Uzasadnienie
Decyzją z dnia (...) r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w D., powołując się na art. 83 ust. 1 pkt 1 i art. 68 ust. 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 350, z późn. zm.) oraz art. 83 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p., stwierdził, że K. I. (1) jako pracownik u płatnika składek Z. I. (1) od dnia (...) r. nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu.
Argumentował, iż z racji krótkiego okresu między zgłoszeniem do ubezpieczeń społecznych (od (...).) a złożeniem wniosku o wypłatę zasiłku macierzyńskiego ((...) r.), wystąpiły wątpliwości co do rzeczywistego istnienia stosunku pracy. W ocenie organu rentowego okoliczności sprawy wskazują, iż celem zawarcia umowy nie było faktyczne realizowanie stosunku pracy, lecz stworzenie pozorów jego wykonywania w celu uzyskania świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Płatnik składek nie wykazał istnienia rzeczywistej potrzeby zatrudnienia K. I. (1) na wskazanym w umowie stanowisku pracy. Bezpośrednio przed jej zatrudnieniem stanowisko (...) nie istniało. Obowiązki (...) były wykonywane osobiście przez Z. I. (1) oraz (...). W związku z nieobecnością K. I. (1) płatnik składek nie zatrudnił nikogo na jej miejsce. W opinii Zakładu (...) wiedziała, że K. I. (1) jest w ciąży. Prawo nie zabrania zatrudniania kobiet w ciąży, ponieważ taki zakaz świadczyłby o dyskryminacji kobiety, jednakże zawarcie umowy o pracę świadczy o braku racjonalnej rzeczywistej potrzeby zatrudnienia pracownika, ponieważ płatnik musiał liczyć się z faktem szybkiej, długotrwałej nieobecności wyżej wymienionej.
K. I. (1) przed podjęciem zatrudnienia u Z. I. (1), nie posiadała tytułu do ubezpieczeń społecznych, z którego mogłaby nabyć prawo do zasiłku macierzyńskiego. Stronami stosunku pracy są osoby sobie bardzo bliskie, gdyż K. I. (2) jest córką Z. I. (1). Przedmiotowa umowa o pracę została zawarta pod pozorem fikcji przez osoby darzące się wzajemnym zaufaniem i pozostające w bliskich stosunkach rodzinnych. Tak bliskie pokrewieństwo, łączące strony stosunku pracy jest okolicznością, świadcząc iż umowa została zawarta w celu zapewnienia długotrwałej ochrony ubezpieczeniowej pod pozorem zatrudnienia. Fakt tak bliskiej relacji rodzinnej świadczy o znacznie większej zażyłości stron umowy, niż by to miało miejsce w przypadku osób sobie obcych. Wątpliwości budzi również fakt zatrudnienia K. I. (1) od razu na czas nieokreślony. Z doświadczenia życiowego wynika, że pracodawca, zatrudniając nowego pracownika, proponuje zazwyczaj krótszy okres zatrudnienia, w tym umowę na czas próbny lub na czas określony.
Ponadto wynagrodzenie K. I. (1), zgodnie z aneksem do umowy o pracę (z (...) r.), od (...) r. wzrosło z (...) brutto do (...) brutto. A zgodnie z oświadczeniem K. I. (1) z (...) r. oraz przedłożonym wydrukiem paska płacowego (...) r. otrzymała ona na konto wyrównanie kwoty do minimalnego wynagrodzenia (...) za okres od (...) r. do (...) r. Zdaniem Zakładu powyższe okoliczności wskazują że zamiarem stron było jedynie uzyskanie przez K. I. (1), wysokich świadczeń finansowanych z FUS, a nie faktycznie realizowanie stosunku pracy. Wskazał również na brak wiarygodnych świadków wykonywania pracy przez K. I. (1). W toku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego strony nie przedłożyły żadnych dowodów potwierdzających wykonywanie pracy przez K. I. (1).
W odwołaniu od powyższej decyzji K. I. (1) domagała się jej zmiany poprzez ustalenie, że od dnia (...) r. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu jako pracownik u płatnika składek Z. I. (1) oraz zasądzenie od organu rentowego na jej rzecz zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według spisu kosztów. Zarzuciła organowi rentowemu naruszenie art. 83 § 1 k.c. w zw. z art. 300 k.p. poprzez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, iż celem umowy o pracę zawartej w dniu (...) r. w M. pomiędzy Z. I. (1) (prowadzącą działalność gospodarczą pod firmą (...)) a K. R. (obecnie I.) nie było faktyczne realizowanie stosunku pracy, lecz stworzenie pozorów jego wykonywania w celu uzyskania świadczeń z ubezpieczeń społecznych – w konsekwencji czego organ rentowy bezpodstawnie podważył skuteczność tej umowy w zakresie zgłoszenia ubezpieczonej do pracowniczych ubezpieczeń społecznych, podczas gdy o pozorności umowy o pracę można mówić wyłącznie wtedy, gdy pomimo złożenia oświadczeń woli praca nie była w ogóle świadczona, a okoliczności faktyczne nie wypełniały cech stosunku pracy określonych w art. 22 § 1 k.p..
Wskazała naruszenie art. 22 § 1 k.p. poprzez jego niezastosowanie, podczas gdy w niniejszej sprawie organ rentowy winien zastosować ten przepis z uwagi na wypełnienie przez strony wszystkich cech charakterystycznych dla stosunku pracy. K. I. (1) począwszy od dnia (...) r. dobrowolnie i osobiście wykonywała obowiązki (...) w (...) (...) w ustalonych godzinach (poniedziałki i czwartki w godz. 11:00–18:35, wtorki, środy i piątki w godz. 07:30–15:05). Praca była świadczona w sposób ciągły do dnia (...) r., co potwierdzają własnoręczne podpisy na listach obecności. Nadzór nad pracą sprawowali (...). Z. I. (1) oraz (...) X. G., a z tytułu jej wykonywania otrzymywała wynagrodzenie przelewem na rachunek bankowy.
