Uzasadnienie
Pozwem skierowanym przeciwko (...) spółce z o.o. w U. PHUP (...) spółka jawna domagała się uznania za bezskuteczną czynności prawnej dłużników L. B. i M. B. polegającej na sprzedaży stronie pozwanej prawa własności nieruchomości, dla której prowadzona jest księga wieczysta numer (...).
W uzasadnieniu żądania wskazano w szczególności, że egzekucja prowadzona przeciwko dłużnikowi i jego małżonce na podstawie wydanego nakazu zapłaty okazała się bezskuteczna, a przeniesienie własności nieruchomości nastąpiło po powstaniu wierzytelności powoda. Podano także, że jedynym członkiem zarządu i właścicielem 80 % udziałów w pozwanej spółce jest M. B..
Pozwana wniosła o oddalenie powództwa zarzucając, że nie doszło do pokrzywdzenia wierzycieli.
Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy oddalił powództwo i zasądził na rzecz pozwanej koszty procesu.
Bezspornym było, że w dniu 31 stycznia 2011 r. Sąd Rejonowy w B. wydał nakaz zapłaty, którym nakazano pozwanemu L. B. zapłatę na rzecz PHUP (...) spółki jawnej w S. kwoty 74.945,82 zł wraz z odsetkami od kwot częściowych i kosztami procesu. Postanowieniem z dnia 5 stycznia 2012 r. prawomocnemu nakazowi nadano klauzulę wykonalności przeciwko małżonce dłużnika - M. B.. Egzekucja prowadzona przeciwko dłużnikowi i jego małżonce okazała się bezskuteczna.
Umową z dnia 7 lutego 2012 r. M. B. i L. B. sprzedali na rzecz (...) spółki z o.o. w U. nieruchomość składającą się z pgr. 440/15 o powierzchni 0,4291 ha, dla której Sąd Rejonowy w C. prowadzi księgę wieczystą numer (...) - za cenę 500.000 zł.
Przed przeniesieniem własności nieruchomości strona powodowa uzyskała na podstawie nakazu zapłaty w księdze wieczystej numer (...) pod numerem 1 wpis hipoteki przymusowej na rzecz strony powodowej na kwotę 94.795,35 zł.
Przy tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał powództwo za bezzasadne. Powołując się na treść art. 527 § 1 i 2 k.c., Sąd stwierdził, że w niniejszej sprawie brak jest podstaw do stwierdzenia, aby doszło do pokrzywdzenia strony powodowej na skutek dokonania zaskarżonej czynności. Zgodnie bowiem z przepisem art. 65 ust 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, strona powodowa, wobec uzyskania wpisu hipoteki, może dochodzić zaspokojenia z nieruchomości objętej zaskarżoną czynnością z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi właściciela nieruchomości i z pierwszeństwem w stosunku do pozostałych hipotek (art. 12 ustawy). Strona powodowa może zatem uzyskać zaspokojenie z przedmiotowej nieruchomości bez potrzeby uzyskania orzeczenia o uznaniu czynności prawnej za bezskuteczną.
Dlatego też przy braku przesłanki pokrzywdzenia wierzyciela z art. 527 k.c., Sąd I instancji oddalił powództwo. O kosztach procesu orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c.
Apelację od powyższego wyroku wniosła powódka, zaskarżając go w całości i zarzucając:
- - naruszenie przepisów prawa materialnego a mianowicie art. 528 kc poprzez uznanie oskarżonej umowy za umowę odpłatną podczas gdy Dłużnicy w osobie L. i M. B. nie otrzymali żadnego ekwiwalentu tj. ceny za przeniesienie własności nieruchomości, której termin płatności został odłożony do końca 2022 roku w przypadku spełnienia się dodatkowych warunków,
- - naruszenie przepisów prawa materialnego a mianowicie art. 529 kc poprzez brak uznania, że Dłużnik był niewypłacalny w chwili dokonywania darowizny i nie wyprowadzenia domniemania, że darowizna spowodowała jego niewypłacalność (tj. nastąpiło pokrzywdzenie wierzycieli),
- - naruszenie art. 527 par. kc poprzez uznanie, że nie nastąpiło pokrzywdzenie wierzyciela |w przypadku nieodpłatnego przeniesienia nieruchomości na której na rzecz wierzyciela ustanowiona była hipoteka przymusowa.
|d) błąd w ustaleniach faktycznych poprzez przyjęcie, iż hipoteka zabezpiecza całą wierzytelność podczas gdy została ona ustanowiona w kwocie 94 795,35 złotych ^zabezpieczając należność główną, koszty procesu oraz odsetki do dnia złożenia wniosku o jej wpis tj. do dnia 18 stycznia 2012 roku. Nie posiadają zabezpieczenia rzeczowego odsetki; ustawowe od dnia 19 stycznia 2012 roku do dnia zapłaty.
