Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z 3 stycznia 2023 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie (sygn. akt II SA/Kr 571/22) odrzucił wniosek skarżącego M. J. o wyłączenie od orzekania sędziów Elżbiety Czarny – Drożdżejko, Piotra Fronca, Marty Kisielowskiej, Jana Klimka, Jakuba Makucha, Moniki Niedźwiedź, Michała Jakuba Niedźwiedzia, Katarzyny Marasek – Zybury, Joanny Człowiekowskiej i Sebastiana Pietrzyka.
W uzasadnieniu powyższego postanowienia Sąd pierwszej instancji wskazał, że niniejsza sprawa dotycząca nieuwzględnienia wniosku skarżącego o udostępnienie akt sprawy została pierwotnie przydzielona sędziemu Pawłowi Darmoniowi, który został wyłączony od jej rozpoznania postanowieniem Sądu z 9 czerwca 2022 r. W związku z tym w drodze losowania ustalono skład orzekający w osobach: sędzia WSA Joanna Człowiekowska, sędzia WSA Mirosław Bator i sędzia WSA Sebastian Pietrzyk.
28 lipca 2002 r. skarżący złożył "wniosek ewentualny" o wyłączenie od orzekania sędziów: Elżbiety Czarny – Drożdżejko, Joanny Człowiekowskiej, Piotra Fronca, Marty Kisielowskiej, Jana Klimka, Jakuba Makucha, Moniki Niedźwiedź, Michała Jakuba Niedźwiedzia, Sebastiana Pietrzyka i Katarzyny Marasek – Zybury, wszystkich powołanych przez nową Krajową Radę Sądownictwa, wskazując, że wymienieni sędziowie są nominatami upolitycznionej KRS i żaden z nich nie ma prawa orzekać z mocy samego prawa. Wniosek nie zawierał żadnego uzasadnienia odnoszącego się konkretnie do poszczególnych sędziów.
Pismem z 23 listopada 2022 r. zawiadomiono skarżącego o składzie orzekającym wyznaczonym do rozpoznania niniejszej sprawy w drodze losowania.
Pismem z 10 grudnia 2022 r. skarżący złożył wniosek o wyłączenie od orzekania, a w dalszej kolejności o przeprowadzenie testu niezawisłości i bezstronności następujących sędziów i asesorów: Elżbiety Czarny – Drożdżejko, Joanny Człowiekowskiej, Piotra Fronca, Marty Kisielowskiej, Jana Klimka, Jakuba Makucha, Moniki Niedźwiedź, Michała Jakuba Niedźwiedzia, Sebastiana Pietrzyka i Katarzyny Marasek – Zybury, podnosząc zarzut braku bezstronności nominatów politycznej KRS.
Odrzucając powyższy wniosek, Sąd pierwszej instancji uznał, że wniosek skarżącego z 10 grudnia 2022 r. wobec faktu domagania się przez niego przeprowadzenia testu niezawisłości i niezależności był rozpoznawany w trybie art. 5a ustawy z 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm. – zwanej dalej P.u.s.a.).
Cytując następnie brzmienie art. 5 § 1 i 2 P.u.s.a., Sąd pierwszej instancji wskazał, że tylko sędzia / skład rozpoznający sprawę co do istoty lub skargę kasacyjną może być podmiotem takiego wniosku i nie można takim wnioskiem obejmować innych sędziów, zatrudnionych w danym sądzie. Założeniem wprowadzenia uregulowania prawnego tworzącego test ma być rzetelne i wnikliwe zbadanie wskazanych tam przesłanek. Nie chodzi więc o swoiste lustrowanie wszystkich sędziów, ale o zbadanie w trybie procesowym z przedstawionego w ustawie punktu widzenia tych osób, które rzeczywiście mają brać udział w rozpoznaniu sprawy osoby zainteresowanej. Z tego względu wniosek skarżącego może dotyczyć tylko sędziów wymienionych przez niego i jednocześnie wyznaczonych do rozpoznania sprawy, a więc sędzi WSA Joanny Człowiekowskiej i sędziego WSA Sebastiana Pietrzyka. Wniosek odnośnie pozostałych sędziów (asesorów), na tamtym etapie nie biorących udziału w rozpoznaniu sprawy, podlegał odrzuceniu jako niedopuszczalny. Jak podkreślił Sąd, nie można składać wniosku a priori, "na wszelki wypadek".
