Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 29 marca 2019 r., sygn. akt II SA/Wa 1630/18, oddalił skargę R.O. (dalej: skarżący) na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...]lipca 2018 r. nr [...]w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.
Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...]lipca 2018 r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...]maja 2018 r. nr [...]o odmowie przyznania skarżącemu renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.
W uzasadnieniu organ przytoczył treść art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Wskazał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga spełnienia wszystkich warunków określonych w art. 83 ust. 1 ustawy, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
Prezes ZUS stwierdził, że po ponownym rozpatrzeniu sprawy nadal nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których wnioskodawca nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Organ podał, że wnioskodawca nie wykazał, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które nie miał wpływu. Wnioskodawca w wieku 56 lat stał się całkowicie niezdolny do pracy. Na przestrzeni 58 lat życia udokumentował 22 lata, 7 miesięcy, 29 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W 10-leciu przed dniem zgłoszenia wniosku o świadczenie w trybie zwykłym, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych – wnioskodawca udowodnił 2 lata, 2 miesiące, 27 dni tych okresów. Organ wskazał, że w okresach od 1 lipca 1996 r. do 7 stycznia 1998 r. i od 18 sierpnia 2000 r. do 20 listopada 2013 r. wystąpiły przerwy w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe.
Organ stwierdził, że akta sprawy nie wskazują, aby w wykazanych przerwach wnioskodawca nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Całkowita niezdolność do pracy, która uniemożliwia kontynuowanie zatrudnienia została u wnioskodawcy ustalona orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 7 kwietnia 2017 r. dopiero od 16 marca 2016 r. W ocenie organu, nie istniały przeciwwskazania ze względu na stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiły kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym.
Odnosząc się do twierdzeń strony o braku możliwości z powodu choroby wykonywania pracy przed ustaleniem całkowitej niezdolności do pracy organ wskazał, że strona nie przedłożyła żadnej nowej dokumentacji medycznej na tę okoliczność. Organ wyjaśnił jednocześnie, że samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Subiektywne odczucia co do stanu zdrowia oraz braku możliwości wykonywania pracy z uwagi na zdrowie nie stanowią usprawiedliwienia dla braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia.
Prezes ZUS wskazał także, że z akt sprawy wynika, iż wnioskodawca mieszka z żoną, średni miesięczny dochód rodziny to wynagrodzenie żony w kwocie 4045,24 zł brutto. Na jedną osobę w rodzinie przypada 2022,62 zł brutto, a więc nie został spełniony jeden z koniecznych warunków wymaganych do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, a mianowicie wnioskodawca nie pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Organ zaznaczył przy tym, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena niezbędności musi być dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących zaspokojeniu minimum egzystencji (por. wyrok NSA z dnia 15.04.2002 r. sygn. akt II SA 4189/01, LEX nr 83733). Prezes ZUS stwierdził, że wykazany dochód może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych wnioskodawcy, jednakże trudno uznać, że nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych.
Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...]lipca 2018 r. stała się przedmiotem skargi skarżącego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Wnosząc o uchylenie zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych skarżący zarzucił naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 77 § 1 w związku z art. 80 k.p.a., które miało wpływ na wynik sprawy. Skarżący zakwestionował ustalenie organu, że jego żona otrzymuje wynagrodzenie w kwocie 4045,24 zł brutto. Wskazał, że uzyskuje ona wynagrodzenie w kwocie 2150 brutto.
Skarżący podniósł, że dochód ten nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. Zaznaczył przy tym, że okoliczności związane z długotrwałą chorobą świadczą o tym, że nie z własnej winy nie mógł podjąć zatrudnienia, a tym samym, że istniały uzasadnione okoliczności, które uniemożliwiły wypracowanie wymaganego okresu zatrudnienia. Stan zdrowia mógł w szczególny sposób utrudniać znalezienie zatrudnienia.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. Podniósł m.in., że fakt zaistnienia początków choroby nie jest tożsamy z powstaniem w tymże momencie niezdolności do pracy spowodowanej tą chorobą - przed 2016 r. nie istniała u skarżącego nawet częściowa niezdolność do pracy, zatem nie ma żadnych podstaw, by uznać, że stan zdrowia stanowił dla niego przeszkodę nie do przezwyciężenia w podejmowaniu pracy już od 2000 r. Organ podał, że nie kwestionuje ani obecnej niezdolności do pracy skarżącego, ani jego trudnej sytuacji materialnej. Jednak sama w sobie niezdolność do pracy, nawet w powiązaniu z najbardziej w pojęciu zainteresowanego szczególną i wyjątkową jego obecną sytuacją życiową, nie jest wystarczającą podstawą do przyznania świadczenia.
