Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 16 maja 2017 r. starszy referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie pełnomocnika z urzędu.
Przedstawiając stan faktyczny sprawy referendarz sądowy wskazał, że skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie pełnomocnika celem sporządzenia skargi kasacyjnej od orzeczenia kończącego postępowanie w niniejszej sprawie. W uzasadnieniu wniosku skarżący podkreślił, że stawki rynkowe, jakie są przyjęte w tym zakresie, wahają się od 2000 do 3000 zł i przekraczają zarówno jego możliwości płatnicze, jak i kwotę, wokół której ogniskuje się spór (50 zł). Oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i dwójką małoletnich synów oraz że nie posiada żadnego wartościowego majątku, zamieszkując w wynajmowanym lokalu. Według wniosku dochody rodziny ograniczają się do wpływów z działalności gospodarczej skarżącego ("3.098 zł brutto minus ZUS") oraz wynagrodzenia jego małżonki. Pośród miesięcznych kosztów utrzymania wymieniono wydatki na tzw. media (150 zł), czynsz (1200 zł) oraz leki (130 zł).
Do wniosku załączono kopie: zeznania podatkowego skarżącego za ubiegły rok (wykazano w nich przychód z działalności gospodarczej w wysokości 121.962,25 zł, koszty jego uzyskania w wysokości 84.779,06 zł oraz dochód w wysokości 37.183,19 zł, od którego odliczono stratę z lat ubiegłych w wysokości 25.297,87 zł), aneksu do umowy o pracę jego żony z listą płac za styczeń bieżącego roku (według listy płac na rachunek bankowy przekazano kwotę 1398,89 zł), umowy najmu lokalu z dnia 1 sierpnia 2012 r. (zgodnie z jej § 3 pkt 2 zapłata czynszu będzie realizowana przelewem na rachunek wynajmującego wskazany w tytule płatności) oraz dokumentów dotyczących kosztów utrzymania i stanu zdrowia.
Pismem z dnia 12 kwietnia 2017 r. referendarz sądowy wezwał skarżącego do uzupełnienia w terminie 7 dni danych zawartych we wniosku poprzez nadesłanie: dokumentów wskazujących wysokość wszelkich dochodów uzyskiwanych przez skarżącego i przez osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, w szczególności zaświadczeń o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz świadczeń, w tym uzyskiwanych w ramach tzw. Programu 500+, z okresu ostatnich sześciu miesięcy lub kopii decyzji, którymi te świadczenia przyznano albo zwaloryzowano; kopii zeznań podatkowych w podatku dochodowym od osób fizycznych złożonych przez osoby pozostające ze skarżącym w gospodarstwie domowym za lata 2015-2016; wyciągów z wszelkich rachunków bankowych oraz prowadzonych przez spółdzielcze kasy oszczędności, posiadanych przez skarżącego i przez osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, obrazujących ich stan oraz wszystkie operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy, a także dokumentów dotyczących lokat; dokumentów dotyczących wyniku finansowego działalności gospodarczej prowadzonej przez skarżącego oraz stanu jego przedsiębiorstwa, w szczególności kopii: raportów kasowych za ostatnie trzy miesiące oraz deklaracji na podatek od towarów i usług i podatkowej księgi przychodów i rozchodów za ostatnie sześć miesięcy (w pełnej wersji), a także ewidencji środków trwałych; dokumentacji wskazującej wysokość wydatków związanych z leczeniem, w szczególności z zakupem leków (kopii faktur VAT, paragonów wystawionych przez apteki, szpitale, przychodnie itd.), a nadto kopii faktur lub rachunków obrazujących te wydatki związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego, które nie zostały już udokumentowane, oraz dokumentów potwierdzających płatności dokonane w tym zakresie w okresie ostatnich trzech miesięcy, w tym dowodu uiszczenia czynszu najmu, lub wysokość ewentualnych zaległości.
Odpowiadając na wezwanie, skarżący przedstawił te same dokumenty co poprzednio, a dodatkowo kopie: decyzji z dnia 28 lutego 2017 r. przyznającej skarżącemu świadczenie wychowawcze na syna (według niej świadczenia ma być wypłacane na rachunek bankowy deklarowany we wniosku) wraz z pismem w sprawie jego wniosku o stwierdzenie nieważności tej decyzji ze względu na odmowę przyznania tego świadczenia na drugiego syna pozostającego pod przemienną opieką jego i jego byłej żony oraz zeznania podatkowego obecnej żony za ubiegły rok (poza przychodami ze stosunku pracy wykazano w nim również przychód z praw autorskich w wysokości 19.900 zł). Wyjaśnił zarazem, że otrzymuje dochody z pracy wykonywanej bez umowy o pracę oraz że syn z poprzedniego małżeństwa, na którego płaci alimenty w wysokości 1000 zł, mieszka z nim tylko okresowo. Zaznaczył, iż od stycznia 2012 r. nie otrzymuje dochodów z działalności gospodarczej.
Jak podkreślił, nie posiada rachunku bankowego, a czynsz za mieszkanie opłaca gotówką i nie posiada dowodów wpłat (opłaty za tzw. media mają być regulowane z rachunku jego ojca). Z kolei żona, z którą posiada notarialnie ustanowioną rozdzielność majątkową, nie godzi się na partycypację w jego kosztach sądowych.
Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie referendarz sądowy na wstępie, cytując treść art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi podniósł, że wnioskodawca musi udowodnić, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny przedstawiając stosowną dokumentację źródłową. Zaś minimum staranności, jaką powinien przejawić, sprowadza się do dokładnego wykonania wezwania referendarza sądowego.
Tymczasem zdaniem referendarza sądowego skarżący wykonał wezwanie jedynie w niewielkiej części, nadsyłając w większości te same dokumenty, które załączył już do wniosku i dodatkowo złożył oświadczenia o treści pozostającej w sprzeczności z tym, co z tych dokumentów wynika. Niezrozumiałe w szczególności jest w ocenie referendarza sądowego twierdzenie, że nie prowadzi on działalności gospodarczej od kilku lat, lecz utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę wykonywaną bez stosownej umowy, w sytuacji gdy w zeznaniu podatkowym za ubiegły rok wykazał on dochód właśnie z tej działalności, i to uwzględniając stratę z lat ubiegłych. Referendarz sądowy zaakcentował przy tym, że dochód ten jest nadwyżką wysokich przychodów nad kosztami ich uzyskania, które wielokrotnie przewyższają wskazane we wniosku stawki za sporządzenie skargi kasacyjnej, jakie mają być przyjęte na rynku usług prawniczych. Uzasadnia to w ocenie referendarza sądowego przypuszczenie, że skarżący uchylił się od przedłożenia dokumentów dotyczących jego dochodów, zwłaszcza jeżeli zważyć, iż jako źródło tych dochodów wskazał przecież we wniosku własną działalność.
Podobnie referendarz sądowy ocenił wyjaśnienia wnioskodawcy na temat rachunków bankowych podnosząc, że skarżący ustosunkowując się do wezwania o nadesłanie wyciągów z takich rachunków posiadanych nie tylko przez niego, ale i przez osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, poinformował o braku rachunków, mimo że jednocześnie dostarczył dokumenty źródłowe, które tę informację wykluczają. Referendarz sądowy wskazał przy tym na decyzję przyznającą mu świadczenie wychowawcze na syna, w której zastrzeżono, że świadczenie będzie wypłacane na rachunek podany we wniosku. Zaakcentował, że analogicznie w świetle umowy najmu czynsz ma być opłacany przelewem, podczas gdy skarżący zaznaczył, że należność tę uiszcza gotówką i nie dysponuje żadnym pokwitowaniem w tym zakresie. Wreszcie zgodnie z listą płac jego żony wynagrodzenie płatne jest przelewem na rachunek bankowy. Niewątpliwie zatem w ocenie referendarza sądowego wezwanie w rozpatrywanej części nie zostało wykonane, co nie pozwala ustalić stanu rachunków bankowych i operacji dokonywanych na nich w ostatnim okresie, czyli okoliczności kluczowych z punktu widzenia możliwości płatniczych i co za tym idzie przesłanek przyznania prawa pomocy.
Dodatkowo referendarz sądowy podkreślił, że nie przedstawiono potwierdzeń zapłaty kosztów utrzymania oraz że w zeznaniu podatkowym żony skarżącego wykazano też przychody z tytuły praw autorskich, niewiele niższe od przychodów ze stosunku pracy. Zdaniem referendarza sądowego można zakładać, iż wyciągi z rachunków bankowych byłyby podstawą do poczynienia ustaleń w tej materii.
Końcowo referendarz sądowy podniósł, że bez znaczenia pozostaje przy tym rodzaj ustroju majątkowego obowiązującego w małżeństwie skarżącego, choćby była to rozdzielność majątkowa, której skądinąd nie udokumentowano. Zaznaczył, że ten ostatni ustrój nie wyłącza przecież zastosowania art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r., poz. 682), dalej "k.r.o.", w myśl którego małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia ich pozostawanie w rozdzielności majątkowej.
Od ww. postanowienia referendarza sądowego skarżący, w terminie przewidzianym dla dokonania tej czynności, wniósł sprzeciw. W uzasadnieniu - polemizując z twierdzeniami referendarza sądowego - podniósł, że jego oświadczenie, iż nie uzyskuje dochodów dotyczyło wyłącznie dochodów z działalności w zakresie transportu międzynarodowego, co wynika wprost z pisma stanowiącego odpowiedź na wezwanie do uzupełnienia danych, w którym jednocześnie wskazał, że osiąga dochód z pracy świadczonej w ramach tzw. samozatrudnienia, a ten jest typowy dla ponad 60 % zatrudnionych w Polsce.
Dodatkowo za całkowicie chybione skarżący uznał twierdzenia referendarza sądowego, iż dla ujawnienia dochodów żony niezbędny jest wyciąg z jej rachunku bankowego, gdyż wysokość jej dochodów można ustalić na podstawie innych dokumentów, a ustawa Prawo bankowe zabrania naruszania tajemnicy bankowej w zakresie rachunków osób, które nie są stronami postępowania. Ponadto wskazał, że wniesienie środka odwoławczego przysługuje w terminie 7 dni od daty doręczenia pisemnego uzasadnienia orzeczenia i w tym terminie nie miał możliwości zgromadzenia środków w kwocie 2000-3000 zł, a uzyskanie kredytu w tak krótkim czasie jest mało realne. Końcowo skarżący zacytował fragmenty orzeczeń sądów powszechnych wydanych w przedmiocie prawa pomocy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje
Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 260 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), dalej "ppsa", rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu.
W dalszej kolejności wskazać trzeba, że w myśl art. 246 § 1 pkt 2 ppsa przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym, czyli stosownie do art. 245 § 3 ppsa obejmującym m.in. ustanowienie pełnomocnika następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Zauważyć w tym miejscu należy, że instytucja prawa pomocy stanowi jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu jako podstawowego standardu państwa prawnego. Celem tej instytucji jest zapewnienie dostępu do sądu administracyjnego osobom, którym brak środków finansowych dostęp ten uniemożliwia. Wskazać jednak przyjdzie, że przytoczony powyżej przepis stanowi odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 ppsa. Zatem rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonym wyżej przepisie. Jego brzmienie nie pozostawia wątpliwości co do tego, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy (vide: postanowienie NSA z dnia 25 kwietnia 2008 r. sygn. akt II OZ 322/08, LEX nr 479084; orzeczenia sądów administracyjnych dostępne pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl.).
Wskazuje na to użyte w treści art. 246 ppsa pojęcie "wykazać", które oznacza udowodnić, przedstawić w sposób przekonywujący, pokazać, unaocznić (por. Słownik języka polskiego pod redakcją prof. Mieczysława Szymczaka, tom III, Wydawnictwo Naukowe PWN, Sp. z o.o. Warszawa 1978, wydanie IX z 1994 r., str. 805). Odnosi się ono do wnioskodawcy, co oznacza, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, że zachodzą przesłanki przemawiające na rzecz przyznania prawa pomocy ciąży bezpośrednio na stronie, a nie na rozpoznającym wniosek. Ma ona istotne znaczenie w sprawie albowiem pozwala wyjaśnić wątpliwości co do wiarygodności składanych oświadczeń oraz skonfrontować ich treść z dokumentacją źródłową.
W omawianej sprawie referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy przyjmując, że nie przedstawił w sposób rzetelny i wyczerpujący całokształtu swojej sytuacji majątkowej.
W ocenie Sądu, referendarz sądowy prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy uznając, że wnioskodawca nie wykazał w sposób należyty, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, a powyższego zapatrywania nie zmieniają okoliczności podane w sprzeciwie. Referendarz sądowy słusznie przyjął, że zachodziły podstawy do wystosowania wezwania o nadesłanie dokumentów źródłowych, ponieważ treść wniosku nie pozwalała na wolną od wątpliwości ocenę najogólniej rozumianej sytuacji materialnej skarżącego. Tymczasem skarżący w odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego pominął bardzo istotny materiał źródłowy, a mianowicie wyciągi z rachunków bankowych posiadanych przez niego oraz jego żonę, mimo że z przedłożonych do akt sprawy dokumentów, tj. z decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze na syna, umowy najmu oraz z listy płac żony skarżącego wynika, że takie rachunki posiadają.
Zaakcentować przyjdzie, że wyciągi z tych rachunków w sposób istotny zobrazowałby aktualny stan majątkowy skarżącego i jego gospodarstwa domowego, bowiem najpełniej obrazują wysokość środków jakimi skarżący dysponuje i na co je przeznacza. Struktura obrotów na rachunkach bankowych pozwala na dość dokładną ocenę, jaka jest rzeczywista możliwość skarżącego uiszczenia kosztów postępowania. Skarżący zaś uniemożliwił dokonanie takiej merytorycznej oceny, zasłaniając się tajemnicą bankową.
Odnosząc się zaś do stwierdzenia skarżącego, że małżonkowie ustanowili rozdzielność majątkową i żona nie godzi się partycypować w kosztach sądowych, wskazać należy, że w orzecznictwie sądowym przyjęty został pogląd, zgodnie z którym istnienie między małżonkami rozdzielności majątkowej nie stanowi okoliczności, w której to żona nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r., sygn. akt I FZ 196/11, postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r., sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z dnia 18 kwietnia 2014 r., sygn. akt II FZ 519/14). Słusznie referendarz sądowy wskazał na treść art. 23 k.r.o., zgodnie z którym małżonkowie mają m.in. obowiązek do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny. Skoro zatem małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, to żona ma obowiązek udzielenia pomocy mężowi także w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych.
Pozostawanie w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 k.r.o., skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r., sygn. akt II OZ 1266/11). Stąd wysokość osiąganych przez małżonkę skarżącego dochodów, jej sytuacja materialna wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Dopiero bowiem zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez każdego z małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy (por. postanowienie WSA w Poznaniu z dnia 17 lutego 2015 r., sygn. akt I SA/Po 1062/14).
Niezależnie od powyższego wskazać należy, że przedstawiona przez skarżącego w sprzeciwie polemika dotycząca braku prowadzenia działalności gospodarczej pozostaje bez znaczenia dla niniejszej sprawy, wobec ustalenia - na podstawie zeznania podatkowego za ubiegły rok - faktu uzyskiwania przychodów z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej.
Nadto zauważyć przyjdzie, że na postanowienie kończące postępowanie w niniejszej sprawie przysługiwała skarga kasacyjna w terminie 30 dni od daty doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem, o czym zresztą skarżący został pouczony w piśmie z dnia 21 lutego 2017 r. Tym samym twierdzenie skarżącego dotyczące siedmiodniowego terminu do zaskarżenia postanowienia i tym samym niemożności pozyskania w tak krótkim czasie środków na ustanowienie pełnomocnika z wyboru, uznać należy za bezzasadne.
Konkludując należy stwierdzić, że referendarz sądowy zasadnie przyjął, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, co z kolei musiało skutkować odmową przyznania prawa pomocy. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienia NSA z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05).
Mając powyższe na uwadze Sąd, działając na podstawie art. 260 ppsa, orzekł jak w sentencji.