Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicachz 21 lipca 2016 r., sygn. akt I SA/Gl 717/16

Uzasadnienie

Decyzją z dnia [...] nr [...] Dyrektor Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w C. po rozpatrzeniu wniosku A.N. – dalej określanej zamiennie "strona", "zobowiązana" lub "skarżąca" – działając na podstawie art. 138 § 1 pkt. 1 ustawy z dnia 14.06.1960 r. Kodeksu postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013r. poz. 267) utrzymał w mocy decyzję z dnia [...], którą odmówiono stronie umorzenia należności z tytułu nie opłaconych w terminie składek za okres 10/2007-07/2010, 02/2011-06/2011, 03/2012-04/2012 w łącznej wysokości [...] zł.

Uzasadniając rozstrzygnięcie, Dyrektor ZUS wskazał, że w sprawie przyjęto, że:

1. - nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek wymienionych w art. 28 ust. 3 pkt. 1-6 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2015r., poz. 121) uzasadniających uznanie, iż zobowiązania z tytułu składek są całkowicie nieściągalne - co jest warunkiem koniecznym do ich ewentualnego umorzenia.
2. - zobowiązana nie wykazała, że z uwagi na sytuację materialną oraz rodzinną uregulowanie należności za osobę prowadzącą działalność gospodarczą wpłatami własnymi lub w ramach układu ratalnego wiązałoby się z brakiem możliwości zaspokojenia jej podstawowych potrzeb życiowych i jej rodziny.

Pismem z dnia [...] zobowiązana wystąpiła z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy umorzenia należności z tytułu składek, podnosząc, iż argumenty poparte zaświadczeniami dostarczonymi w toku prowadzonego postępowania potwierdziły spełnienie przesłanek określonych w §3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia wykonawczego. Zobowiązana podkreśliła, że synowie M.I. oraz B.I. spełniają swój obowiązek szkolny w domu a nie w K. Zwróciła się również z prośbą o informację jakie dokumenty należy dostarczyć aby potwierdzić brak dochodów. Podczas postępowania w sprawie rozpatrzenia wniosku o umorzenie z dnia [...], jak i podczas postępowania w sprawie ponownego rozpatrzenia wniosku o umorzenie zgromadzono następującą dokumentację:

1. 1) Dokumenty zgromadzone przez Oddział ZUS w C. z urzędu:
2. - informacja dotycząca stanu zaległości z tytułu nieuregulowanych w terminie składek;
3. - informacja dotycząca stanu egzekucji prowadzonej wobec zaległości z tytułu nieuregulowanych w terminie składek;
4. - informacja o stanie zabezpieczeń na majątku ruchomym oraz nieruchomym;
5. - informacja o stanie majątkowym dotyczącym nieruchomości.
6. 2) Dokumenty złożone przez zobowiązaną:
7. - kserokopia zaświadczenia lekarskiego o stanie zdrowia syna B.I., z którego wynika, że syn z uwagi na stan zdrowia wymaga indywidualnego leczenia;
8. - dwie kserokopie decyzji Dyrektora Niepublicznej Szkoły Podstawowej Fundacji [...] w K. o zezwoleniu na spełnienie przez synów M.I. oraz B.I. obowiązku szkolnego poza szkołą;
9. - kserokopię monitu przesądowego [...] Spółdzielni Mieszkaniowej wystawiony na P. K.I.;
10. - kserokopię decyzji z dnia [...] Nr [...] wydaną przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w C.;
11. - kserokopię odpowiedzi [...] Spółdzielni Mieszkaniowej na pismo w sprawie rozłożenia na raty zaległości czynszowych skierowane na P. A.I.;
12. - kserokopię wezwań do zapłaty wystawione przez [...] oraz [...] skierowane do A.I.;

W oparciu o powyższą dokumentację ustalono następujący stan faktyczny.

Działalność gospodarcza była przez zobowiązaną prowadzona w okresie od [...] do [...]. Z tego tytułu powstał obowiązek opłacania należnych składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz na Fundusz Pracy. Ponieważ zobowiązana nie wywiązała się z tego obowiązku w sposób prawidłowy, na koncie powstało zadłużenie, które zostało szczegółowo wymienione w sentencji decyzji z dnia [...].

