Uzasadnienie
Przedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego. Powód był zatrudniony jako główny specjalista w pozwanym Domu Pomocy Społecznej w Ł. od 1 grudnia 1995 r. na podstawie szeregu umów o pracę na czas określony w pełnym wymiarze czasu pracy. Ostatnia umowa terminowa była zawarta na okres od dnia 1 września 1996 r. do dnia 30 września 1996 r.
Od dnia 26 września 1996 r. do dnia 30 września 1996 r. powód otrzymywał wynagrodzenie z tytułu niezdolności do pracy, a od dnia 1 października 1996 r. do dnia 22 czerwca 1997 r. korzystał z zasiłku chorobowego. Przed nawiązaniem sto- sunku pracy z pozwanym powód był zaliczony do II grupy inwalidów, z ustaleniem braku możliwości określenia daty powstania inwalidztwa. Decyzją z dnia 16 lipca 1997 r. organ rentowy przyznał powodowi - na jego wniosek złożony w dniu 24 czerwca 1997 r. - rentę inwalidzką II grupy od dnia 23 czerwca 1997 r., tj. od dnia zaprzestania pobierania zasiłku chorobowego. W dniu 11 lipca 1997 r. powód wys- tąpił o wypłatę odprawy rentowej, której pozwany odmówił mu - argumentując, że terminowa umowa o pracę rozwiązała się z upływem czasu na jaki była zawarta, tj. z dniem 30 września 1996 r., a zatem nie wystąpił związek ustania stosunku pracy z przejściem na rentę.
Stanowisko to podzielił Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Łodzi, który wyrokiem z dnia 15 października 1997 r. oddalił powództwo o zapłatę kwoty 3.468,00 zł z usta- wowymi odsetkami, odpowiadającej wysokości dochodzonej odprawy pieniężnej w związku z przejściem powoda na rentę inwalidzką. Sąd ten uznał, że powód nie spełnił warunków do przyznania tego świadczenia określonych w § 16 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 19 lipca 1996 r. w sprawie wynagradzania za pracę i przyznawania innych świadczeń związanych z pracą dla 3 pracowników zatrudnionych w jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej pro- wadzonych przez organy administracji rządowej (Dz. U. Nr 96, poz. 448, powoływa- nego dalej jako rozp. MPiPS z 19 lipca 1996 r.), wobec braku związku czasowego, przyczynowego lub funkcjonalnego pomiędzy ustaniem stosunku pracy, a przejściem powoda na rentę inwalidzką.
Na tle takiego stanu sprawy Sąd Wojewódzki powziął wątpliwość w zakresie wyrażonym w treści przedstawionego Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego - wskazując, że z literalnego brzmienia przepisu § 16 ust. 1 rozp. MPiPS z 19 lipca 1996 r. mogłoby wynikać, iż warunkiem nabycia jednorazowej odprawy pieniężnej jest ustanie stosunku pracy z powodu nabycia prawa do renty inwalidzkiej, bądź też podjęcia przez pracownika starań zmierzających do skutecznego uzyskania świad- czenia rentowego. Nabycie prawa do renty nie musi nastąpić bezpośrednio po roz- wiązaniu stosunku pracy, ale konieczny jest związek ustania stosunku pracy z pow- staniem prawa do renty inwalidzkiej. Ustawodawca dopuścił szerokie rozumienie tego związku występującego nie tylko w przypadkach, w jakich ustanie stosunku pracy zbiega się bezpośrednio z nabyciem prawa do renty. Związek ten judykatura Sądu Najwyższego określiła nie tylko jako przyczynowy i czasowy, ale również jako funkcjonalny.
Analizując istnienie takiego związku na tle rozpoznawanej sprawy Sąd Woje- wódzki wypowiedział argumenty zarówno za jego przyjęciem, jak i za odrzuceniem.
W ocenie tego Sądu okoliczność zaliczenia powoda do II grupy inwalidów, przed podjęciem zatrudnienia u pozwanego na podstawie kolejnych umów terminowych, oraz rozwiązanie ostatniej z nich z upływem czasu na jaki była zawarta, tj. z dniem 30 września 1996 r., wyłączają związek przyczynowy i czasowy pomiędzy rozwiąza- niem stosunku pracy a nabyciem prawa do renty od dnia 23 czerwca 1997 r. (od dnia zaprzestania pobierania zasiłku chorobowego). Rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło bowiem jako rezultat terminowego charakteru łączącej strony umowy o pracę, a zatem było niezależne od nabycia uprawnień rentowych.
Natomiast odmienna interpretacja analizowanej normy może wskazywać, że przyznanie spornej odprawy pieniężnej następuje również wtedy, gdy pracownik na- bywa prawo do renty inwalidzkiej z powodu choroby rozpoczętej w czasie trwania stosunku pracy, która po jego ustaniu prowadzi do nabycia prawa do renty inwalidz- kiej po nieprzerwanym okresie pobierania zasiłku chorobowego. Taki zbieg zdarzeń świadczy o zachowaniu wymaganej przez ustawodawcę ciągłości i prowadzi do na- 4 bycia jednorazowej odprawy pieniężnej, wynikającej z przejścia na rentę. Dodatkowo za przyznaniem tego prawa świadczy aktualnie powszechny charakter tego jednora- zowego świadczenia, którego powód nie może być pozbawiony.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Treść § 16 ust. 1 rozp. MPiPS z 19 lipca 1996 r. stanowi, że pracownikowi spełniającemu warunki uprawniające do renty z tytułu niezdolności do pracy lub emerytury, którego stosunek pracy ustał w związku z przejściem na rentę lub eme- ryturę, przysługuje jednorazowa odprawa pieniężna w wysokości uzależnionej od stażu pracy. Regulacja ta stanowi powtórzenie zasady wyrażonej w art. 92 1
KP, który ustanowił jednorazową odprawę pieniężną w minimalnie gwarantowanej wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia, jako powszechne świadczenie pracownicze, należne każdemu pracownikowi w wypadku przejścia na rentę lub emeryturę po ustaniu stosunku pracy. Z tej obligatoryjnej i powszechnej formuły wywodzi się do- puszczalność ustalenia - w drodze szczególnych regulacji płacowych prawa pracy - korzystniejszych przesłanek nabycia, wyższego wymiaru, czy też odstąpienia od za- sady jednorazowego charakteru tego uprawnienia.
Analizowany przepis rozporządzenia wykonawczego przewiduje prawo do jednomiesięcznego lub wyższego wymiaru jednorazowej odprawy pieniężnej w związku z przejściem na rentę lubi emeryturę, w wysokości uzależnionej od legity- mowania się określonym stażem pracy, obliczonym według zasad obowiązujących przy ustalaniu okresów uprawniających do dodatku za wysługę lat.
Powołane regulacje prawne wiążą prawo do jednorazowej odprawy pieniężnej z ustaniem stosunku pracy w związku z przejściem na rentę lub emeryturę, przez co prawo to ma każdy pracownik spełniający warunki uprawniające do renty z tytułu niezdolności do pracy lub do emerytury, którego stosunek pracy ustał w związku z nabyciem tych uprawnień. Wynika stąd, że jednorazowa odprawa pieniężna przysłu- guje z tytułu ustania stosunku pracy w związku z przejściem na rentę lub emeryturę, a zatem prawo to powstaje po ustaniu stosunku pracy oraz w związku i w dacie na- bycia uprawnień rentowych lub emerytalnych. W szczególności nie występuje uza- leżnienie nabycia prawa do odprawy pieniężnej od sposobu ustania (rozwiązania lub wygaśnięcia) stosunku pracy, jeżeli ten pozostaje w związku, tj. prowadzi bezpoś- rednio lub po okresie nieprzerwanego korzystania z chorobowych świadczeń pra- 5 cowniczych (wynagrodzenia z tytułu czasowej niezdolności do pracy) lub ubezpie- czeniowych (zasiłku chorobowego lub świadczenia rehabilitacyjnego) do przyznania renty lub emerytury.
Istotne jest również to, że w przypadku nabycia rentowych lub emerytalnych uprawnień z ubezpieczenia społecznego stosunki pracy mogą być rozwiązane tylko na ogólnych zasadach określonych w przepisach Kodeksu pracy lub w przepisach szczególnych. Normy prawa pracy nie określają sposobu ustania stosunku pracy z powodu przejścia na rentę z tytułu niezdolności do pracy lub na emeryturę, co w szczególności oznacza, iż sposób określany potocznie jako rozwiązanie stosunku pracy w związku z uzyskaniem jednego z tych świadczeń wywołuje skutki prawne związane z ustawowo określonym sposobem rozwiązania lub wygaśnięcia (ustania) stosunku pracy.
Warto nadto sygnalizować, że spełnianie przez pracownika warunków upraw- niających do renty z tytułu niezdolności do pracy lub do emerytury nie stwarza dla żadnej ze stron obowiązku rozwiązania stosunku pracy, przeto zachowanie prowa- dzące do ustania stosunku pracy w związku z nabyciem uprawnień rentowych lub emerytalnych musi przyjąć określoną w przepisach prawa pracy formę prawną roz- wiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy. W tym sensie prawo do jednorazowej od- prawy pieniężnej jest niezależne od sposobu ustania stosunku pracy, byleby przy- czyna rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy była bezpośrednio lub ostatecz- nie powiązana z nabyciem prawa do renty lub emerytury. W takim rozumieniu prawo do jednorazowej odprawy pieniężnej przysługuje zawsze, jeżeli ustanie stosunku pracy następuje w związku z uzyskaniem przez pracownika - spełniającego warunki uprawniające do renty lub emerytury - prawa do jednego z tych świadczeń, chyba że pomiędzy ustaniem stosunku pracy a uzyskaniem renty inwalidzkiej wystąpiłyby zdarzenia, które łączność tę unicestwiają, np. rozwiązanie stosunku pracy bez wy- powiedzenia w trybie art. 52 § 1 KP, bądź podjęcie nowego zatrudnienia przed przyznaniem uprawnień rentowych.
W zakresie dotyczącym odprawy rentowej, w bogatym dorobku judykatury Sądu Najwyższego wskazywano, że związek między ustaniem stosunku pracy a na- byciem prawa do renty lub emerytury może mieć nie tylko charakter przyczynowy lub czasowy, ale także funkcjonalny (por. w szczególności wyrok z dnia 23 listopada 1993 r., I PRN 111/93, OSNCP 1994 z. 12 poz. 243). Ten normatywny związek jest rozumiany w ten sposób, że gdyby nie ustanie stosunku pracy, to pracownik speł- 6 niający warunki uprawniające do renty lub emerytury nie wystąpiłby o przyznanie jednego z tych świadczeń. Dlatego pojęcie przejścia na rentę lub emeryturę inter- pretowane jest w kategoriach obiektywnych, co oznacza, że nie jest ważny zamiar pracownika skorzystania z tych świadczeń lecz rzeczywisty, obiektywny skutek w postaci skorzystania z przyznanego świadczenia rentowego lub emerytalnego w związku z ustaniem stosunku pracy (tak Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 4 czerwca 1991 r., I PZP 17/91, OSNCP 1992 z. 3 poz. 37).
Wprawdzie judykatura przyznająca pracownikowi prawo do jednorazowej od- prawy rentowej, gdy uzyskał on rentę nie z dniem zakończenia stosunku pracy, lecz po upływie okresu pobierania zasiłku chorobowego z powodu choroby rozpoczętej w czasie zatrudnienia, a zakończonej po ustaniu stosunku pracy, zasadniczo posiadała odniesienie do bezterminowych stosunków pracy, to Sąd Najwyższy już w uzasad- nieniu uchwały z dnia 2 marca 1994 r., I PZP 4/94 (OSNAPiUS 1994 nr 2 poz. 24) sygnalizował pogląd, że również rozwiązanie umowy o pracę zawartej na czas okreś- lony, które następuje wraz z upływem ustalonego przez strony terminu, nie pozbawia pracownika prawa do odprawy, jeżeli zbiega się w czasie z jego przejściem na emeryturę lub rentę inwalidzką. Stanowisko to potwierdzają obowiązujące regulacje prawne, które nie uzależniają prawa do jednorazowej odprawy pieniężnej od rodzaju stosunku pracy, który ustaje w związku z przejściem pracownika na rentę lub emeryturę, jeżeli choroba prowadząca po nieprzerwanym okresie pobierania świadczeń z tytułu niezdolności do pracy do nabycia prawa do renty została stwier- dzona w czasie trwania stosunku pracy i ma charakter przyczyny decydującej, tj. ze swej istoty przyczyny sprawczej, prowadzącej do skorzystania z uprawnień do renty lub emerytury.
Z tytułu niezdolności do pracy wskutek choroby pracownik jest uprawniony przede wszystkim do nabycia chorobowych świadczeń pracowniczych (świadczenia przysługujące w okresie niezdolności do pracy - art. 92 KP) lub do świadczeń z ubezpieczenia społecznego, które mogą prowadzić do odzyskania sprawności zawodowej po okresie czasowej niezdolności do pracy. Okres choroby i pobierania tych świadczeń może przy tym trwać dłużej niż stosunek pracy, a prawo do emerytury lub renty dla osoby spełniającej warunki do ich przyznania powstaje dopiero z dniem zaprzestania pobierania zasiłku chorobowego (art. 76 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin - Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). Prawo do jednorazowej odprawy rentowej może zatem powstać dopiero po przyznaniu i skorzystaniu przez uprawnionego pracownika z 7 renty inwalidzkiej. Dotyczy to również pracownika, który był inwalidą przed podjęciem zatrudnienia terminowego, ale nie korzystał z renty inwalidzkiej i stał się niezdolny do pracy w czasie tego zatrudnienia wskutek choroby prowadzącej, po nieprzerwanym okresie pobierania zasiłku chorobowego, do przyznania mu uprawnień rentowych.
Jeżeli taki pracownik nie korzystał z jednorazowej odprawy pieniężnej w związku z przejściem na rentę, to jako pracownikowi, którego terminowy stosunek pracy ustał w związku z przejściem na rentę przysługuje mu jednorazowa odprawa pieniężna na warunkach określonych w § 16 ust. 1 rozp. MPiPS z 19 lipca 1996 r.
Nadto w stosunku do powoda, u którego inwalidztwo dla celów zatrudnienia osób niepełnosprawnych stwierdzono przed podjęciem zatrudnienia terminowego, nieprzyznanie mu jednorazowej odprawy pieniężnej byłoby niedopuszczalną dys- kryminacją w rozumieniu art. 11 3
KP, która oznaczałaby bezprawne pozbawienie go należnego uprawnienia z uwagi na okoliczności związane z jego stanem zdrowia.
Powyższe względy prowadziły do podjęcia określonej w sentencji uchwały.