Organ podał, że dane o dochodach w rodzinie skarżącego pochodzą z bazy KSI ZUS. Do wyliczeń przyjęto średni dochód z 3 miesięcy poprzedzających datę wydania decyzji (kwiecień, maj, czerwiec 2018 r.). Ustalono także, iż bazowe wynagrodzenie żony skarżącego wynosi nie jak twierdzi skarżący 2150 zł, lecz 2951 zł brutto i nawet przyjmując jedynie tę kwotę jako podstawę utrzymania, dochód na osobę w rodzinie wyniesie 1475,50 zł brutto. Najniższe świadczenie emerytalne z FUS to 1029,80 zł brutto. Niewątpliwie kwota, jaką ma na swoje potrzeby skarżący (w obydwu wersjach wyliczenia), przewyższa wartość najniższej emerytury.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
W ocenie Sądu, postępowanie przeprowadzone zostało przez organ zgodnie z wymogami ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r., poz. 1257 ze zm.), zwanej dalej k.p.a., a ustalenie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie braku spełnienia łącznie wszystkich przesłanek uprawniających do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku jest – w stanie faktycznym tej sprawy – prawidłowe.
Sąd I instancji wskazał, że art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1383 ze zm.), pozwala na uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie.
Nadto, podkreślenia wymaga, że decyzja wydawana w trybie przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest decyzją uznaniową, co oznacza, że nawet w przypadku spełnienia wszystkich ustawowych przesłanek, wyłącznie do organu należy decyzja, czy przyzna świadczenie.
Sąd podkreślił, iż w sprawie skarżącego sytuacja taka jednak nie zachodzi, albowiem organ stwierdził, iż nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły nabycie uprawnień w trybie zwykłym. Ocena organu w tym zakresie jest zdaniem Sądu prawidłowa i została należycie uzasadniona, a tym samym ocena materiału dowodowego nie była dowolna. Organ nie naruszył art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a. Organ dodatkowo wskazał przy tym, że nie została spełniona przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. W zaskarżonej decyzji organ ustalił, że na osobę w gospodarstwie domowym przypada 2022,62 zł. Ustalenie to skarżący zakwestionował w skardze podając, że żona otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 2150 zł brutto. Z odpowiedzi na skargę wynika jednakże, że bazowe wynagrodzenie żony skarżącego – wynikające z bazy KSI ZUS – wynosi nie 2150 zł brutto, lecz 2951 zł brutto.
Przyjmując tę kwotę, stwierdzić należy, że trafnie organ przyjął, iż nie jest spełniona przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. Także przy przyjęciu kwoty wskazanej przez skarżącego w skardze, dochód na osobę wynosi ponad 1029,80 zł, a zatem ustalenie organu, co do tego, że przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania nie jest spełniona, jest trafne. Zasadnie organ stwierdził, że nie można na gruncie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS utożsamiać pojęcia środków niewystarczających z pojęciem środków niezbędnych.
Odnosząc się natomiast do przesłanki szczególnych okoliczności, Sąd I instancji wskazał, że uznaje się za nie jakieś konkretne zdarzenie lub trwały stan, które mogą powodować niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty, czyli wykluczać aktywność zawodową osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione.
W sprawie jest bezsporne, że udokumentowano 22 lata, 7 miesięcy, 29 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W 10-leciu przed dniem zgłoszenia wniosku o świadczenie w trybie zwykłym, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych udowodniono 2 lata, 2 miesiące, 27 dni tych okresów. W okresach od 1 lipca 1996 r. do 7 stycznia 1998 r. i od 18 sierpnia 2000 r. do 20 listopada 2013 r. wystąpiły przerwy w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Całkowita niezdolność do pracy została u skarżącego ustalona orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS od 16 marca 2016 r. Zasadnie organ stwierdził, że akta sprawy nie wskazują, aby w wymienionych wyżej przerwach istniały przeciwwskazania ze względu na stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiły kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym.
