Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 29 czerwca 2010 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w sprawie o sygn. akt VII SA/Wa 259/10 odmówił skarżącemu Stowarzyszeniu [...] prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] na informację Ministra Środowiska. Jako podstawę orzeczenia Sąd wskazał przepis art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270, z późn. zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.".
Uzasadniając postanowienie Sąd przede wszystkim podniósł, że Stowarzyszenie w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinno uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie procesów sądowych. Ponadto osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich pomimo, iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków.
Stosownie do art. 33 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1988 r. – Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855, ze zm.), majątek stowarzyszenia powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. Stowarzyszenie z zachowaniem obowiązujących przepisów może zatem przyjmować darowizny, spadki i zapisy, jak również korzystać z ofiarności publicznej. Stowarzyszenie może także prowadzić działalność gospodarczą, według ogólnych zasad określonych w odrębnych przepisach. Zgodnie z art. 34 Prawa o stowarzyszeniach, dochód z działalności gospodarczej stowarzyszenia służy realizacji celów statutowych.
Mając powyższe na względzie Sąd stwierdził, że brak jest podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy, skoro Stowarzyszenie nie wykorzystało przewidzianych w prawie możliwości zgromadzenia środków finansowych np. w postaci pobierania składek członkowskich w odpowiedniej wysokości. Stowarzyszenie liczy 75 członków, zatem nie jest nieliczne. Stowarzyszenie nawet o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej przewiduje bowiem prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo.
Sąd podzielił pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażony w postanowieniu z dnia 20 grudnia 2006 r. (sygn. akt II OZ 1433/06), że przerzucanie ciężaru funkcjonowania stowarzyszenia na Państwo, chociażby w ten sposób aby uzyskać zwolnienie od kosztów sądowych rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenia prowadzi działalność na bazie własnego majątku.
Pismem z dnia 12 lipca 2010 r. strona skarżąca wniosła zażalenie na wyżej wymienione postanowienie podnosząc, że przedmiotowa skarga na dokument Ministra Środowiska jest wnoszona w interesie ogólnospołecznym, w związku z bałaganem panującym w tym urzędzie. Nie jest to zatem bezpośredni interes organizacji. Stowarzyszenie wychodzi z założenia, że urzędy centralne funkcjonują poprawnie, w oparciu o właściwe unormowania prawne, a nie kombinują jak wypełnić zobowiązanie Polski wynikające z prawa europejskiego, tuszując rozmaite braki formalne, do których same się przyczyniły.
Stowarzyszenie wskazało, że kwestia podjęcia działalności gospodarczej również nie wchodzi w rachubę. W ramach współpracy z Narodowym Funduszem Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, na wniosek tej instytucji, Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów nadał Stowarzyszeniu status jednostki udzielającej pomoc publiczną. Prowadzenie działań gospodarczych spowodowałoby, że środki przeznaczone do rozdysponowania na cele ochrony środowiska byłyby pomniejszone o wysokość podatku VAT, który Stowarzyszenie musiałoby pokrywać własnych źródeł. Organizacja musiałaby podjąć działalność gospodarczą (sprzedaż) na ogromną skalę celem pozyskania kwot na pokrycie VAT, a to stoi w sprzeczności z art. 2 Prawa o stowarzyszeniach. Intencją Stowarzyszenia nie jest naciąganie społeczeństwa na koszty, ale działanie dla zachowania właściwego porządku prawnego, który Minister Środowiska próbuje obejść.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie ma uzasadnionych podstaw, a zatem nie może odnieść zamierzonego skutku.
W myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Sąd w pełni podziela jednolicie prezentowany w orzecznictwie administracyjnym pogląd, że osoba prawna, czy też inna jednostka organizacyjna nie posiadająca osobowości prawnej, obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie posiada niezbędnych środków, ale również, że podjęła wszelkie niezbędne kroki, aby zdobyć fundusze na pokrycie wydatków związanych z postępowaniem (np.: postanowienia NSA z dnia 23 stycznia 2009 r., sygn. akt II OZ 20/09; z dnia 26 stycznia 2009 r., sygn. akt II OZ 28/09; z dnia 30 stycznia 2009 r., sygn. akt II OZ 66/09; z dnia 13 lutego 2009 r., sygn. akt II OZ 133/09; z dnia 8 lipca 2010 r. sygn. akt II OZ 664/10).
W rozpoznawanej sprawie skarżące Stowarzyszenie nie przedstawiło przekonywujących argumentów, które mogłyby stanowić podstawę do uznania, że Stowarzyszenie środków na poniesienie kosztów postępowania pozyskać nie mogło. Trafnie Sąd I instancji wskazał, że możliwość pozyskania dochodów przez stowarzyszenie przewiduje w szczególności przepis art. 33 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r., Nr 79, poz. 855, ze zm.), w myśl którego majątek stowarzyszenia powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. Stowarzyszenie, z zachowaniem obowiązujących przepisów, może przyjmować darowizny, spadki i zapisy oraz korzystać z ofiarności publicznej.
Skarżące Stowarzyszenie przyznaje, że pozyskuje środki, ale w całości wykorzystuje je na realizację przedsięwzięć z zakresu ochrony środowiska. Fakt wydatkowania posiadanych środków na realizowane cele nie może uzasadniać przeniesienia ciężaru prowadzenia działalności statutowej Stowarzyszenia na Skarb Państwa, podczas gdy Stowarzyszenie powinno było co do zasady zabezpieczyć środki na swoją działalność. Nie bez znaczenia jest również fakt, że Stowarzyszenie posiada środki trwałe o wartości 848 781, 60 zł.
Podkreślenia wymaga, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania stronie skutecznego dostępu do sądu w żadnym razie nie oznacza konieczności zagwarantowania jej bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej ani prawa do zwolnienia od kosztów.
Kierując się powyższymi względami Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.