Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia [...] r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych na podstawie art. 138 § 1 pkt. 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.) w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2015 r., poz. 121 ze zm., dalej: u.s.u.s.) po ponownym rozpatrzeniu sprawy utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. nr [...] którą odmówiono J. G. (dalej: strona, skarżący) wszczęcia postępowania administracyjnego w części dotyczącej składek finansowanych przez ubezpieczonych nie będących płatnikami składek w łącznej wysokości [...] zł.
W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia na wstępie wskazano, że w dniu [...] r. wydana została decyzja odmawiająca wszczęcia postępowania administracyjnego w stosunku do składek finansowanych przez ubezpieczonych nie będących płatnikami składek w łącznej wysokości [...] zł, ponieważ do należności tych, zgodnie z art. 30 u.s.u.s. nie ma zastosowania art. 28 wspomnianej ustawy określający warunki umarzania należności z tytułu składek.
W dalszych wywodach zaskarżonej decyzji organ odwoławczy zacytował art. 28 ust. 2 u.s.u.s., zgodnie z którym z zastrzeżeniem art. 30 należności z tytułu składek (w tym także odsetki za zwłokę, koszty upomnienia, opłata dodatkowa) mogą być umarzane tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, jeżeli przemawia za tym ważny interes osoby zobowiązanej do ich opłacenia. Zasady umarzania należności z tytułu składek na podstawie art. 28 ust. 3 a u.s.u.s. określa Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. (Dz.U. Nr 141, poz. 1365).
Wobec powyższego organ odwoławczy zaaprobował stanowisko organu I instancji i wskazał, że zgodnie z art. 30 u.s.u.s. do należności w części dotyczącej składek finansowanych przez ubezpieczonych nie będących płatnikami składek nie ma zastosowania art. 28 u.s.u.s. określający warunki umarzania należności z tytułu składek. Zakład nie posiada zatem kompetencji do podejmowania merytorycznych rozstrzygnięć w przedmiocie umorzenia bądź odmowy umorzenia należności z tytułu tej kategorii składek. Niedopuszczalne jest więc badanie istnienia przesłanek umorzenia należności określonych w art. 28 u.s.u.s., a jedynym właściwym rozstrzygnięciem jest odmowa wszczęcia postępowania administracyjnego.
W skardze na powyższą decyzję, skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, skarżący zarzucił, że jest ona "podjęta z wadliwą oceną stanu faktycznego, zawężającą - w okolicznościach sprawy, wykładnię ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (j.t. Dz.U. z 2015 poz.121) oraz Rozp.Rady Ministrów z 18 kwietnia 2008 (Dz.U. nr 78,poz.465) w wyniku czego nastąpiło naruszenie zasad współżycia społecznego w państwie prawnym przez ignorowanie faktu niemożności świadczenia oraz przedawnienia jego aktualnej ściągalności".
Wobec powyższego skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji.
W uzasadnieniu skargi skarżący na wstępie podał, że jest pełnym inwalidą wymagającym opieki osoby trzeciej (dawna I grupa), z orzeczoną [...] (pod formalną opieką matki), osobą nieuleczalnie chorą na chorobę [...], która okresowo powoduje całkowite wyłączenie funkcjonalne z bieżącego życia. Egzystencja skarżącego jest zatem możliwa tylko dzięki systemowi pomocy społecznej, zasiłkom i zapomogom.
Dalej skarżący zwrócił uwagę, że zasada odpowiedzialności osoby w takim stanie zdrowia jest wątpliwa i nie została zbadana w toku postępowania. Występuje u niej bowiem brak zdolności do zawinienia i możności działania, a także niezdolność do prowadzenia własnych spraw szczególnie przed sądem i potrzeba wsparcia ze strony profesjonalnego pełnomocnika, czego skarżący był pozbawiony w postępowaniu przed organami ubezpieczeniowymi. Skarżący nadmienił także, iż niniejsza skarga została sporządzona w ramach nieodpłatnej pomocy prawnej i nie może stanowić dowodu, że "radzi sobie świetnie bez pomocy". W przebiegu choroby występują okresy, kiedy organizm jest funkcjonalnie głęboko upośledzony, które przeplatają się z okresami, kiedy odzyskuje możność poruszania się oraz możliwości intelektualne. Nigdy nie wiadomo co się wydarzy, konieczny jest opiekun na wypadek nagłego upadku, w związku z czym nieustanne wezwania do stawienia się celem wyjaśnienia okoliczności już wcześniej wyjaśnionych "zakrawają na mobbing", zważywszy, że wymagałoby to karetki pogotowia z personelem.