Ponadto pracodawca dopełnił obowiązków prawnych poprzez skierowanie pracownika na badania profilaktyczne do lekarza medycyny pracy oraz zorganizowanie szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy. Organ rentowy naruszył również art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 11 ust. 1 oraz art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 350 z późn. zm.) poprzez ich niezastosowanie, podczas gdy ubezpieczona faktycznie pozostawała w stosunku pracy, co stanowiło prawny tytuł do objęcia jej obowiązkowymi ubezpieczeniami społecznymi. Zarzuciła również błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia, polegający na nieprawidłowym i sprzecznym ze stanem rzeczywistym uznaniu, że pomiędzy stronami nie doszło do nawiązania stosunku pracy, a zgłoszenie do ubezpieczeń miało charakter fikcyjny i służyło jedynie uzyskaniu zasiłku macierzyńskiego.
Organ rentowy oparł tę tezę na takich okolicznościach jak: krótki okres zatrudnienia przed ziszczeniem się ryzyka ubezpieczeniowego, rzekomy brak obiektywnych dowodów świadczenia pracy oraz realnej potrzeby zatrudnienia, relacje rodzinne stron, zawarcie umowy na czas nieokreślony, brak wcześniejszego tytułu do ubezpieczeń czy brak postronnych świadków. Tymczasem wnikliwa ocena materiału dowodowego prowadzi do wniosku, że dążenie kobiety ciężarnej do uzyskania ochrony ubezpieczeniowej jest zachowaniem w pełni rozsądnym i uzasadnionym. Kobietom w ciąży przysługuje ustawowa ochrona przed odmową zatrudnienia, a odmowa nawiązania stosunku pracy z tej przyczyny stanowi dyskryminację ze względu na płeć i prowadzi do bezprawnego unicestwienia konstytucyjnie chronionego prawa do zabezpieczenia społecznego kobiet w ciąży, nasciturusa oraz już urodzonych dzieci.
W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie i zasądzenie od odwołującej zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Podtrzymał podstawy skarżonej decyzji i wskazując, iż okoliczności podniesione w odwołaniu pozostają bez wpływu stanowisko przedstawione w decyzji. Załączone do odwołania wydruki korespondencji mailowej wykazały jedynie, że K. I. (1) otrzymywała wiadomości e-mail z zamówieniami Z. I. (1). Nie obrazują one jednak, aby świadczyła ona pracę w sposób stały, zorganizowany oraz podporządkowany kierowniczej roli pracodawcy. Powyższe wiadomości mogą co najwyżej świadczyć o świadczeniu pomocy rodzinnej – w szczególności te dotyczące zakupu (...) H..
Sąd ustalił, co następuje
Płatnik składek - Z. I. (1) od lat prowadzi działalność gospodarczą pod (...), w ramach której zatrudnia X. G. od dnia (...) r. na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony. Zajmuje on stanowisko (...) w wymiarze 1/4 etatu z wynagrodzeniem proporcjonalnym do minimalnej płacy krajowej. S. on wykształcenie wyższe - (...), do (...) r. pełnił służbę jako (...) a jest (...) oraz (...). Do jego stałych obowiązków należy kompleksowe przygotowanie (...), (...), (...), (...)
Z. I. (1) współpracowała z córką - odwołującą K. I. (1) (wówczas noszącą nazwisko R.) m.in. okresie od (...) do (...) r. w ramach umowy zlecenia, zajmując się obsługą informatyczną oraz (...) za wynagrodzeniem w kwocie (...) zł brutto miesięcznie. Kolejną umowę zlecenia również o tym samym przedmiocie, strony zawarły na okres od (...) do (...) r., ustalając wynagrodzenie na poziomie (...) zł brutto. W okresie od (...) r. K. I. (1) przebywała w (...) matki nieodpłatnie w charakterze obserwatora. Jej obecność służyła wyłącznie zapoznaniu się z czynnościami zawodowymi oraz organizacją pracy placówki, bez wykonywania obowiązków pracowniczych i pobierania wynagrodzenia, lecz przy zobowiązaniu do przestrzegania zasad BHP i ochrony danych osobowych ((...)).
W trakcie wizyty lekarskiej w dniu (...) r. K. I. (1) uzyskała oficjalne potwierdzenie ciąży, a planowany termin porodu lekarz wyznaczył na (...) r. W dniu (...) r. Z. I. (1) podpisała z odwołujacą umowę o pracę na czas nieokreślony w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowisku (...) z wynagrodzeniem (...) zł brutto. W kwestionariuszu odwołująca wskazała wówczas, iż ma wykształcenie wyższe niepełne. Do jej pisemnych obowiązków należała (...).
Odwołująca miała wykonywać obowiązki od (...) do (...) r. w stałych godzinach: w poniedziałki i czwartki od 11:00 do 18:35, a we wtorki, środy i piątki od 07:30 do 15:05. Godziny pracy rejestrowała podpisem na listach obecności, a nadzór nad nią sprawowały Z. I. (1) oraz X. G.. Wynagrodzenie przelewano jej na konto. Przed podjęciem pracy została skierowana na badania profilaktyczne do lekarza medycyny pracy oraz odbyła szkolenie BHP.
W dniu (...) r. Z. I. (1) zawarła z (...) umowę o udzielanie świadczeń w rodzaju (...). Zgodnie z § 5 umowy, jako świadczeniodawca realizujący program „ (...) ”, została zobowiązana do wykazywania (...) objętych programem i sprawozdawania świadczeń. Maksymalne zobowiązanie (...) z tego tytułu na okres od (...) opiewało na kwotę (...) zł.
Płatnik ma zawartą stałą umowę zlecenia z M. C., pełniącym funkcję Doradcy Podatkowego.