Odnośnie sytuacji osobistej i materialnej zobowiązanej ZUS ustalił, że:

1. - w systemie informatycznym ZUS zobowiązana nie figuruje jako osoba zatrudniona oraz nie figuruje również jako świadczeniobiorca tutejszego Oddziału;
2. - strona wychowuje dwójkę synów B.I. (lat [...]) oraz M.I. (lat [...]);
3. - według zaświadczenia lekarskiego z dnia [...] wystawione na okres [...] - syn B.I. choruje na [...], [...], [...] - co znacznie utrudnia uczęszczanie do szkoły;
4. - w systemie informatycznym ZUS figuruje adres zameldowania T. ul. [...], adres zamieszkania to S., ul. [...] natomiast synowie spełniają obowiązek szkolny w domu podlegając pod szkołę w K. (powiat [...]);
5. - stałe miesięczne wydatki gospodarstwa domowego oszacowane zostały przez zobowiązaną na wysokość [...] zł-[...] zł;
6. - zobowiązana przedstawia zaległości pieniężne w [...] Spółdzielni Mieszkaniowej na dzień [...] w wysokości [...] zł, w [...] na dzień [...] w wysokości [...] zł oraz w [...] na dzień [...] w wysokości [...] zł - wystawione na A.I.;
7. - oświadcza strony, że korzysta z pomocy finansowej ze strony rodziny;
8. - wobec należności jest prowadzone postępowanie egzekucyjne przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w S. oraz Dyrektora Oddziału;
9. - strona posiada należności z tytułu kosztów egzekucyjnych w łącznej wysokości [...] zł;
10. - w dniu [...] i w dniu [...] zobowiązana wystąpiła z wnioskiem o umorzenie należności z tytułu składek za okres objęty ustawą abolicyjną -postępowanie zakończono decyzją odmawiającą umorzenia z dnia [...];
11. - zobowiązana nie figuruje w Centralnej Bazie Danych Ksiąg Wieczystych jako właściciel nieruchomości;

Po ponownym przeanalizowaniu sprawy Dyrektor ZUS uznał, iż organ I instancji prawidłowo uznał, iż nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek z art. 28 ust. 3 pkt 1-6 ustawy z dnia 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2013r. poz.1442). Nie wystąpiła przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 ww. ustawy, ponieważ co prawda działalność gospodarcza została zlikwidowana lecz jak dotąd nie został stwierdzony brak majątku, z którego można egzekwować należności, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy - Ordynacja podatkowa. Nie wystąpiła przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 ww. ustawy, ponieważ naczelnik urzędu skarbowego ani komornik sądowy nie stwierdzili jak dotąd braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Nie wystąpiła przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 6 ww. ustawy, ponieważ nie jest wykluczone, że w postępowaniu egzekucyjnym uzyska się kwoty przekraczające wydatki egzekucyjne. W niniejszej sprawie z przyczyn oczywistych nie mają zastosowania pozostałe przesłanki wymienione w art. 28 ust. 3 ww. ustawy.

Jednocześnie zgodnie z art. 28 ust. 3a ww. ustawy należności z tytułu składek ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być także umarzane, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, jeżeli przemawia za tym ważny interes osoby zobowiązanej do ich opłacenia. Zasady umarzania należności z tytułu składek na podstawie art. 28 ust. 3a ww. ustawy określa rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. (Dz. U. Nr 141, poz. 1365). W myśl § 3 ust. 1 pkt 1-3 w/w rozporządzenia, Zakład może umorzyć należności z tytułu nieopłaconych składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności.

Biorąc pod uwagę ustalony stan faktyczny Dyrektor ZUS stwierdził, że organ I instancji prawidłowo uznał, iż zobowiązana nie wykazała, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności w dłuższym okresie czasu w ramach układu ratalnego wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych gospodarstwa domowego. Odnosząc się do argumentacji podniesionej we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, Dyrektor wskazał, że w decyzji odmawiającej umorzenia należności z tytułu składek z dnia [...] zostało użyte stwierdzenie, iż synowie "spełniają obowiązek szkolny podlegając pod szkołę w K. (powiat [...]). Oddział wyjaśnił, iż w toku przeprowadzonego postępowania przez organ I instancji zostały wzięte pod uwagę przedłożone przez dokumenty świadczące o zezwoleniu na pełnieniu obowiązku szkolnego synów poza szkołą, a użyte stwierdzenie jedynie podkreśla fakt, iż spełniają obowiązek szkolny podlegając (nie uczęszczając) pod szkołę w K. W złożonej dokumentacji wynikało także, że [...] Spółdzielnia Mieszkaniowa rozłożyła na raty zaległości czynszowych.

