Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej, wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 5 stycznia 2016 r. (data nadania), A.G. (dalej: skarżący) wystąpił o stwierdzenie, że: po pierwsze, art. 116 § 1 pkt 4 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. Nr 90, poz. 557, ze zm.; dalej: k.k.w.) w zakresie, w jakim nakłada na skazanego pozbawionego wolności obowiązek i przymus wykonywania pracy, jest niezgodny z art. 65 ust. 1 Konstytucji; po drugie, art. 121 § 2 i 9 k.k.w. w zakresie, w jakim wyłącza obywatela wykonującego pracę zarobkową w warunkach wykonywania kary pozbawienia wolności i na podstawie skierowania do pracy spod ochrony zagwarantowanej w przepisach ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (Dz. U. z 2016 r. poz. 1666, ze zm.) i w przepisach regulujących prawo do ubezpieczeń społecznych, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.
Postanowieniem z 15 listopada 2016 r. Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania dalszego biegu przedmiotowej skardze konstytucyjnej.
Uznał, że skarżący, stawiając zarzut niekonstytucyjności art. 116 § 1 pkt 4 k.k.w., wskazał przepis, który nie był podstawą prawną orzeczeń wskazanych w skardze konstytucyjnej jako ostateczne. Ponadto Trybunał przypomniał, że art. 32 ust. 1 Konstytucji nie może stanowić samodzielnego wzorca kontroli w postępowaniu inicjowanym wniesieniem skargi konstytucyjnej.
Na powyższe postanowienie skarżący wniósł – w ustawowym terminie – zażalenie, w którym zarzucił Trybunałowi, po pierwsze, naruszenie art. 37 ust. 2 ustawy z dnia 22 lipca 2016 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 1157, ze zm.; dalej: ustawa o TK z 2016 r.) przez zaniechanie wezwania pełnomocnika skarżącego do uzupełnienia braków formalnych skargi konstytucyjnej;
po drugie, naruszenie art. 20 ust. 1 ustawy o TK z 2016 r. przez zaniechanie zbadania wszystkich podniesionych w skardze okoliczności w celu wszechstronnego rozpoznania sprawy; po trzecie, błąd w ustaleniach faktycznych, sprowadzający się do uznania, że skarżący domagał się jedynie stwierdzenia niezgodności art. 116 § 1 pkt 4 k.k.w., podczas gdy w pkt 2 skargi konstytucyjnej wnioskował również o stwierdzenie niezgodności art. 121 § 2 i § 9 k.k.w.; po czwarte, obrazę przepisu art. 32 ust. 1 Konstytucji przez jego błędną wykładnię i uznanie, że nie może on stanowić samoistnej podstawy skargi konstytucyjnej.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
Na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 13 grudnia 2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym oraz ustawę o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego (Dz. U. poz. 2074) do postępowań przed Trybunałem Konstytucyjnym wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: u.o.t.p. TK) stosuje się przepisy tej ustawy. Skoro postępowanie zainicjowane rozpatrywaną skargą nie zostało zakończone przed 3 stycznia 2017 r., tj. dniem wejścia w życie u.o.t.p. TK, to do rozpoznania zażalenia skarżącego na postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu zastosowanie mają przepisy u.o.t.p. TK.
Zgodnie z art. 61 ust. 5 u.o.t.p. TK skarżącemu przysługiwało prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Trybunał, w składzie trzech sędziów, rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym (art. 37 ust. 1 pkt 3 lit. c w zw. z art. 61 ust. 7 u.o.t.p. TK). Na etapie rozpoznania zażalenia Trybunał bada przede wszystkim, czy w wydanym postanowieniu prawidłowo stwierdził istnienie przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu.
W ocenie Trybunału zaskarżone postanowienie jest prawidłowe, a zarzuty podniesione w zażaleniu nie podważają ustaleń w nim przedstawionych i dlatego nie zasługują na uwzględnienie.