Skarżący już w 2007 r. był niezdolny do prowadzenia racjonalnej działalności gospodarczej i wtedy rozpoczęły się problemy prowadzące do jego ruiny finansowej. Potwierdza to opinia biegłych [...] w aktach rentowych, a orzecznictwo administracyjne dopuszcza badanie takich kwestii w postępowaniu podatkowym, co przyznał NSA w wyroku z dnia 26 kwietnia 2012 r., sygn. akt II FSK 2093/10.
Dalej skarżący podkreślił, że wykonywania działalności gospodarczej, prowadzonej przez wiele lat bez zastrzeżeń organów skarbowych i ubezpieczeniowych zaprzestał nagle na tle chorobowym. Istnieje zatem związek przyczynowy pomiędzy stanem chorobowym a zaległościami wynikającymi z utraty zdolności do prowadzenia firmy. Nie można zatem stwierdzić istnienia zaległości "nieumarzalnych", skoro zaistniała niemożność świadczenia osoby niepoczytalnej, umieszczonej w [...]. Po uprawomocnieniu się decyzji sądu skarżący został przetransportowany wprost z [...] do [...] w K.. Został z niego zwolniony (jako osoba kompletnie zrujnowana, zadłużona, trwale niezdolna do pracy i skazana na pomoc społeczną) w 2014 r. w związku z zaleczeniem choroby [...] i stwierdzeniem [...]([...]) wymagającej odrębnej stacjonarnej opieki lekarskiej. Po stronie zobowiązanego nastąpiła zatem ewidentna następcza niemożność świadczenia, która zwalnia od zobowiązania.
Zdaniem skarżącego świadczenie niemożliwe w danej sytuacji do spełnienia nie powinno być egzekwowane. Jest bowiem tylko bezskutecznym, naruszającym zasady współżycia społecznego dręczeniem dłużnika, który bez jakiejkolwiek swojej winy zaprzestał spełniania niemożliwego świadczenia (co potwierdził SN w wyroku z dnia 5 grudnia 2000 r., sygn. akt V CKN 150/00).
W uzasadnieniu skargi podniesiono również, że "żaden rozpatrujący sprawę organ nie uzasadnił i nie omówił z podaniem podstaw prawnych wysokości i sposobu obliczenia odsetek, co uniemożliwia skontrolowanie tych "wyroków", bo nie wyliczeń", w związku z czym uzasadnienie decyzji ma braki w zakresie uzasadnienia faktycznego, co narusza art. 210 § 1 pkt 6 Ordynacji podatkowej.
Nie ustosunkowano się również do podnoszonej w odwołaniach kwestii przedawnienia, co w przypadku długotrwałych postępowań powinno być badane z urzędu, tym bardziej, że w międzyczasie doszło do zmiany przepisu w zakresie czasu rozpoczęcia na nowo biegu terminu przedawnienia.
W konkluzji skargi stwierdzono, że rozstrzygnięcia organów obu instancji są sprzeczne z zasadami współżycia społecznego opartymi na społecznym poczuciu sprawiedliwości oraz humanitarnych celach ubezpieczeń społecznych.
W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał w całości dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje.
Skarga okazała się nieuzasadniona.
Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2014 r., poz. 1647) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stwierdzenie zatem, iż zaskarżona decyzja lub postanowienie zostały wydane z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy obliguje Sąd do uchylenia zaskarżonego orzeczenia - art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. – dalej p.p.s.a.). W myśl art. 134 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57 a.
Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji – w granicach i według kryteriów określonych cytowanymi wyżej przepisami - Sąd stwierdził, iż decyzja ta nie narusza prawa.
Poddanym kontroli Sądu w niniejszej sprawie rozstrzygnięciem z dnia [...] r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] r., którą odmówiono skarżącemu wszczęcia postępowania administracyjnego w części dotyczącej składek finansowanych przez ubezpieczonych nie będących płatnikami składek w łącznej wysokości [...] zł.
Zgodnie z art. 28 ust. 1 u.s.u.s należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Na mocy art. 28 ust. 2 może to nastąpić tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, przy czym art. 28 ust. 3 u.s.u.s. wskazuje przesłanki stwierdzenia owej całkowitej nieściągalności. Z kolei art.28 ust. 3 a dopuszcza umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia także w tych uzasadnionych przypadkach, w których nie zachodzi całkowita nieściągalność.
Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że w myśl art. 30 u.s.u.s. do składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek nie stosuje się art. 28 u.s.u.s. stanowiącego o możliwości umorzenia zaległości i art. 29 tej ustawy dotyczącego odroczenia terminu płatności należności z tytułu składek oraz rozłożenia tych należności na raty.
Wprowadzenie przez ustawodawcę wyłączenia, o którym mowa w art. 30 u.s.u.s. oznacza, że – jak stwierdził m.in. NSA w wyroku z dnia 22 maja 2014 r., sygn. akt II GSK 461/13, LEX nr 1579391 - możliwość umarzania składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami została bezwzględnie wyłączona (...) Płatnikowi składek w ogóle nie przysługuje prawo domagania się ich umorzenia, gdyż to nie on a ubezpieczony poniósł rzeczywisty ciężar finansowy tych składek. Płatnik jest jedynie pośrednikiem, który odprowadza składki do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, a zatrzymanie tych składek lub rozporządzenie nimi stanowi w istocie naruszenie przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Rola jaką pełni pracodawca będący płatnikiem składek finansowanych przez ubezpieczonych wyklucza powoływanie się przez niego na własną trudną sytuację majątkową jako przesłankę uzasadniającą rezygnację przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych z egzekwowania składek, których realny ciężar finansowy ponieśli ubezpieczeni.
Z powyższego wnika, że zasadnie przyjęto w niniejszej sprawie, że wniosek dotyczący umorzenia składek finansowanych przez ubezpieczonych, nie może być przedmiotem merytorycznego rozpatrzenia przez organ. Użycie przez ustawodawcę w art. 30 u.s.u.s. sformułowania "nie stosuje się" oznacza, że w stosunku do wskazanych w nim należności wykluczone jest podjęcie jakiegokolwiek rozstrzygnięcia opartego na art. 28 i art. 29 u.s.u.s. Dotyczy to każdego rodzaju rozstrzygnięcia merytorycznego, zarówno pozytywnego dla wnioskodawcy, tj. umorzenia należności, jak i negatywnego, polegającego na odmowie ich umorzenia.
W tym stanie rzeczy organy obu instancji prawidłowo uznały, że w odniesieniu do tej części wniosku skarżącego z dnia 29 grudnia 2014 r., w kŧórym domagał się on umorzenia "zaległych składek od prowadzonej działalności gospodarczej" należało zastosować regulację z art. 61 a § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, który stanowi, że w sytuacji, gdy z uzasadnionych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte, organ administracji publicznej wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania (na mocy art. 83 b u.s.u.s. rozstrzygnięcie to przybrało formę decyzji).
Podkreślenia wymaga, że zasadnie odmowa wszczęcia postępowania dotyczy w niniejszej sprawie wyłącznie składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek. Organy uwzględniły bowiem, że (jak wskazano m.in. w wyroku WSA w Gliwicach z dnia 10 grudnia 2015 r., sygn. akt I SA/Gl 657/15, LEX nr 1958899) niemożność umorzenia składek na podstawie art. 30 u.s.u.s. nie stanowi przeszkody przy umarzaniu pozostałych elementów należności z tytułu składek. Wyjątek od zasady dopuszczalności umarzania "należności z tytułu składek" objęty art. 30 u.s.u.s. jest ściśle określony: umorzenia nie stosuje się do składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek. Wyjątki muszą być interpretowane ściśle, a to oznacza, że inne "należności z tytułu składek" (odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkowej opłaty), także powiązane ze składkami, które nie podlegają umorzeniu (składkami finansowanymi przez ubezpieczonych niebędących płatnikami tych składek), mogą być umarzane w całości lub w części na podstawie art. 28 ust. 1 u.s.u.s.
Z analizy znajdującej się w aktach administracyjnych sprawy informacji o stanie należności (k. 62 – 64) wynika bowiem, że kwota odsetek od składek w części finansowanej przez ubezpieczonych została uwzględniona w wartości należności, co do której wydano decyzje o odmowie ich umorzenia (kontrolowanej przez Sąd w sprawie o sygn. akt I SA/Gl 358/16).
Skoro zatem, jak wyżej wykazano, w stosunku do omawianej kategorii składek nie jest w ogóle dopuszczalne badanie istnienia przesłanek umorzenia należności, przewidzianych w art. 28 u.s.u.s., to opisana w skardze dramatyczna sytuacja zdrowotna i majątkowa skarżącego nie może mieć wpływu na wynik sprawy.
Mając na uwadze powyższe, Sąd w oparciu o art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oddalił skargę.