Organ zaakcentował, że zobowiązania powstałe w innych instytucjach nie mogą stanowić przesłanki przemawiającej za umorzeniem należności z tytułu składek. Należności publiczno-prawne maja charakter priorytetowy w stosunku do zobowiązań o charakterze cywilno-prawnym i należy je zaspokoić w pierwszej kolejności.

W konsekwencji, organ II Instancji uznał, iż zobowiązana nie spełniła przesłanek wymienionych w art. 28 ust. 3a ww. ustawy oraz ww. rozporządzeniu. Zdaniem organu II Instancji - zgromadzona w toku postępowania dokumentacja dotycząca sytuacji materialno - bytowej gospodarstwa domowego - jest materiałem niewystarczającym do wydania pozytywnej decyzji, tj. umorzenia należności z tytułu składek.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych na wniosek płatnika, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem płatnika może umorzyć w całości lub w części zaległości z tytułu składek wraz z odsetkami za zwłokę. Decyzje w sprawie umorzenia podejmowane są w ramach tzw. uznania administracyjnego, albowiem ZUS nie jest zobligowany do umarzania należności. Jednakże nawet ustalenie, że istnieją ww. przesłanki, które uzasadniałyby pozytywne rozpatrzenie wniosku płatnika, stanowi jedynie warunek konieczny rozważenia takiej możliwości i nie zobowiązuje Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do wydania decyzji uwzględniającej żądania strony. Umorzenie należności z tytułu składek powoduje rezygnację Zakładu z całości lub części należnych mu zobowiązań. Zastosowanie omawianej instytucji mogą zatem uzasadniać jedynie wyjątkowe okoliczności, a zatem takie, na które płatnik nie miał wpływu lub które były niezależne od sposobu jego postępowania, jak np.: znaczne obniżenie zdolności płatniczej płatnika, spowodowane klęską żywiołową lub wypadkiem losowym, podważające w sposób istotny warunki egzystencji płatnika i jego rodziny, co w przypadku zobowiązanej nie zostało wykazane.

Podejmując się wykonywania działalności gospodarczej strona wzięła na siebie obowiązek zapoznania się z przepisami prawnymi i ich respektowania tak, aby nie dochodziło do naruszeń prawa. Zatem skutki finansowe Pani działalności nie mogą być przerzucane na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, a w konsekwencji na ogół obywateli. Działalność gospodarcza jest działalnością prowadzoną w imieniu własnym i na własne ryzyko. Nie można nadto z instytucji umorzenia zaległości z tytułu składek czynić powszechnie stosowanego środka prowadzącego do zwolnienia z długu.

Dyrektor ZUS zauważył, że ograniczone możliwości płatnicze, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do całkowitego umorzenia powstałych zaległości. Naczelny Sąd Administracyjny w jednym z wyroków stwierdził, że "zasady sprawiedliwości wymagają, by każdy zobowiązany do płacenia podatku obowiązek ten wypełnił. Udzielenie ulg jednym podmiotom, a egzekwowanie obowiązku od innych, zasady sprawiedliwości społecznej burzyłoby" (wyrok NSA z dnia 24.10.2000r., sygn. akt SA/Bk 1205/99, 1206/99).

W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach zobowiązana zarzuciła Dyrektorowi ZUS, że decyzja nie zawiera oceny jej indywidualnej sytuacji, ale ogólnikowe stwierdzenia, które w znacznej mierze jej nie dotyczą. Zwróciła uwagę, że zwracała się o umorzenie należności w zw. z regulacją zawartą w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z rozporządzeniem wykonawczym do tego przepisu a nie art. 28 ust. 3 ustawy. Skarżąca uznała, że spełniła dwie przesłanki z § 3 rozporządzenia, a to opłacenie składek pozbawiłoby ją i jej rodzinę możliwości zaspokojenia potrzeb życiowych oraz przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Skarżąca zaznaczyła, że przedstawiła szereg dokumentów świadczących o jej sytuacji materialnej i życiowej wraz z wezwaniami do zapłaty zaległego czynszu, gazu i prądu oraz PIT – y potwierdzające brak dochodów. Jak wskazała posiada dwójkę nieletnich dzieci a utrzymuje się dzięki pomocy rodziny i ojca dzieci. Opisała także stan zdrowia młodszego syna podkreślając m.in., że syn do [...] roku życia nie słyszał, że był intensywnie rehabilitowany oraz że stwierdzono u niego [...], [...] oraz [...]. Syn objęty był najpierw decyzją o indywidualnym kształceniu potem zaś decyzją o edukacji domowej, co zmusiło skarżącą do zapewnienia mu opieki w domu. Jak podkreśliła, ZUS otrzymał pełną dokumentację medyczną wraz z opiniami pedagogów i lekarzy.