Trybunał Konstytucyjny wskazuje, że zarzut skarżącego, w którym wskazuje on na obrazę art. 37 ust. 2 ustawy o TK z 2016 r., jest bezpodstawny. Trybunał Konstytucyjny, w myśl art. 67 ustawy o TK z 2016 r., związany jest granicami wniesionej skargi konstytucyjnej. Oznacza to, że na skarżącym i jego pełnomocniku spoczywa obowiązek precyzyjnego i niebudzącego wątpliwości sformułowania zarzutów skargi konstytucyjnej. Dotyczy to przede wszystkim precyzyjnego wskazania wzorców kontroli konstytucyjności zakwestionowanych przepisów, a więc dokładnego przytoczenia przepisów Konstytucji wyrażających prawa i wolności, które zdaniem skarżącego zostały naruszone. Skarga konstytucyjna jest szczególnym instrumentem ochrony, dlatego Trybunał Konstytucyjny jest związany granicami skargi, tj. wskazanym przez skarżącego przedmiotem kontroli jak i jej wzorcem. Objęcie skargi konstytucyjnej przymusem adwokacko-radcowskim łagodzi wysoki formalizm postępowania w przedmiocie skargi konstytucyjnej i jednocześnie przenosi ciężar profesjonalnego przygotowania skargi na pełnomocnika skarżącego.
Niewywiązanie się z tego obowiązku przez pełnomocnika nie stanowi braku formalnego, który podlegałby uzupełnieniu w trybie określonym w art. 37 ust. 2 ustawy o TK z 2016 r., dlatego też Trybunał Konstytucyjny słusznie nie wezwał pełnomocnika skarżącego do uzupełnienia braków formalnych skargi.
Ze względu na charakter pozostałych zarzutów podniesionych przez skarżącego w zażaleniu Trybunał Konstytucyjny postanowił odnieść się do nich łącznie. Zarzut naruszenia art. 20 ustawy o TK z 2016 r. przez zaniechanie zbadania w trakcie wstępnej kontroli skargi konstytucyjnej wszystkich okoliczności w celu wszechstronnego rozpoznania sprawy oraz zarzut błędu w ustaleniach faktycznych, polegającego na uznaniu przez Trybunał, że skarżący domagał się jedynie stwierdzenia niezgodności art. 116 § 1 pkt 4 k.k.w. z Konstytucją, są bowiem ściśle związane z zarzutem naruszenia art. 32 ust. 1 Konstytucji przez jego błędną wykładnię i uznanie, że przepis ten nie może stanowić samodzielnej podstawy skargi konstytucyjnej.
Trybunał Konstytucyjny w zaskarżonym postanowieniu zasadnie uznał, że w odniesieniu do zaskarżonego art. 121 § 2 i § 9 k.k.w. niemożliwe jest nadanie dalszego biegu skardze konstytucyjnej z uwagi na to, że jako wzorzec kontroli konstytucyjności tego przepisu został wskazany jedynie art. 32 ust. 1 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie podkreślał, że jak wynika z jego utrwalonego orzecznictwa art. 32 ust. 1 Konstytucji – wyrażający konstytucyjną zasadę równego traktowania, nie może stanowić samodzielnego wzorca kontroli konstytucyjności przepisów (zob. np. postanowienia TK z: 24 października 2001 r., SK 10/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 225 oraz 20 lutego 2008 r., SK 27/07, OTK ZU nr 1/A/2008, poz. 22 i wyroki TK z: 13 stycznia 2004 r., SK 10/03, OTK ZU nr 1/A/2004, poz. 2; 23 listopada 1998 r., SK 7/98, OTK ZU nr 7/1998, poz. 114 i 10 lipca 2000 r., SK 21/99, OTK ZU nr 5/2000, poz. 144).