Wniosek odnośnie sędziów WSA Joanny Człowiekowskiej i Sebastiana Pietrzyka, zdaniem Sądu pierwszej instancji również podlega odrzuceniu, jednak z innej przyczyny. Wskazując na art. 5a § 5 i 6 P.u.s.a. oraz pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 22 sierpnia 2022 r. II GSK 1396/22, Sąd podkreślił, że wymogiem formalnym wniosku jest m. in. przytoczenie okoliczności uzasadniających żądanie wraz z dowodami na ich poparcie. Należy przez nie rozumieć przede wszystkim okoliczności towarzyszące powołaniu sędziego. Przywołanie tych okoliczności i przedstawienie dowodów jest obligatoryjne, bowiem właśnie te okoliczności stanowią o odrębności podstawy wyłączenia sędziego z art. 5a P.u.s.a. Brakiem formalnym wniosku będzie więc nieprzywołanie okoliczności związanej z powołaniem sędziego na stanowisko i nieprzedstawienie stosownych dowodów na ich poparcie.
W niniejszej sprawie odnośnie sędziów Joanny Człowiekowskiej i Sebastiana Pietrzyka podano, że są oni "nominatami politycznej KRS". Nie jest zatem wystarczające dla konkluzji, że wniosek spełnia wymagania formalne, gdyż nie przywołano żadnych konkretnych okoliczności związanych z powołaniem danego sędziego na stanowisko i nie przedstawiono stosownych dowodów na ich poparcie.
Z tych względów wniosek, jako niespełniający wymagań wskazanego wyżej przepisu podlega odrzuceniu na posiedzeniu niejawnym, bez wezwania do usunięcia braków formalnych (art. 5a § 6 P.u.s.a.), w składzie jednego sędziego, o czym Sąd pierwszej instancji odrzekł na podstawie art. 5a § 5 i § 6 P.u.s.a. i art. 16 § 2 P.p.s.a.
Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł M. J., zarzucając mu naruszenie art. 19 P.p.s.a. Jak podkreślił skarżący celem wniosku był art. 19 P.p.s.a. a nie art. 5a P.u.s.a., zaś uzasadniając sam wniosek podał, że "podnosi zarzut braku bezstronności ww. osób albowiem strona jest osobą czynną politycznie, kontestującą przewodnią rolę partii PiS w Polsce, a w konsekwencji w trybie przepisów o wyłączeniu podnosi zarzut braku bezstronności nominatów politycznej KRS wobec strony".
Pismem z 27 lutego 2023 r. zatytułowanym "odpowiedź na zażalenie" Prezes Sądu Rejonowego dla Krakowa – Śródmieścia w Krakowie wniósł o jego oddalenie oraz wskazał na niedopuszczalność wniesionej w sprawie skargi.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie jako niedopuszczalne podlega odrzuceniu.