Wniosła o uchylenie decyzji i rozstrzygnięcie co do istoty sprawy.

ZUS, w odpowiedzi na skargę, wniósł o jej oddalenie, powołując się na zasadę uznaniowości i związane z tym możliwości wyboru rozstrzygnięcia przez organ.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje.

Skarga jest zasadna.

Na wstępie należy wskazać, iż zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2014 r., poz. 1647) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowoadministracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do istniejącego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów. Uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - j.t.

Dz. U. z 2016 r. poz. 718 dalej powoływana jako p.p.s.a.). Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ww. ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.).

Podkreślić należy, że osią sporu w badanej sprawie jest kwestia umorzenia skarżącej należności ZUS obciążających ją z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w latach [...].

Wobec treści wniosku skarżącej, zastosowanie w sprawie miał przepis art. 28 u.s.u.s., w którym ustawodawca przewidział instytucję umarzania należności z tytułu składek, z wyłączeniem składek za osoby ubezpieczone w części finansowanej przez te osoby (art. 30 u.s.u.s.). Zgodnie z treścią wymienionego art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s., należności z tytułu składek, pod którym to pojęciem należy rozumieć składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkową opłatę (art. 24 ust. 2 u.s.u.s.), mogą być umorzone w całości lub w części przez ZUS tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wyliczonych w ust.

3. Wyliczenie zawarte w powołanym przepisie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek (odsetek za zwłokę).

Zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia powstałego wobec ZUS zadłużenia. Nawet wówczas oznacza to jednak dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia. Norma zawarta w art. 28 ust. 2 u.s.u.s. wyraźnie wskazuje bowiem na brak obowiązku umorzenia należnych składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności, stanowiąc, że w takim wypadku "mogą być one umorzone". Takie stanowisko znajduje swoje potwierdzenie w uchwale Sądu Najwyższego z 6 maja 2004 r. (sygn. akt II UZP 6/04, OSNP 2004/16/285), w której Sąd ten wskazał, że " (...) przepis art. 28 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (...) jest oparty na konstrukcji tzw. "uznania administracyjnego", co oznacza, że decyzja w zakresie spraw dotyczących umorzenia należności przysługuje każdorazowo organowi rentowemu, który w przypadku stwierdzenia całkowitej nieściągalności składek, zachodzącej w przypadkach wymienionych w art. 28 ust. 3 tejże ustawy może, ale nie musi umorzyć zaległości.

Norma zawarta w art. 28 ust. 2 ustawy wyraźnie wskazuje na brak obowiązku umorzenia należnych składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności, stanowiąc, że w takim wypadku mogą być one umorzone". Podobne stanowisko zajął skład orzekający w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 sierpnia 2007 r., sygn. akt II GSK 141/07. Stanowisko to podziela Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie.

Jednakże uznaniowy charakter decyzji w sprawie umorzenia nie zwalnia organu z obowiązku prawidłowego przeprowadzenia postępowania dowodowego, jego prawidłowej oceny i przede wszystkim prawidłowości oceny istnienia przesłanek warunkujących umorzenie należnych składek. Zdaniem orzekającego w sprawie składu odmowa umorzenia – mimo uznaniowego charakteru decyzji – powinna także mieć swoje uzasadnienie. Nie do zaakceptowania jest sytuacja, gdzie organ powołując się na w/w zasadę, w zasadzie nie dokonuje żadnych istotnych ustaleń, a nawet, jeżeli je dokona to ocena ta – co miało miejsce w badanej sprawie – pozostaje de facto "poza tym materiałem dowodowym".