Jak wynikało z zestawienia NFZ, odwołująca w czerwcu, lipcu i wrześniu 2025r. równolegle korzystała ze świadczeń medycznych w (...) w K., a w lipcu także w poradni (...).
W dniu (...) r. strony podpisały aneks do umowy o pracę, podwyższający od (...) r. wynagrodzenie odwołującej do kwoty (...) zł brutto, co stanowiło realizację obowiązku wyrównania płacy do poziomu minimalnego wynagrodzenia sekretarki medycznej.
K. I. (1) urodziła dziecko w dniu (...)
W dniu (...) r. na rachunek bankowy odwołującej wpłynęło wyrównanie wynagrodzenia za okres od (...) r. w kwocie (...) zł, co odwołująca udokumentowała paskiem płacowym.
(dowody: umowa o prace k. 17, aneks do umowy o prace k. 18, zakres obowiązków k. 19, potwierdzenia przelewów k. 25-28orzeczenie lekarza medycyn pracy k. 32, karta szkolenia bhp 33 akt ZUS, załączniki do pozwu k. 11-19 v a.s., dokumentacja dotycząca roli obserwatora k. 68-71umowa z NFZ k. 78-81 a.s., karta ciąży k. 82-83 i 126-128a.s., umowy zlecenia k. 114-117 a.s, akta osobowe k. 131-145 i 157-193 a.s, zestawienie świadczeń NFZ k. 154, PIT k. 194-214 a.s.)
Zeznając w toku procesu K. I. (1) wskazała, że ma wykształcenie średnie, ponieważ przerwała studia i w maju 2024 r. wróciła z K. do M.. Mieszka samodzielnie w lokalu udostępnionym w ramach pomocy przez (...) (...), opłacając jedynie rachunki i korzystając z oszczędności i pomocy ojca. Jej współpraca z matką Z. I. (1) miała charakter wieloletni i służyła zdobywaniu doświadczenia zawodowego. W roku 2023 oraz na początku 2024 roku nie pracowała z uwagi na naukę, natomiast po przerwaniu studiów. Natomiast w okresie od lipca do końca grudnia (...) r., przebywała w (...) nieodpłatnie w charakterze obserwatora i miała przyuczyć się do pracy (...) poprzez zapoznanie z systemami komputerowymi i dokumentacją, w tym w ramach spotkań z inspektorem BHP - I. N., która instruowała ją m.in. w zakresie zasad bezpieczeństwa przy (...) Na przełomie (...) r. dowiedziała się o ciąży. Początkowo była to ciąża zagrożona z uwagi na jej zły stan zdrowia gdyż w (...) r. przeszła zabieg (...), a nadto wykryto u niej (...) Do (...) r. pozostawała niezdolna do pracy i po polepszeniu się jej stanu zdrowia w (...) uzgodniła z matką warunki zatrudnienia.
Podkresliła, że inicjatywa zawarcia umowy o pracę wyszła ze strony matki, która od dłuższego czasu planowała utworzenie stanowiska (...) w związku z przygotowaniami do przeniesienia (...) do nowej lokalizacji oraz specyfiką pracy gdyż dotychczas obsługę (...) wykonywała ona oraz X. G.. Decyzja o zawarciu umowy o pracę była celowa z uwagi na konieczność powierzenia odwołującej pełnego dostępu do (...) i danych (...).
Wynagrodzenie ustalono na kwotę (...) zł brutto, ale w (...) r. biuro rachunkowe zorientowało się, że stawka ta jest niższa niż ustawowe minimum przewidziane dla (...), w związku z czym pracodawca sporządził aneks podwyższający wynagrodzenie od (...) r. do kwoty (...) zł brutto, a w grudniu odwołująca otrzymała na rachunek bankowy wyrównanie. W zakresie świadczenia pracy wskazała, iż wykonywała ja w stałych godzinach. Jej stanowisko – (...) - znajdowało się w (...) gdzie pracowała Z. I. (2). W trakcie zatrudnienia ciąża przebiegała bez problemów, odwołująca nie przebywała na zwolnieniach lekarskich, a wizyty u ginekologa odbywała wieczorami lub w soboty. Poród nastąpił przedterminowo w dniu (...) r. Przed rozwiązaniem odwołująca nie miała wiedzy o wadach rozwojowych dziecka; po porodzie zdiagnozowano u jej syna (...). Planowała szybki powrót do pracy w ciągu miesiąca oraz zdobycie dodatkowych kwalifikacji do wykonywania (...), jednak trudna i skomplikowana sytuacja zdrowotna dziecka uniemożliwiła realizację tych planów.
Płatnik składek Z. I. (1) zeznała, iż od początku 2011 r. prowadzi (...) (...) (...) w M., której działalność opiera się głównie na kontraktach z (...). Wieloletnim pracownikiem (...) jest X. G., zatrudniony od (...) r. na czas nieokreślony jako (...) w wymiarze 1/4 etatu z wynagrodzeniem proporcjonalnym do płacy minimalnej, a w pozostałym czasie w ramach wolontariatu. Przez wiele lat, ze względów finansowych, Z. I. (1) nie tworzyła etatu (...) a stałą pracą administracyjna dzieliła się z X. G.. W (...) r. w ramach nowego konkursu jej (...) uzyskał nowy kontrakt z (...).
Nadto zaplanowała przeniesienie (...) do nowego lokalu, Dlatego zdecydowała się na na utworzenie nowego stanowiska (...). Na stanowisko to zatrudniła córkę K. I. (1) (wówczas R.). W momencie podpisywania umowy o pracę w (...) r. wiedziała o ciąży córki, jednak nie zakładała, że zatrudnia ją „na chwilę”, gdyż ciąża przebiegała pomyślnie, a córka deklarowała powrót do pracy po porodzie. Nikt nie przewidywał, że dziecko urodzi się z niepełnosprawnością. Zawarcie umowy o pracę wynikał z faktu, że stanowisko to wiązało się z pełnym dostępem do dokumentacji (...) i danych (...), co wymagało zaufania do pracownika. Nikogo nie zatrudniła na to miejsce.