Zgodnie z art. 5a § 1 P.u.s.a. dopuszczalne jest badanie spełnienia przez sędziego sądu administracyjnego lub sędziego delegowanego do pełnienia obowiązków sędziego w sądzie administracyjnym wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowania po powołaniu, przy uwzględnieniu dalszych wymienionych w § 1 tego przepisu okoliczności. Badania dokonuje się na wniosek strony skarżącej lub uczestnika postępowania na prawach strony (art. 5a § 3 P.u.s.a.). Zauważyć należy, że w art. 5a § 5 P.u.s.a. określono wymogi wniosku, natomiast stosownie do art. 5a § 6 P.u.s.a. wniosek niespełniający wymagań, o których mowa w § 5 podlega odrzuceniu bez wezwania do usunięcia braków formalnych. Odrzuceniu podlega również wniosek złożony po terminie albo z innych przyczyn niedopuszczalny. W kolejnych jednostkach redakcyjnych art. 5a P.u.s.a określono procedurę merytorycznego rozpoznania wniosku oraz postępowanie odwoławcze, wskazując zarówno sąd właściwy do jego rozpoznania, jak i skład rozpoznający wniosek oraz sposób jego wyłonienia. W przypadku rozpoznania wniosku przez wojewódzki sąd administracyjny, jego rozpoznanie następuje w składzie 3 sędziów losowanych spośród całego składu Sądu (art. 5a § 10 P.u.s.a.). Stosownie zaś do art. 5a § 16 P.u.s.a. zdanie pierwsze od postanowienia wydanego na skutek rozpoznania wniosku podmiotowi, który złożył wniosek i sędziemu, którego orzeczenie dotyczy, przysługuje zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Z przepisu tego wynika, że zażalenie na postanowienie wojewódzkiego sądu administracyjnego przysługuje jedynie w przypadku merytorycznego rozpoznania wniosku (oddalenia wniosku lub też jego uwzględnienia poprzez wyłączenie sędziego od rozpoznania sprawy) - por. postanowienie NSA z 20 września 2022 r. sygn. akt II GSK 1396/22 (orzeczenie przywołane w niniejszym uzasadnieniu są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym: orzeczenia.nsa.gov.pl/).
Dodatkowo należy zauważyć, że przepisy regulujące procedurę rozpoznawania wniosku, dodane art. 5 ustawy z 9 czerwca 2022 r. o zmianie ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2022 r. poz. 1259), w sprawach nieuregulowanych w ustawie do postępowania toczącego się na skutek wniosku odsyłają do odpowiedniego stosowania przepisów o zażaleniu (art. 5a § 18 P.u.s.a.). Skoro zatem ustawodawca w art. 5a P.u.s.a. nie uregulował procedury związanej z odrzuceniem wniosku, to mocą przywołanego art. 5a § 18 tej ustawy w omawianym zakresie należy odpowiednio stosować przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Zgodnie zaś z treścią przepisu art. 194 § 1 P.p.s.a. zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego przysługuje na postanowienie wojewódzkiego sądu administracyjnego w przypadkach przewidzianych w ustawie, a ponadto na postanowienia wymienione enumeratywnie w punktach od 1 do 10 tego przepisu. W żadnym z tych punktów ustawa nie wskazuje na możliwość wnoszenia zażalenia na postanowienie wojewódzkiego sądu administracyjnego odrzucające wniosek strony złożony na podstawie art. 5a P.u.s.a.
W zakresie wniosku o wyłączenie sędziego (asesora, referendarza) w przepisie art. 194 § 1 pkt 6 P.p.s.a. dano stronie postępowania prawo do wniesienia zażalenia, ale tylko na postanowienie, którego przedmiotem jest oddalenie wniosku o wyłączenie sędziego (odpowiednio asesora). W art. 194 § 1 pkt 6 P.p.s.a. nie zastosowano zwrotu "w sprawie wniosków o wyłączenie sędziego lub sędziów". Ustawodawca wskazał wprost w treści przepisu art. 194 § 1 pkt 6 P.p.s.a. na możliwość zaskarżenia zażaleniem tylko postanowienia, którego przedmiotem jest oddalenie wniosku o wyłączenie sędziego. Pozostałe przepisy tej ustawy – jak już zaznaczono – nie przewidują również możliwości zaskarżenia innych rozstrzygnięć w obrębie wyłączenia sędziów. Nie może zatem budzić wątpliwości, iż wnoszenie zażalenia na postanowienie odrzucające wniosek o wyłączenie sędziego nie jest dopuszczalne.