Zdaniem orzekającego w sprawie składu, o podjętym przez Sąd rozstrzygnięciu, zadecydowała przede wszystkim wadliwość oceny istnienia przesłanek określonych zarówno w art. 28 ust. 3, jak i ust. 3 a w zw. z § 1 rozporządzenia wykonawczego. Za nieuprawnione uznał Sąd wywody organu dotyczące braku istnienia przesłanki całkowitej nieściągalności.

Przede wszystkim należy wskazać, że organowi I instancji z urzędu znany jest fakt, że skarżąca posiadała zadłużenie z tytułu kosztów egzekucyjnych w wysokości [...] zł. Fakt ten oznacza, że prowadzone postępowanie egzekucyjne wygenerowało koszty egzekucyjne, które organy egzekucyjne nie są w stanie zaspokoić. Niezależnie od tego wymaga zaakcentowania, że istnienie przesłanki/bądź jej braku z art. 28 ust. 3 pkt 3 tj. nie stwierdzenie majątku, z którego można egzekwować należności, następców prawnych oraz możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie nie może być oceniany poprzez zacytowanie przepisu i stwierdzenie, że przesłanka taka nie występuje. Przyjmując nie istnienie tej przesłanki organ zobowiązany jest do wykazania majątku, z którego możliwa jest egzekucja bądź też następców prawnych, czy osób, na które możliwe jest przeniesienie odpowiedzialności za należności zobowiązanej.

W sytuacji natomiast, gdy organ poprzestaje na twierdzeniu, które nie ma oparcia w materiale dowodowym, tego rodzaju konstatację należy uznać za gołosłowną. W niniejszej sprawie organ – poza tzw. wewnętrznymi dokumentami – nie zadbał o przeprowadzenie jakiegokolwiek postępowania dowodowego. Dokumenty przedłożone z kolei przez zobowiązaną przeczą przyjętemu przez organ rozstrzygnięciu. Znamienne jest to, że w aktach przekazanych sądowi brakuje nawet takiego dokumentu jak "Informacji/oświadczenia o stanie majątkowym zobowiązanej", która – co znane jest Sądowi z urzędu – występuje we wszystkich tego typu sprawach.

W niniejszej sprawie zarówno postępowanie dowodowe, jak i analiza przedłożonych przez skarżącą dokumentów i wywiedzione na ich podstawie wnioski przeczą podstawowym zasadom postępowania administracyjnego. Nie można zaakceptować poglądu organu, że skarżąca nie spełnia ani przesłanek z art. 28 ust. 3 ani z ust. 3 a w związku z § 1 rozporządzenia, w sytuacji, gdy skarżąca:

1. - nie posiada żadnych dochodów, a utrzymuje siebie i dzieci wyłącznie dzięki pomocy rodziny i byłego męża;
2. - posiada zadłużenie wobec Spółdzielni Mieszkaniowej, A S.A., [...];
3. - nie posiada żadnego majątku nieruchomego;
4. - samotnie wychowuje dwóch synów, gdzie młodszy z nich objęty jest decyzją o kształceniu indywidualnym i który obowiązek szkolny – z uwagi na udokumentowane schorzenia – spełnia w domu.

Stan faktyczny wynikający z przedłożonych przez skarżącą dowodów stoi w zdecydowanej sprzeczności z twierdzeniem organu, co do braku istnienia jakichkolwiek przesłanek umożliwiających umorzenie należności składkowych. W ocenie Sądu dokonana przez Dyrektora ZUS ocena i wywiedzione wnioski, co do braku istnienia przesłanek z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. i § 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia wykonawczego nie spełniają zasady swobodnej oceny dowodów. Wręcz przeciwnie, analiza uzasadnienia zaskarżonej decyzji prowadzi do wniosku przeciwnego, a to takiego, że oceny tej nie przeprowadzono, a brak przesłanek oparto na standardowych, nie mających pokrycia w materiale dowodowym sformułowaniach. Zdaniem Sądu nie do zaakceptowania jest sytuacja, w której organ orzekający w sprawie pomija przedłożone przez stronę dokumenty i orzeka wbrew faktom z nich wynikających. Odwołanie się do ogólnych sformułowań i treści przepisu bez wskazania, który z dowodów determinuje taką czy inną ocenę nie czyni zadość zasadzie prawdy obiektywnej.

Konkluzja organu, że "w stosunku do skarżącej nie zachodzi przypadek całkowitej nieściągalności" jest co najmniej przedwczesna, wobec braku należytego i przekonywującego uzasadnienia, co w przypadku sytuacji jakiej znajduje się skarżąca powinno zostać dokonane ze szczególną wnikliwością i starannością.