Może on być powołany jako taki wzorzec w postępowaniu skargowym tylko wówczas, gdy zostanie odniesiony do treści innych norm konstytucyjnych chroniących poszczególne wolności i prawa naruszone kwestionowaną w skardze konstytucyjnej regulacją (zob. np. postanowienie TK z 3 marca 2002 r., Ts 108/01, OTK ZU nr 2/B/2002, poz. 138 i cytowane tam orzecznictwo). Nie ulega zatem wątpliwości, że ograniczenie zakresu badania konstytucyjności zakwestionowanego przepisu jedynie do art. 32 ust. 1 Konstytucji uniemożliwiało nadanie dalszego biegu skardze konstytucyjnej w analizowanym zakresie, co zasadnie stwierdził Trybunał Konstytucyjny w zaskarżonym postanowieniu.
Pozostałe zarzuty podniesione w zażaleniu, tj. dotyczące naruszenia art. 20 ustawy o TK z 2016 r. oraz błędnego – zdaniem skarżącego – ograniczenia zakresu badania skargi konstytucyjnej, są ściśle i nierozerwalnie połączone z zarzutem naruszenia art. 32 ust. 1 Konstytucji. Przyjęcie przez Trybunał, że powyższy przepis Konstytucji nie może stanowić samodzielnej podstawy badania konstytucyjności zakwestionowanych przepisów, będący jedynym wskazanym w skardze wzorcem kontroli, powoduje automatycznie, że – w analizowanym zakresie – skardze konstytucyjnej nie można nadać dalszego biegu. Trybunał Konstytucyjny dostrzegł sformułowane przez skarżącego w skardze konstytucyjnej żądanie zbadania konstytucyjności art. 121 § 2 i § 9 k.k.w., jednakże z racji na opisane wyżej uchybienia odmówił nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej.
Jedynie na marginesie Trybunał wskazuje na niekonsekwencję pełnomocnika skarżącego, który zwracając uwagę na uchybienie art. 37 ust. 2 ustawy o TK z 2016 r. (oznaczonej jako ustawa z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym, Dz. U. z 2016 r. poz. 1064), polegające na zaniechaniu wezwania pełnomocnika skarżącego do uzupełnienia braku formalnego skargi w postaci sprecyzowania, który przepis Konstytucji – oprócz art. 32 ust. 1 – został jeszcze naruszony, jednocześnie zarzuca Trybunałowi błędną wykładnię art. 32 ust. 1 Konstytucji przez przyjęcie, że nie może on stanowić samoistnej podstawy skargi konstytucyjnej.
Oba przedstawione przez skarżącego zarzuty wzajemnie się wykluczają i wskazują na niezrozumienie istoty skargi konstytucyjnej.
W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że wniesione zażalenie nie podważa podstaw odmowy nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu, dlatego zgodnie z art. 49 w zw. z art. 36 ust. 7 u.o.t.p. TK, postanawia jak w sentencji.
Postanowienie
z dnia 15 listopada 2016 r.
Trybunał Konstytucyjny w składzie:
Julia Przyłębska, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej A.G. w sprawie zgodności:
- 1) art. 116 § 1 pkt 4 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. Nr 90, poz. 557, ze zm.) z art. 65 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,
- 2) art. 121 § 2 i 9 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. Nr 90, poz. 557, ze zm.) z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,
postanawia:
odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej.
Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 5 stycznia 2016 r. (data nadania) A.G. (dalej: skarżący) wystąpił o stwierdzenie, że: po pierwsze, art. 116 § 1 pkt 4 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz.U.90.557, ze zm.; dalej: kkw) w zakresie, w jakim nakłada na skazanego pozbawionego wolności obowiązek i przymus wykonywania pracy, jest niezgodny z art. 65 ust. 1 Konstytucji; po drugie, art. 121 § 2 i 9 kkw w zakresie, w jakim wyłącza obywatela wykonującego pracę zarobkową w warunkach wykonywania kary pozbawienia wolności i na podstawie skierowania do pracy spod ochrony zagwarantowanej w przepisach ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (Dz.U.2014.1502, ze zm.) i w przepisach regulujących prawo do ubezpieczeń społecznych, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.
Skarga konstytucyjna została złożona w związku z następującą sprawą. Skarżący wystąpił do Sądu Rejonowego w I. o ustalenie stosunku pracy, w czasie gdy wykonywał pracę w warunkach pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w I. Sąd Rejonowy w I. wyrokiem z marca 2015 r. oddalił powództwo skarżącego, stwierdziwszy, że nie łączył go z Zakładem Karnym stosunek pracy, a był tam zatrudniony na podstawie skierowania do pracy. Od powyższego orzeczenia skarżący wniósł apelację, którą Sąd Okręgowy w B. oddalił wyrokiem z października 2015 r. Sąd odwoławczy podzielił argumentację sądu a quo i uznał, że praca wykonywana przez skazanego w warunkach pozbawienia wolności nie jest stosunkiem pracy, lecz jego obowiązkiem, a między skazanym i zakładem karnym nie dochodzi do nawiązania stosunku pracy.
Zdaniem skarżącego art. 116 § 1 pkt 4 kkw w zakresie, w jakim nakłada na skazanego pozbawionego wolności obowiązek wykonywania pracy, stanowi niedozwoloną formę wywierania przymusu pracy na skazanych, co pozostaje niezgodne z wyrażoną w art. 65 ust. 1 Konstytucji zasadą wolności pracy i swobody zatrudnienia. Skarżący podnosi także, że zakwestionowany przepis art. 121 § 2 i 9 kkw dopuszcza możliwość zatrudniania skazanych w oparciu o dwie różne podstawy prawne, tj. albo na podstawie skierowania do pracy, albo w ramach umowy cywilnoprawnej, a w konsekwencji prowadzi do różnego traktowania osadzonych w zakładach karnych, co jest niezgodne z zasadą równości wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji.
4 5
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 37 ust. 1 w związku z art. 50 ustawy z dnia 22 lipca 2016 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U.1157; dalej:
ustawa o TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, podczas którego Trybunał bada, czy odpowiada ona określonym przez prawo wymaganiom, a także czy nie zachodzą przesłanki, o których mowa w art. 40 ust. 1 ustawy o TK.
Analizowanej skardze konstytucyjnej nie może zostać nadany dalszy bieg z powodu jej formalnych uchybień.
Skarżący w przekazanej do rozpoznania Trybunałowi skardze konstytucyjnej domaga się stwierdzenia, że art. 116 § 1 pkt 4 kkw w zakresie, w jakim nakłada na skazanego pozbawionego wolności obowiązek i przymus wykonywania pracy, jest niezgodny z art. 65 ust. 1 Konstytucji. Jednakże skarżący w czasie odbywania kary pozbawienia wolności, w trakcie której wykonywał pracę na podstawie skierowania, ani razu nie kwestionował zasadności przymusu jej wykonywania. Z przywołanych w skardze konstytucyjnych orzeczeń Sądu Rejonowego w I. z marca 2015 r. oraz Sądu Okręgowego w B. z października 2015 r. jasno wynika, że skarżący domagał się jedynie ustalenia stosunku pracy w czasie odbywania kary pozbawienia wolności w celu stwierdzenia nabycia uprawnień rentowych.
Nie kwestionował natomiast istoty, zasadności ani celów realizowania obowiązku pracy w trakcie wykonywania kary pozbawienia wolności. W skardze konstytucyjnej skarżący wskazał, że „od samego początku od dnia, jak podjął zatrudnienie w warunkach pozbawienia wolności pozostawał w przekonaniu, że posiada status pracownika, że z Zakładem Karnym wiąże go stosunek pracy, czuł się pracownikiem, otrzymywał wynagrodzenie, wykonywał pracę w określonych ramach czasowych, na oznaczonym stanowisku i etacie, była badana jego zdolność do pracy, praca była wykonywana pod kierownictwem”, a to znaczy, że skarżący nie kwestionował istnienia obowiązku wykonywania pracy na podstawie art. 116 § 1 pkt 4 kkw.
Ponadto, skarżący sam wnioskował o zatrudnienie w trakcie przebywania w zakładzie karnym. Nie ulega zatem wątpliwości, że skarżący nie tylko nie kwestionował obowiązku wykonywania pracy w trakcie pobytu w zakładzie karnym, ale akceptował go i czerpał wynikające z niego korzyści.
W związku z powyższym Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że zarówno wyrok Sądu Rejonowego w I. z marca 2015 r., jak i wyrok Sądu Okręgowego w B. z października 2015 r. nie zostały wydane na podstawie art. 116 § 1 pkt 4 kkw, gdyż skarżący w pozwie, a później w wywiedzionej apelacji, w ogóle nie kwestionował istnienia obowiązku pracy.
Zgodnie z art. 48 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK w skardze konstytucyjnej należy w pierwszej kolejności określić przedmiot kontroli, tj. przepis ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach albo obowiązkach skarżącego określonych w Konstytucji i w stosunku do którego skarżący domaga się stwierdzenia niezgodności z Konstytucją. Powyższy wymóg w odniesieniu do analizowanej skargi konstytucyjnej nie został spełniony, gdyż skarżący zakwestionował przepis, który nie był podstawą prawną orzeczeń wskazanych w skardze konstytucyjnych jako ostateczne.
Oznacza to, że zarzuty skarżącego dotyczące niekonstytucyjności art. 116 § 1 pkt 4 kkw, w przywołanym przez niego zakresie, pozostają bez związku z orzeczeniami, które wskazał jako te, z którymi wiąże naruszenie konstytucyjnych wolności i praw.
Trybunał przypomina, że skarga konstytucyjna jest indywidualnym środkiem ochrony, inicjującym kontrolę konstytucyjności przepisów prawa, które znalazły zastosowanie w konkretnej sprawie. Oderwanie kontroli konstytucyjności od orzeczeń wydanych w sprawie skarżącego de facto prowadziłoby do przyjęcia abstrakcyjnej weryfikacji zgodności przepisów z Konstytucją. Niedopuszczalne jest zatem wniesienie skargi konstytucyjnej, w której zarzuty niekonstytucyjności nie mają żadnego związku z orzeczeniem, z którym skarżący łączy naruszenie konstytucyjnych wolności i praw. Ze względu na powyższe na podstawie art. 40 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej.
Ponadto w skardze konstytucyjnej skarżący jako wzorzec kontroli konstytucyjności zaskarżonych przepisów art. 121 § 2 i 9 kkw wskazał art. 32 ust. 1 Konstytucji.
Trybunał Konstytucyjny po raz kolejny przypomina, że – jak wynika z utrwalonego orzecznictwa – art. 32 ust. 1 Konstytucji nie może stanowić samodzielnego wzorca kontroli w postępowaniu inicjowanym wniesieniem skargi konstytucyjnej (zob. np. postanowienia TK z: 24 października 2001 r., sprawa SK 10/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 225 oraz 20 lutego 2008 r., sprawa SK 27/07, OTK ZU nr 1/A/2008, poz. 22 i wyroki TK z: 13 stycznia 2004 r., sprawa SK 10/03, OTK ZU nr 1/A/2004, poz. 2; 23 listopada 1998 r., sprawa SK 7/98, OTK ZU nr 7/1998, poz. 114 i 10 lipca 2000 r., sprawa SK 21/99, OTK ZU nr 5/2000, poz. 144). Artykuł 32 ust. 1 Konstytucji może być zatem powołany jako wzorzec kontroli w postępowaniu skargowym tylko wówczas, gdy zostanie odniesiony do treści innych norm konstytucyjnych chroniących poszczególne wolności i prawa naruszone kwestionowaną w skardze konstytucyjnej regulacją (zob. np. postanowienie TK z 3 marca 2002 r., sprawa Ts 108/01, OTK ZU nr 2/B/2002, poz. 138 i cytowane tam orzecznictwo).
W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.