Świadek B. P. zeznał, iż od kilkunastu lat (...)
Z. I. (1). Opisując swoją wizytę z lata (przełom lipca i sierpnia) 2025 r. wskazał, że w (...) znajdowały się wówczas trzy osoby: Z. I. (2), (...) oraz „młoda kobieta” zajmująca się rejestracją, którą z domysłów uważał za córkę właścicielki. Przed wizytą kontaktował się z (...) telefonicznie w celu umówienia terminu (...) i obsługiwała go K. I. (1),. Po przybyciu do (...) odwołująca przyjęła go w (...), wydała mu (...) i zaprosiła do (...), w którym znajdowało się jej biurko.
Świadek U. A. zeznała, iż od 2004 r. jest stałą (...) Z. I. (1), u której (...) się wraz z dziećmi w ramach (...), przyjeżdżając z M.. W (...) r. była dwukrotnie tj. w maju oraz w sierpniu, i za każdym razem zastając w (...) trzy osoby – uczestniczkę postępowania, (...) X. G. oraz K. I. (1). W maju odwołująca telefonicznie umówiła świadka na termin, a na miejscu przyjęła ją w rejestracji, wydała dokumentację do podpisu, odbierała telefony. W sierpniu 2025 r. K. I. (1) zapisała termin kolejnej wizyty dla syna świadka. Odwołująca wykonywała swoje zadania w tym samym pomieszczeniu, w którym znajdowało się (...).
Świadek X. G. zeznał, iż od (...) r. jest zatrudniony u Z. I. (1) jako (...) w wymiarze 1/4 etatu z wynagrodzeniem na poziomie ok. 1.000 zł, realizując pozostałe obowiązki nieodpłatnie ze względu na inne źródło dochodu. Opisał układ poprzedniego (...) przy ul. (...), wskazując, że rejestracja stanowiła wydzieloną, otwartą część w obrębie dużego pomieszczenia zabiegowego, a fizyczna obsługa (...) ((...)) odbywała się częściowo w poczekalni. K. I. (1) posiadała własne biurko. W chwili podjęcia przez nią pracy nie wiedział o jej ciąży. Przed zatrudnieniem odwołującej zadania administracyjne dzielił z Z. I. (2), natomiast po utworzeniu etatu sekretarki odwołująca w pełni przejęła rejestrację, obsługę pacjentów, realizację zamówień w hurtowniach, czy odbiór przesyłek. Świadek osobiście wdrażał odwołującą w obsługę systemów informatycznych oraz procedury zgrywania zdjęć RTG na płyty CD. Odwołująca pracowała wcześniej jako pomoc, lecz bez dostępu do danych pacjentów i systemów.
Natomiast Świadek R. E. (1) zeznał, iż od 15 lat współpracuje z Z. I. (1) w zakresie prac (...). W okresie letnim (lipiec–wrzesień) (...) r. K. I. (1) pracowała w placówce jako (...), o czym bezpośrednio poinformowała go właścicielka (...). Wskazał, że odwołująca kontaktowała się z nim telefonicznie w sprawach zleceń, uzgadniała terminy odbioru (...) oraz przekazywała mu je osobiście na korytarzu placówki. Świadek widział odwołująca, gdy zajmowała stanowisko przy biurku w gabinecie, wypełniała dokumentację oraz rozmawiała z (...). Po okresie wakacyjnym (...) r. przekazywanie (...) przejął X. G..
(dowody: wyjaśnienia odwołującej k. 87-88v a.s, zeznania odwołującej k. 281-282 a.s, wyjaśnienia uczestniczki postepowania k. 88v-90 a.s, zeznania uczestniczki postępowania k. 282—282v a.s., zeznania świadka B. P. k. 90-90v a.s, zeznania świadka U. A. k. 90v-91 a.s, zeznania świadka X. G. k. 91-92v a.s., zeznania świadka R. E. (2) k. 280-281a.s.)
Sąd nie uznał za wiarygodne dowodów w postaci list obecności oraz dokumentacji pracowniczej wytworzonej przez odwołującą i płatnika. Dokumenty te de facto stanowiły jedyny materiał formalny, podczas gdy w toku postępowania nie przedłożono żadnych innych, obiektywnych dowodów potwierdzających rzeczywiste świadczenie pracy przez odwołującą. Przykładowo- z zeznań odwołującej, uczestniczki postępowania oraz świadków wynikało, iż do jej zadań należało m.in. rozliczanie kontraktu z (...), składanie raportów etc., to w aktach sprawy brak jest jakichkolwiek materialnych dowodów na poparcie tych twierdzeń. Strony nie przedłożyły żadnych wydruków dokumentów, zestawień czy raportów statystycznych z systemów (...) i (...), które byłyby podpisane lub osobiście wygenerowane przez odwołującą i potwierdzały jej osobiste działanie. Same depozycje świadków, w obliczu całkowitego braku jakichkolwiek śladów działalności odwołującej w systemach informatycznych (...), nie mogły stanowić miarodajnej podstawy do ustaleń faktycznych.
Dołączone do odwołania wydruki potwierdzające zakup dwóch (...), urządzenia typu H. czy artykułów w sieci Z. stanowią wyłącznie dowody transakcji, których w żaden sposób nie można logicznie powiązać z realizacją pracowniczego stosunku pracy oraz przedmiotu niniejszej sprawy.