Skarżący podniósł w skardze, że to okoliczności związane z długotrwałą chorobą świadczą o tym, że nie z własnej winy nie mógł podjąć zatrudnienia. Skarżący nie przedłożył jednak żadnej dodatkowej dokumentacji, która pozwalałaby przyjąć, że w istocie stan zdrowia przed ustaloną datą całkowitej niezdolności do pracy mógł mieć wpływ na kwestię podjęcia zatrudnienia. Organ w postępowaniu administracyjnym związany był orzeczeniem lekarza orzecznika. Z orzeczenia tego nie wynika zaś, aby przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy u skarżącego występowała choćby częściowa niezdolność do pracy. Podniesiona zatem w skardze okoliczność, że to stan zdrowia utrudniał znalezienie zatrudnienia w okresie m.in. od 2000 r. do 2013 r. nie stanowi o błędnych ustaleniach organu. Z akt sprawy nie wynikają nadto, żadne inne okoliczności, które można byłoby zakwalifikować jako szczególne w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, które nie pozwoliły na kontynuowanie zatrudnienia.
W tych okolicznościach, Sąd I instancji oddalił skargę na podstawie art. 151 P.p.s.a.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył skarżący, zaskarżając go w całości, zarzucił Sądowi I instancji naruszenie przepisów prawa procesowego, tj.
1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. poprzez wadliwe niezastosowanie tego przepisu przez Sąd I instancji, a w konsekwencji nieuzasadnione oddalenie skargi na podstawie art. 151 P.p.s.a., na skutek niedostrzeżenia naruszenia przez organ następujących przepisów postępowania administracyjnego:
a) art. 75 § 1 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 136 k.p.a. w zakresie, w jakim organ nie uzupełnił postępowania dowodowego i zaniechał ustalenia, czy przed 16 marca 2016 r. występowała chociaż częściowa niezdolność do pracy u skarżącego, a jeśli tak to od kiedy, pomimo, iż okoliczności te były istotne z punktu widzenia rozstrzygania w przedmiocie zasadności przyznania świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS,
b) art. 75 § 1 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 136 k.p.a. w zakresie, w jakim nie zostały właściwie wyliczone dochody w rodzinie skarżącego, pomimo, iż okoliczności te były istotne z punktu widzenia rozstrzygania w przedmiocie zasadności przyznania świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a skarżący w toku postępowania wskazywał na błędy w tych wyliczeniach,
c) art. 7 w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zakresie, w jakim organ w związku z brakiem przeprowadzenia wszechstronnego postępowania dowodowego rozpoznał sprawę bez podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz bez wyczerpującego zebrania dowodów, a następnie zaś całościowej oceny materiału dowodowego pod kątem art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS,
d) art. 8 w zw. z art. 11 w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. w zakresie, w jakim organ dopuszczając do powstania ww. uchybień procesowych naruszył zasadę dążenia do ochrony i pogłębiania zaufania uczestników postępowania do organów administracji.
W konkluzji skargi kasacyjnej wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm.), zwanej dalej P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 P.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 P.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. W tych okolicznościach w sprawie badaniu podlegały wyłącznie zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej na uzasadnienie przytoczonych podstaw kasacyjnych.
Skarga kasacyjna została oparta wyłącznie na podstawie kasacyjnej określonej w art. 174 pkt 2 P.p.s.a. Istota podniesionych zarzutów naruszenia przepisów postępowania sprowadza się do oceny stanu faktycznego przez pryzmat art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Przepis ten uzależnia przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku od łącznego spełnienia następujących przesłanek: wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek i nie posiada niezbędnych środków utrzymania.
Zamierzonego skutku nie mogły odnieść zarzuty naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. w zw. z art. 7, 75 § 1, 77 § 1 i art. 136 k.p.a. polegające na przyjęciu przez Sąd za podstawę orzekania stanu faktycznego ustalonego przez organ, który uchybił obowiązkowi zebrania i rozpoznania w sposób wyczerpujący wszystkich faktów i dowodów.