Mając natomiast powyższe na uwadze, wobec faktu, że możliwość wniesienia zażalenia na postanowienie odrzucające wniosek o wyłączenie sędziego nie została przewidziana również w innych przepisach ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uznać należy, że na wydane na podstawie art. 5a § 6 P.u.s.a. postanowienie wojewódzkiego sądu administracyjnego o odrzuceniu wniosku strony o zbadanie spełnienia przez sędziego sądu administracyjnego lub sędziego delegowanego do pełnienia obowiązków sędziego w sądzie administracyjnym wymogów niezawisłości i bezstronności (art. 5a § 1 P.u.s.a.) nie przysługuje zażalenie.
Powyższy pogląd o niedopuszczalności zażalenia na postanowienie odrzucające wniosek o zbadanie spełnienia przez sędziego wymogów niezawisłości i bezstronności zostało wyrażone w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. postanowienie z 19 grudnia 2022 r. sygn. akt III FZ 573/22). Dodatkowo można wskazać, że ten sposób wykładni art. 194 § 1 pkt 6 P.p.s.a. potwierdza także utrwalone orzecznictwo odnoszące się do niedopuszczalności zażalenia na postanowienie odrzucające wniosek o wyłączenie sądu, o którym mowa w art. 20 § 4 P.p.s.a. (por. postanowienie NSA z 16 kwietnia 2022 r., sygn.. akt II OZ 234/21 i powołane w tym postanowieniu orzeczenia).
Odnośnie argumentacji zażalenia, że skarżący składał wniosek z 10 grudnia 2022 r. w trybie art. 19 P.p.s.a. a nie w trybie art. 5a P.u.s.a., zauważyć trzeba, że wobec niedopuszczalności wniesionego środka zaskarżenia ocena kwalifikacji prawnej wniosku wykraczała poza zakres kontroli instancyjnej niniejszego postępowania. Niemniej jednak zauważyć należy i to, że we wniosku tym skarżący, żądając wyłączenia wymienionych sędziów "w trybie przepisów o wyłączeniu", przede wszystkim uzasadniał go "brakiem bezstronności nominatów politycznej KRS wobec strony". Skarżący sformułował w nim zarzuty wskazujące na brak niezależności Krajowej Rady Sądownictwa i wadliwość procedury powołanych przez nią sędziów. Intencja skarżącego i zakres żądania były zatem oczywiste, chociaż skarżący wyraźnie wskazywał we wniosku, że "dopiero w przypadku negatywnego rozpoznania wniosku o wyłączenie strona wnosi w drugiej kolejności o przeprowadzenie zarówno w postępowaniu zasadniczym jak i niniejszym postępowaniem przed SN testu niezawisłości i bezstronności w trybie Art. 42 § 3 ustawy p.o.u.s.p.". Skarżący nie podał jednak żadnych okoliczności, które mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności wyznaczonych do rozpoznania sprawy sędziów, co stanowi przesłankę art. 19 P.p.s.a., a nie można za takowe uznać okoliczności związanych ze spełnieniem przez konkretnego danego sędziego wyznaczonego do rozpoznania danej sprawy wymogów niezawisłości i bezstronności. Te badane są w trybie art. 5a P.u.s.a. Jak wyjaśnił zagadnienia prawne budzące poważne wątpliwości Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale 7 sędziów NSA z 3 kwietnia 2023 r. sygn. akt I FPS 3/22: "Zakres przedmiotowy normy art. 19 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259) nie obejmuje badania spełnienia przez sędziego sądu administracyjnego wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowaniu po powołaniu, o których mowa w art. 5a ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492)". Tym samym zastosowana przez Sąd pierwszej instancji kwalifikacja prawna wniosku jako złożonego w trybie art. 5a P.u.s.a. znajdowała swoje uzasadnienie.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 180 w zw. z art. 197 § 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 259) orzekł, jak w sentencji.
Wobec odrzucenia środka zaskarżenia orzeczono o zwrocie wpisu stosownie do art. 232 § 1 pkt 1 ww. ustawy.