Powódka wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku przez:
- - uwzględnienie powództwa w całości oraz zasądzenie kosztów procesu w tym kosztów zastępstwa procesowego za I instancję, względnie uwzględnienie powództwa w zakresie odsetek ustawowych liczonych od kwoty 74 945,82 złotych od dnia 19 stycznia 2012 roku do dnia zapłaty 3 ) o zasądzenie kosztów procesu w postępowaniu apelacyjnym w tym kosztów zastępstwa procesowego od powoda na rzecz pozwanych według norm prawem przepisanych.
Pozwana wniosła o oddalenie apelacji i zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego.
Sąd Apelacyjny zważył:
Apelacja była zasadna.
Ustalenia faktyczne poczynione w sprawie były bezsporne.
Niesłusznie były zarzuty apelacji dotyczące naruszenia prawa materialnego w postaci art. 528 kc i 529 kc, albowiem Sąd I instancji nie uchybił powołanym przepisom uznając, że nie zachodzi w sprawie przesłanka pokrzywdzenia wierzycieli na skutek zawarcia przez dłużników umowy sprzedaży nieruchomości z 7 lutego 2012 r. Zwrócić bowiem należy uwagę na to, że Sąd Okręgowy w motywach zaskarżonego wyroku nie odniósł się w ogóle do domniemań prawnych z art. 528 kc i art. 529 kc oraz nie zaprzeczył skuteczności tych domniemań w niniejszej sprawie. Sąd dopatrzył się w ustalonym w toku procesu stanie faktycznym zupełnie innej, odrębnej okoliczności powodującej brak przesłanki pokrzywdzenia wierzyciela, niezbędnej dla uwzględnienia skargi pauliańskiej z art. 527 kc. Okoliczność tę stanowił fakt, że wierzytelność powódki zabezpieczona jest hipoteką na przedmiotowej nieruchomości. Nie przesądzając zatem, jaki skutek w zakresie aktywów majątkowych dłużników wywołała umowa z 7 lutego 2012 r., Sąd I instancji stanął na stanowisku, że skoro powódka jako wierzycielka hipoteczna może skierować egzekucję do nieruchomości zbytej wymienioną umową niezależnie od tego, czyją jest własnością, to nie jest ona przez tę czynność prawną pokrzywdzona - w tym sensie, iż nie utraciła możliwości zaspokojenia się.
Rozważenia wymagało zatem, czy istotnie przedmiotowa czynność prawna była irrelewantna z punktu widzenia praw i potencjału środków egzekucyjnych, jakimi dysponuje powódka w celu uzyskania spłaty jej należności. W orzecznictwie wskazuje się bowiem, że dłużnik staje się niewypłacalny w wyższym stopniu w rozumieniu art. 527 § 2 k.c. także wtedy, gdy zaspokojenie można uzyskać z dodatkowym znacznym nakładem kosztów, czasu i ryzyka. Inaczej, stan niewypłacalności dłużnika w wyższym stopniu obejmuje i utrudnienie i odwleczenie zaspokojenia. Pokrzywdzenie (art. 527 § 2 k.c.) powstaje na skutek takiego stanu faktycznego majątku dłużnika, który powoduje niemożność, utrudnienie lub odwleczenie zaspokojenia wierzyciela (vide - wyrok Sądu Najwyższego z dn. 28 listopada 2001 r., IV CKN 525/00, LEX nr 53110, Biul.SN 2002/5/11, z dn. 25 sierpnia 2011 r., II CSK 100/11, LEX nr 1108545, z dn. 29 czerwca 2004 r., IICK 367/03, LEX nr 174173).
