyszenia zostaje finansowana ze środków publicznych, co przeczy zasadzie, że stowarzyszenia prowadzą działalność na bazie własnego majątku (postanowienie NSA z 2.3.2012 r., I OZ 114/12, LEX nr 1120726).
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zaskarżone postanowienie jest prawidłowe, a jego uzasadnienie rozbudowane merytorycznie i przekonujące. Klub w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swych praw przed sądem, winien uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie spraw sądowych. Oznacza to, że choć stowarzyszenie jest organizacją non profit, to nie zwalnia to automatycznie danego stowarzyszenia od obowiązku zapewnienia środków na swą działalność - chociażby w drodze obowiązkowych składek. Odstąpienie od pozyskiwania środków na swą działalność – a tak stało się w niniejszej sprawi, skoro Klub nie ustalił wysokości obowiązkowych składek - oznaczałoby w istocie niedopuszczalne przerzucenie finansowania działalności stowarzyszenia na podatnika (postanowienie NSA z 8. 1.2013 r., II OZ 1149/12, cbosa).
Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Nadto przyznanie wnioskowanego prawa pomocy prowadziłoby do sytuacji, w której działalność Stowarzyszenia byłaby finansowana ze środków publicznych, co stanowiłoby zaprzeczenie zasady, że organizacja społeczna winna prowadzić działalność w oparciu o własne środki finansowe i majątek.
Z tych względów i na podstawie art. 184 z związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia.