Uzasadnienie
P. S. złożył wniosek o podział majątku wspólnego A. B. i J. B..
Postanowieniem wstępnym z dnia 18 listopada 2013 roku Sąd Rejonowy w Elblągu uznał za usprawiedliwione w zasadzie żądanie podziału majątku wspólnego A. B. i J. B. przez ustanowienie odrębnej własności dwóch lokali - lokalu mieszkalnego i lokalu użytkowego w budynku posadowionym na działce gruntu numer (...) położonej w (...) B, Gmina T., dla której Sąd Rejonowy w Elblągu prowadzi księgę wieczystą (...), zgodnie z projektem podziału przedstawionym i opisanym w opinii biegłego M. P., stanowiącej integralną część postanowienia (punkt 1). Sąd upoważnił wnioskodawcę, tymczasowo na jego koszt, do wykonania prac adaptacyjnych w celu realizacji powyższego projektu podziału, szczegółowo wymieniając zakres tych prac w podpunktach od a do c - w terminie 6 miesięcy od dnia uprawomocnienia się postanowienia (punkt 2). Nakazano uczestnikom, aby umożliwili wnioskodawcy wykonanie prac wskazanych w punkcie 2 postanowienia, zwłaszcza przez udostępnienie tych wszystkich części budynku, w których niezbędne jest wykonanie prac adaptacyjnych (punkt 3).
W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji ustalił, że P. S. jest wierzycielem A. B. i jego wierzytelność została stwierdzona prawomocnymi nakazami zapłaty Sądu Rejonowego w Elblągu wydanymi w sprawach o sygn. akt VGNc (...) i VGNc (...). W związku z tym przeciwko A. B. prowadzone jest postępowanie egzekucyjne. W dniu 2 września 2011 roku komornik zajął, na podstawie art. 910 i nast. k.p.c., prawa dłużnika z tytułu udziału we współwłasności majątku powstałego po zniesieniu małżeńskiej wspólności majątkowej oraz zajął prawo do żądania zniesienia współwłasności tego majątku.
A. B. i J. B. są małżeństwem od dnia 1 kwietnia 1989 roku. Umową z dnia 5 kwietnia 2005 roku, zawartą w formie aktu notarialnego, ustanowili rozdzielność majątkową. W skład ich majątku wspólnego wchodzi nieruchomość – działka gruntu z zabudowaniem, położona w C. (...), dla której Sąd Rejonowy w Elblągu prowadzi księgę wieczystą (...). Budynku znajdującego się na tej działce nie można fizycznie podzielić na dwie nieruchomości budynkowe (podział pionowy), gdyż nad pomieszczeniami na parterze przypisanymi do części warsztatowej znajdują się pomieszczenia mieszkalne na piętrze. Istniała natomiast możliwość podziału przez wyodrębnienie dwóch lokali - lokalu mieszkalnego o powierzchni użytkowej (...) m² wraz z pomieszczeniami znajdującymi się w piwnicy budynku o łącznej powierzchni (...) m² i lokalu użytkowego o powierzchni użytkowej (...) m² - zgodnie z projektem podziału przedstawionym w opinii biegłego M. P..
Nieruchomość wspólną, oprócz praw do gruntu, stanowiłyby takie elementy budynku jak: fundamenty, ściany konstrukcyjne, szkielet nośny, kominy, konstrukcja dachu i stropodachu wraz z okryciem i opierzeniami, elewacja budynku, przyłącza instalacyjne do wyodrębnionych liczników.
Aby dokonać podziału na dwa odrębne lokale konieczne byłoby wykonanie prac adaptacyjnych polegających na: demontażu drzwi w miejscu oznaczonym przez biegłego, zamurowaniu otworu drzwiowego, otynkowaniu dwustronnym tego miejsca; wykonaniu własnej instalacji grzewczej dla potrzeb lokalu użytkowego, a w tym montażu pieca etażowego c.o. w pomieszczeniu hali warsztatowej, doprowadzeniu ciepła do pomieszczeń zaplecza hali, rozprowadzeniu ciepła w obrębie samej hali, wymurowaniu komina odprowadzającego spaliny wraz z otynkowaniem i instalacją odgromową; rozdzieleniu instalacji wodociągowej wraz z montażem odrębnych liczników.
Sąd pierwszej instancji przekonywał, że wnioskodawca ma legitymację do wystąpienia z żądaniem podziału majątku wspólnego uczestników. Podkreślono, że zgodnie z art. 910²§ l k.p.c., na mocy zajęcia wierzyciel może wykonywać wszelkie uprawnienia majątkowe dłużnika wynikające z zajętego prawa, które są niezbędne do zaspokojenia wierzyciela w drodze egzekucji, może również podejmować wszelkie działania, które są niezbędne do zachowania prawa. Z art. 912 § l k.p.c. wynika, że w przypadku zajęcia prawa, z którego mocy dłużnik może żądać działu majątku, zajęcie obejmuje wszystko to, co dłużnikowi z działu przypadnie. W postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym na wniosek P. S. zajęte zostało prawo do żądania zniesienia współwłasności w majątku powstałym po zniesieniu małżeńskiej wspólności ustawowej dłużnika A. B., a tym samym wnioskodawca był osobą uprawnioną do zainicjowania postępowania o podział majątku wspólnego uczestników. Okolicznością bezsporną pozostawało, że w skład majątku wspólnego uczestników wchodzi nieruchomość położona w C. (...).
Sąd pierwszej instancji nie zaaprobował zgodnego wniosku uczestników postępowania, w którym domagali się dokonania podziału nieruchomości przez przyznanie jej bez spłat dla uczestniczki, gdyż uwzględnienie takiego stanowiska stałoby w sprzeczności z interesem prawnym wnioskodawcy, którego pozbawiono by w ten sposób zaspokojenia z majątku uczestnika. Sąd pierwszej instancji posiłkując się wnioskami wynikającymi z opinii biegłego M. P. podkreślił, że istniała możliwość dokonania podziału nieruchomości uczestników przez wyodrębnienie lokalu użytkowego i mieszkalnego. W tym celu konieczne było wykonanie prac adaptacyjnych w budynku uczestników. Sąd pierwszej instancji upoważnił wnioskodawcę, tymczasowo na jego koszt, do wykonania niezbędnych prac, uwzględniając niezbędny czas.
Apelację od postanowienia wstępnego wnieśli A. B. i J. B., zaskarżając je w całości.
Wskazali na naruszenie art. 11 ust 2 ustawy o własności lokali, polegające na wadliwym ustaleniu zakresu prac adaptacyjnych niezbędnych dla wyodrębnienia lokali. Naruszenia art. 211 k.p.c. dopatrywali się w jego wadliwiej interpretacji oraz niewłaściwym zastosowaniu, a art. 233 § 1 k.p.c. w dowolnej ocenie zebranego w sprawie materiału dowodowego.
Uczestnicy domagali się zmiany zaskarżonego postanowienia wstępnego i wydania orzeczenia zgodnego z zajmowanym przez niech w toku postępowania stanowiskiem. Ewentualnie postulowali o uchylenie zaskarżonego postanowienia wstępnego i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Skarżący domagali się również przeprowadzenia dowodu z dołączonego do apelacji dokumentu i przesłuchania uczestniczki.
W uzasadnieniu skarżący wywodzili, że Sąd pierwszej instancji błędnie założył, że wydzielenie i ustanowienie odrębnej własności dwóch lokali w budynku stanowiącym ich własność było usprawiedliwione. Wywodzili, że budynek stanowi funkcjonalną całość, a z uwagi na okoliczność, że zostały w nim wydzielone również pomieszczenia służące do wykonywania działalności gospodarczej, dokonanie podziału w sposób proponowany w postanowieniu wstępnym nie było usprawiedliwione. Z dochodu wypracowywanego z działalności gospodarczej prowadzonej na tej nieruchomości przez uczestniczkę regulowane są raty zobowiązań kredytowych, a zatem proponowany sposób podziału w znacznym stopniu ograniczy, o ile nie uniemożliwi, dalszą spłatę zadłużenia, a same umowy kredytowe zabezpieczone hipotekami zostaną postawione w stan natychmiastowej wymagalności.
W ocenie uczestników podział ich nieruchomości jest sprzeczny ze społeczno – gospodarczym przeznaczeniem, gdyż „ gospodarcza ” część budynku „ pracuje na spłatę kredytów ”. Wskazali apelanci, że sposób zniesienia współwłasności przez wyodrębnienie dwóch odrębnych lokali nie jest podziałem zupełnym, gdyż w jego wyniku pozostaje dalej znaczna część wspólna, zarządzanie która wymagać będzie współdziałania przyszłych właścicieli, co może okazać się niemożliwe do osiągnięcia i prowadzić tylko do eskalacji konfliktu. Zdaniem uczestników upoważnienie przez Sąd pierwszej instancji wnioskodawcy do wykonania określonego zakresu prac adaptacyjnych wykracza poza granice istniejącego majątku wspólnego stron, a w konsekwencji doprowadzi do zwiększenia wartości tego majątku – poprzez wykonanie prac modernizacyjnych dotychczas uważanych za zbędne. W ocenie uczestników błędne były także ustalenia Sądu pierwszej instancji odnoszące się do konieczności, jak i zakresu, wymaganej modernizacji instalacji centralnego ogrzewania.
Wnioskodawca w odpowiedzi na apelację uczestników domagał się jej oddalenia oraz zasądzenia na jego rzecz kosztów postępowania odwoławczego według norm prawem przepisanych, podzielając argumentację Sądu pierwszej instancji jaka legła u podstaw wydania postanowienia wstępnego.
Sąd Okręgowy w Elblągu ustalił i zważył, co następuje
Apelacja A. B. i J. B. okazała się bezzasadna i podlegała oddaleniu.
Sąd odwoławczy przyjmuje za własne ustalenia faktyczne poczynione w pierwszej instancji. Przeprowadzona w postępowaniu apelacyjnym czynność dowodowa polegająca na odebraniu od biegłego M. P. ustnych wyjaśnień opinii złożonej na piśmie (art. 286 k.p.c.) okazała się niezbędna także dlatego, że w apelacji słusznie wskazywano na niejasne stanowisko biegłego odnośnie wartość prac adaptacyjnych, utrzymujących się pomimo uprzedniego prostowania omyłek pisarskich zawartych w opinii. Obecnie nie ma już wątpliwości, że biegły szacował łączną wartość prac na kwotę 22.854,22 zł. Ponadto wyświetlono okoliczności dotyczące przewidywanych prac adaptacyjnych polegających na montażu pieca etażowego, instalacji grzewczej i wykonaniu komina, mających służyć zapewnieniu źródła ogrzewania nieruchomości lokalowej o przeznaczeniu użytkowym. W apelacji zwrócono uwagę na sprzeczność w opinii biegłych i jak się wydaje kwestionowano potrzebę wykonania instalacji grzewczej dla lokalu użytkowego oraz pominięcie sposobu ogrzewania lokalu mieszkalnego.
Sąd odwoławczy, na podstawie ustnych wyjaśnień biegłego M. P. (protokół rozprawy apelacyjnej z 7 maja 2014 roku sporządzony za pomocą urządzenia rejestrującego obraz i dźwięk – od 00.03.25) ustala, że projektowany lokal mieszkalny może być ogrzewany przez instalację centralnego ogrzewania z pieca etażowego, dla którego przeznaczone zostało w projekcie pomieszczenie piwniczne. Pieca takiego dotychczas nie zamontowano, ale całoroczne ogrzewanie lokalu zapewnia kominek na parterze, z instalacja rozprowadzającą do poszczególnych pomieszczeń mieszkalnych.
Z kolei lokal użytkowy pozbawiony jest własnego źródła ogrzewania, koniecznego do jego prawidłowego utrzymania. Stąd potrzeba prac adaptacyjnych polegających na montażu pieca w pomieszczeniu hali warsztatowej, doprowadzeniu ciepła do pomieszczeń zaplecza hali, rozprowadzeniu ciepła w obrębie samej hali, wymurowaniu komina odprowadzającego spaliny wraz z otynkowaniem i instalacją odgromową.
W rozstrzyganej sprawie istotne znaczenie przypisać trzeba wyjaśnieniu pozycji prawnej wnioskodawcy – wierzyciela jednego z małżonków, w postępowaniu o podział majątku po ustaniu małżeńskiej wspólności ustawowej. Uprawnienie do wystąpienia z wnioskiem o podział majątku wspólnego przysługuje zainteresowanym, czyli osobom, których praw dotyczy wynik postępowania (art. 510 § 1 k.p.c.), a w tym wierzycielowi, który zajął roszczenie o podział majątku wspólnego w postępowaniu egzekucyjnym. W art. 912 k.p.c. wprost określa się taką czynność komornika (zajęcie prawa, z mocy którego dłużnik może żądać działu majątku), ale poza opisem zakresu zajęcia (wszystko co dłużnikowi z działu przypadnie), swoistych skutków działu obejmującego nieruchomość, zachowania wierzyciela po dokonaniu działu i powinności zawiadomienia o zajęciu, nie wyjaśnia natury praw wierzyciela. Można tylko zakładać, jako oczywistość, że zajęcia dokonuje się także gdy dłużnikiem jest jeden z małżonków (patrz zwłaszcza § 3), a zatem z wnioskiem o podział majątku wystąpić może wierzyciel jednego z małżonków (byłych małżonków – w zależności od przyczyny ustania wspólności majątkowej).
Sięgać trzeba zatem do art. 887 k.p.c., stosowanego na podstawie odesłania z art. 909 k.p.c. Do egzekucji z innych praw majątkowych (art. 909 – 912 k.p.c.) stosuje się odpowiednio przepisy o egzekucji z wierzytelności, w tym wierzytelności dłużnika przeciwko jego pracodawcy (egzekucja z wynagrodzenia za pracę). Stąd wiadomo, że z mocy samego zajęcia wierzyciel może wykonywać wszelkie prawa i roszczenia dłużnika. W konsekwencji może złożyć wniosek o podział majątku, popierać wnioski zmierzające do określenia składu i wartości tego majątku oraz metody wyjścia ze współwłasności. Obok wierzyciela – wnioskodawcy w postępowaniu działowym, uczestniczą w nim dłużnik i jego małżonek. Skoro wierzyciel wykonuje „ wszelkie ” prawa dłużnika to nie można ograniczać jego uprawnień do zainicjowania postępowania działowego, a następnie oczekiwania na jego zakończenie. Wierzyciel realizuje zajęte prawo współwłaściciela (małżonka po ustaniu wspólności majątkowej) do zniesienia współwłasności (art. 209 k.c. w związku z art. 46 k.r.o. i art. 1035 k.c.), w pierwszej kolejności przez żądanie podziału rzeczy wspólnej (art. 211 k.c. w związku z art. 46 k.r.o. i art.1035 k.c.).
Tak rolę wierzyciela rozumieć należy także w świetle normy art. 622 § 2 k.p.c. w związku z art. 688 k.p.c. i 567 § 3 k.p.c. – w przypadku zgodnego wniosku co do sposobu podziału majątku, sąd wyda postanowienie odpowiadające jego treści o ile projekt podziału nie sprzeciwia się prawu ani zasadom współżycia społecznego, ani też nie narusza w sposób rażący interesu osób uprawnionych. Co prawda literalnie przepis ten traktuje o zgodnym wniosku współwłaścicieli, ale w związku z jego odpowiednim stosowaniem przy podziale majątku oraz zajęciem praw przyjąć trzeba, że chodzi o zgodny wniosek wierzyciela i małżonków. Zresztą – gdyby nawet stać na stanowisku, że zgodny wniosek względem własnego majątku formułować mogą tylko współwłaściciele to do przeszkód dla jego uwzględnienia należałoby zaliczyć rażące naruszenie interesu wierzyciela. Oznacza to, że w sprawach o podział majątku, w których występuje wierzyciel jednego z małżonków, który zajął roszczenie o podział majątku w postępowaniu egzekucyjnym, należy uwzględniać jego stanowisko odnośnie sposobu podziału.
Nie pozostaje on w tym postępowaniu w roli biernie znoszącego czynności procesowe małżonków, uprawnionego do ich kwestionowania tylko w przypadku wywołania defraudującego skutku i tylko w trybie określonym w art. 527 i nast. k.c. Co prawda zgodny wniosek małżonków, którego uwzględnienie prowadziłoby do nabycia przedmiotów objętych podziałem przez tego z małżonków, który dłużnikiem nie jest, zwłaszcza bez obowiązku spłaty, rzeczywiście może być kwalifikowany jako czynność prawna zdziałana z pokrzywdzeniem wierzyciela, ale otwarciu drogi do jej zaskarżenia nie służy przecież zajęcie praw z art. 912 k.p.c. i 887 k.p.c. Daje on właśnie uprawnienia dalej idące, które wynikają z realizowania przez wierzyciela własnych interesów, we wszczętej z jego wniosku sprawie o podział majątku.
Podsumowując wskazać należy, że zgodny wniosek A. B. i J. B. o dokonanie podziału majątku w inny sposób niż fizyczny podział nieruchomości będącej przedmiotem postępowania (stricte – ustanowienie dwóch nieruchomości lokalowych) nie wiązał Sądu.
Przy wyborze metody wyjścia ze współwłasności decydujące znaczenie miała norma art. 211 k.c. w związku z art. 46 k.r.o. i art.1035 k.c. Zniesienie współwłasności powinno nastąpić przede wszystkim przez podział fizyczny rzeczy wspólnej. Jego walory to możliwość zatrzymania przez każdego ze współwłaścicieli części tej rzeczy w naturze, zazwyczaj bez powinności czynienia dopłat w istotnej wysokości. Ustanowienie nieruchomości lokalowych uznawane jest za metodę zmierzająca do podziału fizycznego, pomimo pozostawienia niezbędnej nieruchomości wspólnej.
Przypomnieć trzeba tylko, że w rozstrzyganej sprawie inny podział nieruchomości gruntowej był niemożliwy ponieważ budynku na niej posadowionego nie można podzielić w płaszczyźnie pionowej. Projekt wyodrębnienia dwóch lokali jest natomiast spójny. Poza faktycznym ich oddzieleniem na skutek przewidywanych prac adaptacyjnych, lokale różni ich przeznaczenie. Znaczna powierzchnia lokalu mieszkalnego nie stoi na przeszkodzie takiemu podziałowi, a w szczególności nie ma podstaw aby dopatrywać się możliwości wyodrębnienia w części mieszkalnej budynku samodzielnych lokali mieszkalnych. Przeczą temu rzuty kondygnacji budynku załączone do opinii biegłego, a także nie ma potrzeby poszukiwania takich rozwiązań skoro uczestnicy są małżonkami, a zatem są uprawnieni do korzystania z mieszkania, do którego prawo będzie przysługiwało tylko jednemu (art. 28¹k.r.o.).
Niedopuszczalny jest podział sprzeczny z przepisami ustawy lub ze społeczno -gospodarczym przeznaczeniem rzeczy, pociągający za sobą istotną zmianę rzeczy lub znaczne zmniejszenie jej wartości. W rozstrzyganej sprawie przesłanki te nie zachodzą. Podział polegający na wyodrębnieniu nieruchomości lokalowych, w tym o różnym przeznaczeniu (mieszkalnym i użytkowym) znajduje podstawę w art. 1, art. 2 ust. 1 i 2, art. 7 ust. 1 oraz art. 11 ustawy z dnia 24 czerwca 1994 roku o własności lokali (tekst jednolity z 2000 roku z Dziennik Ustaw Numer 80 pozycja 903). Ustanowienie odrębnych lokali na nieruchomości obciążonej hipoteką znaleźć może swoje konsekwencje w podziale hipoteki, zasadniczo proporcjonalnie do wartości nieruchomości powstałych na skutek podziału (art. 76 ust. 4 ustawy z dnia 6 lipca 1982 roku o księgach wieczystych i hipotece tekst jednolity z 2013 roku z Dziennik Ustaw pozycja 707).
Podział nie godzi w społeczno – gospodarcze przeznaczenie nieruchomości bowiem jej dotychczasowa funkcja może być zachowana, to jest dotychczas niewyodrębnione części budynku służące z osobna celom mieszkalnym i produkcyjnym, stanowić będą osobne lokale. Poza prozaicznymi walorami dotychczasowego korzystania z budynku (urządzone wewnątrz przejście do części produkcyjnej, które w ramach prac adaptacyjnych zostanie zamurowane) nie występowały inne zależności każące wykluczyć wyodrębnienie lokali. Budynek posiada już osobne wejścia i niezależne instalacje (poza wodociągową), a konieczność wykonania prac adaptacyjnych przy instalacji grzewczej w części produkcyjnej nie oznacza konieczności rozdzielania urządzeń, który już by istniały.
W związku z tym nie dochodzi także do istotnej zmiany rzeczy. Nie wynika ona z opisanej już ciągłości funkcji obu części budynku, zakresu prac adaptacyjnych, czy ich wartości, stanowiącej około 2 % wartości na jaką oszacowano nieruchomość. Nie ma także podstaw aby twierdzić, że spowoduje znaczne zmniejszenie wartości nieruchomości. Zwrócić trzeba uwagę, za opinią biegłego E. K., że „ specjalne przeznaczenie nieruchomości ” (karta 87v), to jest łączenie funkcji mieszkalnej z produkcyjną, zaniża wartość nieruchomości. Naturalnie zatem wydzielenie lokali o jednorodnym przeznaczeniu tą przyczynę korygowania ich wartości wyłącza. Trzeba także zwrócić uwagę, że przy opiniowaniu biegły zastosował szczególny zabieg polegający na przyjęciu do wyceny tylko ½ z powierzchni niemieszkalnej (tamże). Stąd trudno zakładać, że suma wartości nieruchomości lokalowych będzie niższa („ znacznie niższa ” - art. 211 k.c.) od wartości zabudowanej nieruchomości gruntowej podlegającej podziałowi.
Nie ma uzasadnionych podstaw zarzut apelacji sprzeczności podziału ze społeczno – gospodarczym przeznaczeniem rzeczy polegającej na likwidacji zakładu produkcyjnego, który przynosi przychody przeznaczone na zaspokajanie długów. Wskazana okoliczność stanowi spekulację co do przyszłych zdarzeń i to zasadniczo dla niniejszego postępowania indyferentnych. Wyodrębnienie lokali nie wywoła zmiany sposobu w jaki może być użytkowana część produkcyjna. Właściwości funkcjonalne tej części budynku nie ulegają zmianie. Twierdzi się także w uzasadnieniu apelacji, że pozostawienie nieruchomości wspólnej, z uwagi na relacje pomiędzy współwłaścicielami, rodzić będzie kolejne konflikty. Postępowanie dowodowe nie dostarczyło podstaw dla twierdzenia, że małżonkowie B. pozostają w konflikcie.
Wobec dopuszczalności podziału fizycznego nieruchomości przez wyodrębnienie lokali opisanych w sentencji zaskarżonego postanowienia powstała konieczność wykonania prac adaptacyjnych. Powierzenie ich wnioskodawcy – wierzycielowi i nakazanie uczestnikom – współwłaścicielom ich znoszenia (udostępnienia budynku) nie narusza prawa. Według art. 11 ustawy o własności lokali jeżeli uczynienie zadość przesłance samodzielności lokali wymaga wykonania robót adaptacyjnych, sąd może w postanowieniu wstępnym, uznającym żądanie ustanowienia odrębnej własności lokali w zasadzie za usprawiedliwione, upoważnić zainteresowanego uczestnika postępowania do ich wykonania - tymczasowo na jego koszt. W związku ze stanowiskiem małżonków B. nie można uznać aby byli oni zainteresowani wykonaniem prac adaptacyjnych. Zapewnienie wykonalności obowiązku określonego w zaskarżonym postanowieniu determinowało upoważnienie wnioskodawcy do ich wykonania. Ten zaś z powinnością tą się godził.
W tym stanie rzeczy, na mocy art. 385 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c., apelację oddalono.