W pierwszej kolejności należy wskazać, że warunkiem uwzględnienia skargi na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. jest ustalenie przez Sąd I instancji istnienia naruszenia przepisów postępowania przez organ administracji publicznej rozpatrujący daną sprawę oraz stwierdzenie, że naruszenie to miało lub mogło mieć wpływ na wynik sprawy. W niniejszej sprawie przedstawione przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przesłanki oddalenia skargi nie pozwalały na zastosowanie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a., gdyż nie stwierdzono takich naruszeń prawa, które mogły mieć wpływ na sposób jej rozpatrzenia przez organ.
Sąd dokonał wnikliwej, merytorycznej oceny zaskarżonej decyzji i zasadnie uznał, że powołane w uzasadnieniu przepisy nie zostały przez organ naruszone. Organ administracji publicznej we właściwie przeprowadzonym postępowaniu prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy, który znajduje potwierdzenie w zebranym materiale dowodowym oraz dokonał oceny całokształtu materiału dowodowego i nie przekroczył przy tym przysługujących mu granic uznania administracyjnego. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych szczegółowo wskazał okresy podlegania ubezpieczeniu oraz okresy, w których skarżący kasacyjnie nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem. Do okoliczności tych odniósł się także w sposób wyczerpujący Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia.
Podkreślić należy, że organ administracyjny jest zobowiązany do podejmowania wszelkich kroków zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a). Ma też obowiązek jako dowód dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny (art. 75 § 1 k.p.a). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.). Ocena zaś czy dana okoliczność została udowodniona, musi opierać się na podstawie całokształtu materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.). Zachowanie powyższych reguł postępowania powinno znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji stosownie do art. 107 § 3 k.p.a., który wskazuje, że uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa.
Nałożone na organ powyższe obowiązki nie zwalniają jednak podmiotu wnoszącego o wszczęcie postępowania w sprawie z wykazania wszelkich okoliczności wiążących się z dochodzonym świadczeniem. Postępowanie organu zgodnie z regułami określonymi w art. 7, art. 75 § 1, art. 77 §1 i art. 80 K.p.a. nie zwalnia bowiem strony postępowania od współudziału w realizacji tego obowiązku. Nie można zgodzić się z zarzutem naruszenia przepisów postępowania w tym zakresie, w którym autor skargi kasacyjnej zmierza do wykazania, że organ nie uzupełnił postępowania dowodowego i zaniechał ustalenia istotnych dla sprawy okoliczności, a Sąd I instancji to zaaprobował.
Odnosząc się do tak sformułowanego zarzutu przede wszystkim podnieść trzeba, że w orzecznictwie sądów administracyjnych w sprawach dotyczących świadczenia przyznawanego w trybie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej wskazuje się, że jakkolwiek w polskim prawie administracyjnym obowiązuje zasada oficjalności, obligująca organ do zebrania materiału dowodowego, nie może to jednak prowadzić do nakładania na organ nieograniczonego obowiązku poszukiwania faktów, które podnosi strona (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 maja 2006 r. sygn. akt I OSK 2/06, ONSAiWSA 2007/2/44). Nie budzi przecież wątpliwości, że w postępowaniu o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku to podmiot wnoszący o jego wszczęcie powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem (por. wyroki NSA z: 19 listopada 2010 r. sygn. akt I OSK 1282/10, 20 stycznia 2016 r. sygn. akt I OSK 2399/15, 12 czerwca 2019 r. sygn. akt I OSK 3667/18 i 10 maja 2019 r. sygn. akt I OSK 4415/18,www.orzeczenia.nsa.gov.pl, podobnie jak pozostałe orzeczenia sądów administracyjnych powołane w uzasadnieniu).
Jeśli zatem strona skarżąca domagała się uznania jakichś dodatkowych dowodów wskazujących na rzeczywiste szczególne okoliczności uniemożliwiające podjęcie pracy przez skarżącego, powinna dowody te okazać, by organ mógł je zweryfikować
Z akt sprawy wynika, że skarżący na przestrzeni 58 lat życia udokumentował 22 lata, 7 miesięcy, 29 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W 10-leciu przed dniem zgłoszenia wniosku o świadczenie w trybie zwykłym, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych – wnioskodawca udowodnił 2 lata, 2 miesiące, 27 dni tych okresów. Organ wskazał, że w okresach od 1 lipca 1996 r. do 7 stycznia 1998 r. i od 18 sierpnia 2000 r. do 20 listopada 2013 r. wystąpiły przerwy w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe.