Zeznający w sprawie świadkowie zostali uznani przez Sąd za niewiarygodnych, jako że ich twierdzenia zmierzały wyłącznie do bezkrytycznego uwiarygodnienia tez zawartych w odwołaniu w szczególności poprzez stwierdzanie ogólnych faktów typu „widziałem tam K. I. (1) ”. U. A. zeznawała, iż z dziećmi przyjeżdża z M. do (...) do M. co w świetle logiki i doświadczenia życiowego uznać należy za niewiarygodne. Trudno bowiem logicznie założyć, że mająca małe dzieci mieszkająca w M. osoba dojeżdża do M. do (...), kiedy dojazd w jedną stronę zajmuje 6 czy 7 godzin, a jego koszty przewyższają koszt prywatnej wizyty u (...) w M.. Oczywiście nie można wykluczyć, że w (...)
Z. I. (1) miała miejsce sporadyczna lub przypadkowa wizyta świadka czy jej dziecka (np. powiązana z wakacyjnym pobytem w okolicach M.), co jednak nie zmienia faktu, że z zeznań świadka wynikało, iż w (...) (...) świadczona jest stała obsługa (...) rodziny A.. Podobnie zeznania pozostałych świadków należało ocenić je z dużą ostrożnością i krytycyzmem, mając na względzie, że poza samymi deklaracjami słownymi nie przedstawiono żadnych obiektywnych dowodów na to, że odwołująca wykonywała opisaną przez nich pracę. Zeznania świadków potwierdziły natomiast jedną podstawową okoliczność, a mianowicie fakt, że odwołująca nie miała w tej (...) wydzielonego, samodzielnego miejsca pracy. Powyższe prowadzi do wniosku, iż w (...) albo fizycznie brakowało przestrzeni na zorganizowanie takiego stanowiska, albo faktyczna ilość pracy „administracyjnej” była na tyle znikoma, że nie uzasadniał opisanego w zakresie obowiązków wymiaru zatrudnienia.
Jeżeli nawet (...) miał dość dużą powierzchnię, to zjawiskiem wręcz niespotykanym jest taka organizacja miejsca pracy, że w tym samym pomieszczeniu świadczone są (...) i znajduje się miejsce pracownika administracyjnego, jego biurko, komputer, dokumentacja itd. oraz jest on obecny podczas udzielania wszystkich (...). Już same względy sanitarne powinny przemawiać za wyizolowaniem pracownika biurowego od miejsca udzielania (...) – co zdaniem skarżącej nie miało miejsca. Brak jakichkolwiek materialnych dowodów na świadczenie pracy, relację podporządkowania charakterystyczna dla stosunku pracodawca-pracownik, bliskie więzi rodzinne, stan zaawansowanej ciąży oraz brak zatrudnienia na tym stanowisku przed odwołującą i po urodzeniu dziecka – uzasadnia potraktowanie zeznań świadków z pełnym rygoryzmem jako ukierunkowanych na wsparcie stanowiska odwołującej przez przedstawianie ograniczonych obserwacji na potwierdzenia całości jej twierdzeń.
Przemawiało to zdaniem sądu przeciwko uznaniu za wiarygodne ich uogólnień dotyczących rzeczywistego charakteru zatrudnienia, a wręcz, że okoliczności te nie dowodziły stałego wykonywania pracy na warunkach wskazanych w spornej umowie.
Sąd zważył, co następuje
Odwołanie podlegało oddaleniu.
Kwestią sporną w niniejszej sprawie było zbadanie materialnoprawnej podstawy zaskarżonej decyzji i rozstrzygnięcie, czy w świetle przepisów prawa materialnego odwołująca K. I. (1) posiadała status pracownika u płatnika składek Z. I. (1) i czy z tego tytułu podlegała obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym (w tym ubezpieczeniu chorobowemu) jako pracownik na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 11 ust. 1, art. 12 ust. 1 oraz art. 13 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 350, z późn. zm).
Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 11 ust. 1, art. 12 ust. 1 oraz art. 13 pkt 1 ustawy systemowej, pracownicy podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu, a ubezpieczenia te trwają od dnia nawiązania stosunku pracy do dnia jego ustania. W świetle art. 8 ust. 1 ustawy systemowej za pracownika – z zastrzeżeniem ust. 2 i ust. 2a – uważa się osobę pozostającą w stosunku pracy. Ustawa systemowa nie zawiera autonomicznej definicji pojęcia „stosunku pracy”, zatem wyjaśnienia użytego w art. 8 ust. 1 zwrotu należy poszukiwać na gruncie gałęzi prawa najbardziej właściwej w tej materii, tj. prawa pracy. To zaś kieruje interpretatora powołanych przepisów do art. 22 § 1 k.p., definiującego stosunek pracy jako stosunek prawny, którego treścią są wzajemne zobowiązania stron: pracownika do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawcy – do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem.
W świetle art. 22 § 1 k.p. za konstruktywne cechy stosunku pracy należy uznać: dobrowolność, osobiste świadczenie pracy w sposób ciągły i w pracowniczym podporządkowaniu, wykonywanie pracy na rzecz pracodawcy ponoszącego ryzyko (osobowe, ekonomiczne, organizacyjne, socjalne) związane z zatrudnieniem pracownika oraz odpłatny charakter zatrudnienia. W doktrynie i judykaturze podkreśla się zwłaszcza tę cechę stosunku pracy, jaką jest podporządkowanie pracownika wobec pracodawcy co do miejsca, czasu i sposobu wykonywania pracy.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego (por. wyrok z dnia 13 września 2016 r., III UK 226/15), dla włączenia danej osoby do systemu ubezpieczeń społecznych niezbędna jest przynależność do określonej w ustawie systemowej grupy podmiotów podlegających obowiązkowo tym ubezpieczeniom. Przepis art. 8 ust. 1 ustawy systemowej w związku z art. 22 k.p. normuje, kiedy wykonywanie przez osobę fizyczną czynności na rzecz podmiotu prawa ma cechy zatrudnienia na podstawie stosunku pracy. Dla objęcia ubezpieczeniem społecznym zasadnicze znaczenie ma nie to, czy umowa o pracę została formalnie zawarta i czy jest ważna (jako nienaruszająca art. 58 § 1 lub art. 83 k.c.), lecz to, czy strony umowy rzeczywiście pozostawały w stosunku pracy (art. 8 ust. 1 ustawy systemowej). O tym zaś czy strony istotnie w takim stosunku pozostawały i czy stosunek ten stanowi tytuł ubezpieczeń społecznych, nie decyduje samo formalne podpisanie dokumentu umowy o pracę, wypłata wynagrodzenia, przystąpienie do ubezpieczenia i opłacenie składki czy wystawienie świadectwa pracy, lecz faktyczne i rzeczywiste realizowanie elementów charakterystycznych dla stosunku pracy, wynikających z art. 22 § 1 k.p. (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia: 26 lutego 2013 r., I UK 472/12; 11 września 2013 r., II UK 36/13).