W tym kontekście zauważyć należy, iż zbycie przez dłużników przedmiotowej nieruchomości zmienia na niekorzyść sytuację powódki. Dysponując tytułem wykonawczym przeciwko dłużnikom osobistym, wierzyciel może kierować na jego podstawie egzekucję do całego majątku dłużników. Na skutek przedmiotowej czynności sprzedaży nieruchomości, powódka jako wierzycielka hipoteczna może wprawdzie egzekwować swą należność z tejże nieruchomości, jednakże w tym celu musi najpierw uzyskać dodatkowy tytuł wykonawczy - tym razem przeciwko aktualnemu dłużnikowi rzeczowemu. Wiąże się to z dodatkowymi kosztami i niedogodnościami związanymi z podjęciem właściwych kroków prawnych i oczekiwaniem na ich wynik. A zatem, powódka zmuszona byłaby wytoczyć powództwo także przeciwko dłużnikowi hipotecznemu na podstawie stosunku hipoteki, prowadzenia egzekucji przeciwko dwom dłużnikom, a w rezultacie do poniesienia dodatkowych kosztów zaspokojenia. Oznacza to jej realne pokrzywdzenie w rozumieniu art. 527 § 1 i 2 kc.
Co więcej, pokrzywdzenie powódki wynika także z tego, że zabezpieczenie hipoteczne nie pokrywa w całości wierzytelności, jaka przysługuje powódce wobec dłużników M. i L. B.. Jak wskazała powódka, zabezpieczenie rzeczowe nie obejmuje odsetek ustawowych od dnia 19 stycznia 2012 r. Wynika to z kwoty hipoteki, określonej na 94.795,35 zł, na co składają się: należność główna 74.945,82 zl, koszty procesu 4.554 zl oraz wynoszące 15.285,53 zł odsetki ustawowe policzone za okres do dnia 18 stycznia 2012 r., czyli na dzień złożenia wniosku o wpis hipoteki (treść księgi wieczystej nr (...) - k. 35-42, wniosek o wpis w księdze wieczystej z 18.1.2012 r. – k. 109-113). Prowadzi to do wniosku, że w tych konkretnych okolicznościach faktycznych powódka jest uprawniona do skorzystania z ochrony, jaką daje skarga pauliańska. Zabezpieczenie hipoteczne nie zapewnia jej bowiem tego, by egzekucja z nieruchomości posłużyła na zaspokojenie całości jej wierzytelności.
Skarga pauliańska nie jest wyłączona w sytuacji, gdy hipoteka nie zabezpiecza wierzytelności powoda w całości (vide - wyrok Sądu Najwyższego z dn. 7 marca 2013 r., IV CSK 452/12, LX nr 1314438).
Dodatkowo, egzekucja z nieruchomości może ulec ograniczeniu choćby z uwagi na tzw. wierzytelności uprzywilejowane. Innymi słowy, nabywca zbytej nieruchomości może być tak obciążony tymi wierzytelnościami, że w wypadku egzekucji suma podlegająca podziałowi nie wystarczy na zaspokojenie zabezpieczonych hipotecznie należności wierzyciela.
Z przedstawionych względów, zarzut apelacji o naruszeniu zaskarżonym wyrokiem art. 527 par. 1 i 2 kc przez uznanie, że nie nastąpiło pokrzywdzenie powódki w wyniku przedmiotowej umowy sprzedaży nieruchomości - z tego powodu, że powódka dysponuje zabezpieczeniem hipotecznym wierzytelności na tejże nieruchomości, należało uznać za słuszny. Akcentowana przez Sąd I instancji kwestia, iż przedmiotowa hipoteka przysługująca powódce ustanowiona została nie na podstawie postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia lecz w trybie art. 65 lub art. 109 ustawy z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tj. Dz.U. z 2013, poz.77) nie miała znaczenia wobec opisanych wyżej okoliczności Bez względu na ocenę charakteru i konsekwencji wpisu tej hipoteki (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 sierpnia 2011 r. sygn. akt II CSK 100/11) trzeba bowiem uwzględnić, że hipoteka przymusowa wpisana na będącej przedmiotem obrotu nieruchomości zabezpieczała jedynie część wierzytelności przysługującej powodowi. A zatem, przy istnieniu pozostałych przesłanek z art. 527 par. 1 kc, skarga paulińska będąca przedmiotem niniejszej sprawy, podlegała uwzględnieniu.
Należało więc orzec, jak w sentencji, na mocy art.386 § 1 kpc oraz art. 98 kpc w zw. z § 6 pkt. 6 i § 12 ust. 1 pkt. 2 rozporz. Ministra Sprawiedliwości z dn.28 września 2012 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenie przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (t.j.Dz.U. z 2013 r., poz.490). Na koszty zasądzone za I instancję złożyła się opłata od pozwu 3.975 zł oraz koszty zastępstwa procesowego w kwocie 3.617 zł. Koszty postępowania apelacyjnego objęły opłatę od apelacji 3.975 zł i koszty zastępstwa procesowego w wysokości 2,981 zł.