Ponadto, jak słusznie zauważył organ, w aktach sprawy nie ma żadnych dowodów, aby w wykazanych przerwach wnioskodawca nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Całkowita niezdolność do pracy, która uniemożliwia kontynuowanie zatrudnienia została u skarżącego ustalona orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 7 kwietnia 2017 r. dopiero od 16 marca 2016 r. Podkreślić też trzeba, że pojęcie "osoby całkowicie niezdolnej do pracy" zdefiniowane zostało w art. 12 ust. 2 omawianej ustawy, a zgodnie z jego treścią, jest to osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy. Oceny zaś tej niezdolności dokonuje – po myśli art. 14 ust. 1 tej ustawy - lekarz orzecznik ZUS. Skoro zatem skarżący był badany i lekarz orzecznik uznał, że stał się on całkowicie niezdolny do pracy w dniu 16 marca 2016 r. i jednocześnie brak było danych medycznych do orzeczenia jego niezdolności do pracy przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, to nie można było skutecznie twierdzić, że w toku postępowania przed Prezesem ZUS nie został wyjaśniony i oceniony właściwie stan faktyczny sprawy. Skarżący nie powołał natomiast żadnych dowodów w celu wykazania, że przed uznaniem go za osobę całkowicie niezdolną do pracy, istniały okoliczności uniemożliwiające mu podjęcie zatrudnienia.
Odnosząc się natomiast do błędnie wyliczonej prze organ kwoty dochodu w rodzinie skarżącego, należy wskazać, iż co prawda organ w zaskarżonej decyzji błędnie wskazał na kwotę przypadającą na osobę w gospodarstwie domowym skarżącego (2022,62 zł), jednak nie miało to wpływu na wynik sprawy. Z akt sprawy oraz odpowiedzi organu na skargę wynika bowiem, że bazowe wynagrodzenie żony skarżącego – wynikające z bazy KSI ZUS – wynosi 2951 zł brutto (1475,50 zł brutto na osobę w rodzinie). Przyjmując tę kwotę, stwierdzić należy, że w sprawie nie została spełniona przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. Także, jak słusznie zauważył Sąd I instancji, przy przyjęciu kwoty wskazanej przez skarżącego w skardze, dochód na osobę wynosi ponad 1029,80 zł, a zatem ustalenie organu, co do tego, że przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania nie jest spełniona, jest trafne. Przesłanka braku posiadania niezbędnych środków utrzymania nie została przez ustawodawcę zdefiniowana, lecz w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalone jest stanowisko, że należy ją ocenić porównując sytuację materialną ubiegającego się o świadczenie z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne (por. wyrok NSA z 29 kwietnia 2020 r., sygn. I OSK 1205/19, Lex nr 3025696; wyrok NSA z 15 listopada 2012 r., sygn. I OSK 2248/12, Lex nr 1291381; wyrok NSA z 19 maja 2011 r., sygn. I OSK 292/11, Lex nr 1081017; wyrok NSA z 27 września 2006 r., sygn. I OSK 1112/06, Lex nr 321169).
Wówczas ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Uznaje się, że najniższe świadczenie przyznawane w trybie zwykłym umożliwia zabezpieczenie podstawowych potrzeb uprawnionej osoby. Chodzi przy tym jedynie o potrzeby natury podstawowej, które swym zakresem mogą znacznie odbiegać od potrzeb w szerszym znaczeniu. Z tego też powodu nie można było uznać za zasadne zarzutów skarżącego dotyczących niewystarczającego wyjaśnienia sprawy, w tym jego potrzeb i sytuacji gospodarstwa domowego. Jedną z przesłanek uprawniających do przedmiotowego świadczenia jest bowiem brak niezbędnych środków utrzymania w znaczeniu podstawowym.
W sprawie nie doszło także do naruszenia art. 8 k.p.a. w zw. z art. 11 k.p.a., a uzasadnienie zaskarżonej decyzji spełnia wymogi określone art. 107 § 3 k.p.a.
Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 184 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i art. 210 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną należne od Skarbu Państwa (art. 250) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.