Treść oświadczeń woli złożonych przez strony przy zawieraniu umowy o pracę nie ma więc rozstrzygającego znaczenia dla kwalifikacji danego stosunku prawnego jako stosunku pracy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 maja 2016 r., I PK 139/15).
Do ustalenia, iż doszło do powstania pomiędzy stronami stosunku pracy, nie jest wystarczające spełnienie warunków formalnych zatrudnienia, takich jak samo zawarcie umowy o pracę, założenie akt osobowych, prowadzenie dokumentacji płacowej, podpisanie list obecności, odbycie szkolenia BHP czy uzyskanie zaświadczenia lekarskiego o zdolności do pracy. Zgłoszenie do ubezpieczenia, które ma charakter ściśle ewidencyjny, jak też formalnie poprawna dokumentacja zatrudnienia, potwierdzają jedynie sam fakt zawarcia umowy, nie mogą jednak same w sobie przesądzać o nawiązaniu pracowniczego stosunku ubezpieczenia społecznego. Przesłanką jego zaistnienia jest bowiem rzeczywiste zatrudnienie, tj. faktyczne rozpoczęcie i wykonywanie umówionej pracy w ramach kryteriów z art. 22 § 1 k.p. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 2009 r., sygn. akt I UK 21/09). Podleganie pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu jest uwarunkowane nie tyle samym faktem podpisania dokumentów i opłacaniem składek, ile legitymowaniem się statusem pracownika rzeczywiście świadczącego pracę w ramach ważnego stosunku pracy (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 19 września 2003 r., sygn. akt II UK 41/03; z dnia 9 maja 2006 r., sygn. akt II UK 186/05; wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 12 września 2012 r., sygn. akt III AUa 1475/11).
Nie może być tolerowana sytuacja, w której osoba zainteresowana uzyskaniem świadczeń, z pomocą płatnika składek wytwarza dokumentację służącego wyłącznie temu celowi, podczas gdy rzeczywisty stosunek prawny nie odpowiada treści art. 22 k.p. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 września 2006 r., sygn. akt II UK 2/06).
Podkreślić w tym miejscu wyraźnie należy, że fakt, iż osoba zawierająca umowę o pracę jest w ciąży, nie stanowi żadnej przeszkody prawnej w skutecznym zawarciu i realizowaniu umowy o pracę. Samo podjęcie zatrudnienia w okresie ciąży, nawet gdyby głównym motywem stron było zapewnienie kobiecie ochrony gwarantowanej pracowniczym ubezpieczeniem społecznym i uzyskanie zasiłku macierzyńskiego, nie jest działaniem nagannym ani tym bardziej sprzecznym z prawem. Dążenie do uzyskania ochrony ubezpieczeniowej jest w pełni legalnym celem i może stanowić główny motyw wyboru świadczenia pracy w ramach stosunku pracy zamiast innych podstaw prawnych. Warunkiem sine qua non dla powstania stosunku ubezpieczenia społecznego pozostaje jednak to, aby taka umowa została zawarta przez strony z rzeczywistym zamiarem wywołania wszystkich jej skutków prawnych i aby była ona faktycznie realizowana (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego 2006 r., sygn. akt III UK 150/05; wyroki Sądu Apelacyjnego w Łodzi: z dnia 4 lutego 2014 r., sygn. akt III AUa 695/13 i z dnia 14 maja 2014 r., sygn. akt III AUa 1254/13).
Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 25 kwietnia 2019 r. sygn. akt I UK 44/18 wskazał, że podporządkowanie pracownika jest właściwością uznawaną w orzecznictwie za najbardziej podstawową cechę odróżniającą stosunek pracy od innych stosunków zobowiązaniowych, stanowiącą istotę, a zarazem cechę konstrukcyjną i kategorialną tego stosunku prawnego. Powszechnie przyjmuje się, że obejmuje ona sferę poleceń oraz sferę organizacyjną. Zasadniczym przejawem podporządkowania pracownika wobec pracodawcy jest jego zależność w sferze przedmiotu świadczenia, w ramach której pracodawca wskazuje zadania do wykonania, doprecyzowuje sposób ich realizacji, a także metody i środki, za pomocą których zostaną one wykonane (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 czerwca 2015 r., II PK 189/14). Istotą pracy umownie podporządkowanej jest możliwość codziennego konkretyzowania pracownikowi jego obowiązków, a w szczególności określania czynności mieszczących się w zakresie uzgodnionego rodzaju pracy i sposobu ich wykonywania. Obowiązek stosowania się do poleceń przełożonych został wprost wyeksponowany w art. 100 § 1 k.p.
Zgodnie z utrwalonym poglądem orzeczniczym, w sprawach takich jak przedmiotowa, gdy stronami stosunku pracy są osoby sobie najbliższe, ocena zebranego materiału dowodowego wymaga szczególnej rozwagi, krytycyzmu i ostrożności. Fakt bliskiej relacji rodzinnej (matka–córka) świadczy o znacznie większej zażyłości stron umowy, niż by to miało miejsce w przypadku osób sobie obcych. Z doświadczenia życiowego wynika, że jest wysoce prawdopodobne, iż fikcyjna umowa o pracę zostanie zawarta właśnie przez osoby darzące się wzajemnym zaufaniem i pozostające w bliskich stosunkach, a nienawykłe do tego podmioty obce. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 września 2003 r. sygn. akt II UK 41/03, stwierdzenie zatrudnienia na podstawie stosunku pracy osoby bliskiej pracodawcy wymaga jednoznacznych ustaleń, że zostały spełnione warunki podjęcia takiego zatrudnienia oraz że miało miejsce wykonywanie obowiązków w sposób charakterystyczny dla stosunku pracy, a nie tylko, że brak było zakazu zatrudnienia w ramach stosunku pracy.
Jest to niezbędne dla wyeliminowania z obrotu prawnego zachowań zmierzających do obejścia lub nadużycia prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 14 lutego 2013 r., III AUa 1432/12).
Przypomnieć trzeba, że wyrażonej w art. 6 k.c. reguły rozkładu ciężaru dowodu nie można rozumieć w ten sposób, że obowiązek dowodzenia wszelkich faktów spoczywa wyłącznie na osobie odwołującej się. Jeżeli jednak organ rentowy w zaskarżonej decyzji wskazał dowody i obiektywne okoliczności uzasadniające trafność swojego stanowiska (uprawdopodobniające pozorność), to na odwołującej ciążył obowiązek przedstawienia materialnych dowodów potwierdzających fakt rzeczywistego wykonywania pracy w rozumienia Kodeksu pracy (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 9 listopada 2021 r., I (...) 57/21 i z dnia 19 grudnia 2013 r., II PK 70/13).
Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy nie ulega żadnym wątpliwościom, iż podstawowym i głównym celem zawarcia spornej umowy o pracę było instrumentalne uzyskanie przez odwołującą zabezpieczenia społecznego w związku z ciążą i urodzeniem dziecka. W tym zakresie za całkowicie niewiarygodne, sprzeczne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego należało uznać twierdzenia K. I. (1), jakoby miała ona w realnym planie szybki powrót do pracy – zaledwie miesiąc po porodzie – i rzeczywiste kontynuowanie zatrudnienia. Pomijając nawet niewątpliwie trudną okoliczność dotyczącą niepełnosprawności jej syna, to przy braku jakichkolwiek wad rozwojowych dziecka nie sposób racjonalnie zakładać, że odwołująca obiektywnie planowała tak natychmiastowy powrót do pełnowymiarowej pracy biurowej. Zawarcie umowy o pracę miało zagwarantować jej wyłącznie długofalową ochronę ubezpieczeniową i wyłącznie ta motywacja leżała u podstaw wszelkich działań podjętych przez nią oraz jej matkę.
Powyższą konkluzję jednoznacznie wzmacnia fakt, iż w toku postępowania nie ujawniono żadnych realnych, materialnych dowodów świadczenia przez odwołującą pracy. Dokumentacja związana z zawarciem stosunku pracy – w tym sama umowa, aneks, zaświadczenie lekarza medycyny pracy, pisemny zakres obowiązków czy przebyte szkolenie BHP – choć pod względem formalnym pozostaje wręcz wzorcowa, miała na celu wyłącznie potwierdzenie spełnienia zewnętrznych wymogów prawnych. Istnienie tych dokumentów nie przesądza jednak o faktycznym nawiązaniu i realizowaniu stosunku pracy. Moment podpisania umowy w sposób oczywisty zbiegł się z oficjalnym ujawnieniem ciąży odwołującej, która znajdowała się wówczas w sytuacji braku jakiegokolwiek tytułu do ubezpieczeń społecznych. Fakt, że w latach wcześniejszych strony łączyły umowy zlecenia, to w żaden sposób nie uzasadniał nagłej, bieżącej potrzeby gospodarczej utworzenia stanowiska (...) od dnia (...) r. Zdaniem Sądu stanowisko to zostało utworzone wyłącznie dla odwołującej, aby ułatwić jej uzyskanie świadczeń z FUS bez konieczności spełnienia warunku faktycznego świadczenia pracy.
Zdaniem Sądu tezę tę wprost potwierdzają ujawnione warunki lokalowe oraz organizacja rzekomego miejsca pracy. Z zeznań świadków – mimo konieczności ich krytycznej oceny – wynika wprost, że odwołującej nie wydzielono żadnego odrębnego, samodzielnego stanowiska pracy ani przestrzeni na to stanowisko. Została ona „zainstalowana” przy biurku znajdującym się bezpośrednio w (...), w którym (...) jednocześnie przyjmowała (...). Okoliczność ta stoi w jaskrawej sprzeczności z twierdzeniami płatnika jakoby od lat nosiła się z intencją zatrudnienia pracownika administracyjnego, skoro przez dekadę nie poczyniła żadnych starań, aby takie stanowisko fizycznie wyodrębnić.
Należy podkreślić, że (...) ze swej istoty nie jest stanowiskiem mającym służyć wygodzie samego pracownika, lecz ma usprawniać proces obsługi (...) i zabezpieczać ich dane wrażliwe. Tymczasem z zeznań świadków wynika, iż odwołująca załatwiała sprawy częściowo na (...), bądź właśnie w (...). Obrazuje to całkowity brak spójności między deklarowaną przez płatnika „pilną i racjonalną potrzebą” zatrudnienia wykwalifikowanej sekretarki a rzeczywistymi działaniami organizacyjnymi pracodawcy.
Sąd nie uznał również za wiarygodne tłumaczeń, jakoby dotychczasową przeszkodą w zatrudnieniu sekretarki była rzekomo trudna sytuacja finansowa (...). Z dokumentacji podatkowej wynika, że prowadzona przez (...) od lat przynosiła stabilne, systematyczne dochody. Istotą problemu nie był zatem brak środków finansowych, lecz permanentny brak realnej potrzeby zatrudnienia dodatkowej osoby. Potwierdza to niezbicie fakt, że przez kilkanaście lat nikt na tym stanowisku nie pracował, a w tracie nieobecności odwołującej – płatnik nie zatrudnił nikogo na zastępstwo, bezproblemowo powracając do poprzedniego modelu zarządzania (...).
Co więcej, płatnik stale zatrudniał (...) X. G., formalnie na 1/4 etatu za kwotę 1.000 zł, przy czym strony zgodnie przyznały, że wykonywał on również pracę w ramach nieformalnego wolontariatu. Nie istniały zatem żadne obiektywne przeszkody, aby pracownik ten wykonywał również czynności administracyjne jak dotychczas. Na marginesie należy wskazać, że prace jakie miała wykonywać odwołująca ((...) etc.) zainteresowana oraz X. G. przez lata wykonywali sami.
Strony nie wykazały w sposób wiarygodny, aby ilość pracy administracyjnej w (...) w ogóle uzasadniał pełen wymiar czasu pracy (8 godzin dziennie) dla nowego pracownika. Przedstawiony, niezwykle ogólny i enigmatyczny zakres obowiązków nie wskazuje, aby jednoosobowy (...) stanowił na tyle rozbudowaną (...), by wymagał odrębnego etatu biurowego, skoro przez lata te same czynności były sprawnie realizowane przez (...) w ramach ich podstawowego czasu pracy. Na obalenie tych logicznych wniosków strona odwołująca nie przedstawiła żadnych przeciwdowodów materialnych (chociażby śladów cyfrowych w systemach, które odwołująca rzekomo obsługiwała, niepodważalnych dokumentów).
O pozorności przedmiotowej umowy o pracę najdosadniej świadczą kwestie związane z ukształtowaniem wynagrodzenia, które potwierdzają wyjątkowe i skrajnie uprzywilejowane traktowanie odwołującej w porównaniu do drugiego, wieloletniego pracownika – X. G.. To jaskrawe porównanie daje Sądowi kolejny argument za fikcyjnością spornego stosunku prawnego. Odwołująca (córka właścicielki) została zatrudniona w pełnym wymiarze z wynagrodzeniem (...) zł brutto, podczas gdy dyplomowany (...) r. świadczył stałą pracę na 1/4 etatu za kwotę (...) zł brutto. Kluczowy pozostaje jednak mechanizm rzekomej podwyżki z (...) r. Strony tłumaczyły, że doradca podatkowy, którego Z. I. (1) zdaniem Sądu celowo nie zwolniła z obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej – co wykluczało przesłuchanie go w charakterze świadka „dopatrzyło się” konieczności dostosowania wynagrodzenia odwołującej do ustawowego minimum dla podmiotów leczniczych.
Istotnie, w świetle przepisów ustawy z dnia 8 czerwca 2017r. o sposobie ustalania najniższego wynagrodzenia zasadniczego niektórych pracowników zatrudnionych w (...) (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2130, z późn. zm.), odwołująca – jako pracownik działalności podstawowej, inny niż pracownik wykonujący (...), z wykształceniem średnim – kwalifikowała się do grupy 9 ze współczynnikiem pracy 0,78, co obligowało do podwyższenia jej pensji od (...). do kwoty (...) zł brutto wraz z wypłatą wyrównania w grudniu. Jednocześnie jednak świadek X. G., z racji zajmowanego stanowiska (...), z mocy tej samej ustawy bezwzględnie kwalifikował się do grupy 7 ze współczynnikiem pracy 0,86. Przy pełnym etacie dawało to kwotę (...) zł brutto, co przy jego wymiarze 1/4 etatu powinno skutkować automatycznym ustaleniem wynagrodzenia na poziomie co najmniej (...) zł brutto. Tymczasem płatnik składek dokonał natychmiastowej, automatycznej korekty i wypłaty wyrównania wyłącznie na rzecz swojej córki (zaledwie miesiąc po podpisaniu umowy o pracę), podczas gdy w stosunku do wieloletniego, „obcego” pracownika rażące zaniechanie w wypłacie ustawowego minimum płacowego było sankcjonowane i ignorowane przez lata.
W ocenie Sądu tak jaskrawy przejaw braku równego traktowania pracowników w identycznej sytuacji prawnej wprost dowodzi, że aneksowanie umowy odwołującej nie wynikało z legalnego i rzetelnego prowadzenia spraw kadrowych przez biuro rachunkowe, lecz stanowiło celowe, sztuczne zawyżenie podstawy wymiaru składek, mające na celu wyłącznie zmaksymalizowanie przyszłych wypłat zasiłku macierzyńskiego z FUS. Dalsze komentowanie tej okoliczności Sąd uznaje za całkowicie zbędne.
Konkludując, zgromadzony w sprawie materiał dowodowy w sposób jednoznaczny potwierdził, iż pomiędzy stronami nie doszło do nawiązania i rzeczywistego realizowania stosunku pracy w reżimie art. 22 §1 k.p., a sporne czynności stanowiły co najwyżej okazjonalną pomoc rodzinną. W tym stanie rzeczy zaskarżona decyzja odpowiadała prawu.
Mając na uwadze powyższe, Sąd na podstawie art. 477¹⁴ § 1 k.p.c. oddalił odwołanie jako bezzasadne (pkt 1.).
O kosztach procesu Sąd orzekł w punkcie 2. wyroku na podstawie art. 98 § 1, § 1¹ i § 3 k.p.c. w zw. z §9 pkt 2 w zw. z § 15 pkt.3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2023r. poz. 1935 z późn. zm.). Zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu, kosztami tymi obciążono odwołującą jako stronę przegrywającą niniejszą sprawę przy zastosowaniu podwójnej stawki przewidzianej w cytowanym przepisie. W pozostałym zakresie wniosek podlegał oddaleniu.
mt