Przepis art. 28 ust. 3 u.s.u.s. daje możliwość umorzenia należności składkowych z uwagi na ich całkowitą nieściągalność w następujących sytuacjach: (1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; (2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze; (3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; (4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; (4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; (5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; (6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Organ orzekający w sprawie przyjął, że w przypadku skarżącej nie zachodziła przesłanka wymieniona w pkt 3 art. 28 ust. 3 u.s.u.s., pomimo, że nie wykazał tego faktu jakimkolwiek dowodem. Ponadto, organ twierdząc, że nie stwierdzono braku majątku, z którego możliwa byłaby egzekucja, nie odniósł się do materiału dowodowego, z którego wynika, że skarżąca nie posiada żadnego majątku, żadnych dochodów a bieżące jej utrzymanie i dzieci zapewniają rodzice i były mąż.

W ocenie Sądu ocena dokonana przez Dyrektora ZUS nosi znamiona dowolności. ZUS nie wykazał/nie udowodnił że przedstawiona przez skarżącą sytuacja materialno – bytowa jest inna, niż przedstawiona we wniosku o umorzenie mimo to arbitralnie stwierdził, że nie stwierdzono braku istnienia majątku, z którego egzekucja byłaby możliwa. Sytuacja skarżącej wynikająca ze zgromadzonego materiału dowodowego w sprawie w konfrontacji z argumentacją przedstawioną w zaskarżonych rozstrzygnięciach musi prowadzić do wniosku, że ocena tej sytuacji zostało przeprowadzona w sposób powierzchowny i rutynowy i w tym zakresie należy organom postawić zarzut naruszenia art. 80 k.p.a., wyznaczającego granice swobodnej oceny dowodów. Zgodnie z tym przepisem organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.

Powyższe ustalenia prowadzą do konkluzji, że organ naruszył podstawowe zasady postępowania dowodowego - zasadę prawdy materialnej (art. 7 i 77 § 1 k.p.a.) oraz zasadę swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.). Takie uchybienia niewątpliwie mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Nieprawidłowe ustalenie stanu faktycznego sprawy może prowadzić do nieprawidłowej subsumpcji, a więc albo błędnego zastosowania albo błędnej odmowy zastosowania przepisu. W konsekwencji może dojść do nieprawidłowego rozstrzygnięcia sprawy.

W doktrynie jak również orzecznictwie sądów administracyjnych panuje dominujący pogląd, że nie można z treści art. 28 ust. 2 u.s.u.s., wywodzić prawa organów do w istocie dowolnego decydowania o tym, czy umorzyć należności, czy też - mimo spełnienia ustawowego wymogu dopuszczającego możliwość zastosowania tej ulgi - odmówić umorzenia. Takiej arbitralności nie sposób pogodzić z ustalonym stanowiskiem doktryny prawnej i judykatury, które kategorycznie zakazuje stawiania znaku równości między "swobodą" w ocenie dowodów, a "dowolnością" w tym zakresie.

Stwierdzenie nieistnienia "stanu całkowitej niewypłacalności" wbrew oczywistym faktom ilustrującym sytuację skarżącej obligowało ZUS do dokonania wszechstronnej analizy, wszystkich okoliczności tej konkretnej sprawy (zarówno tych, które powołały one w uzasadnieniach kwestionowanych decyzji, jak i tych, które pominięto, mimo ich przywołania przez stronę). Powinność ta wynika wprost z art. 7, 8 i 77 § 1 k.p.a., a pośrednio także ze standardu uzasadnienia każdej decyzji administracyjnej (tym bardziej zaś decyzji "uznaniowej"), określonego w art. 107 k.p.a. (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 30 listopada 2005 r., sygn. akt III SA/Wa 2809/05). Takiej oceny nie dokonano w pełnym wymiarze, a była ona konieczna dla ewentualnego wykazania, że wniosek o umorzenie nie zasługuje na uwzględnienie.

W rozpoznawanej sprawie ZUS nie wykazał, że nie zachodzi stan "całkowitej nieściągalności".

Zdaniem Sądu organ bezpodstawnie przyjął – w świetle zgromadzonego materiału – że nie została spełniona przesłanka z § 1 pkt 3 rozporządzenia wykonawczego. Zgodnie z tym przepisem ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli strona wykaże, że z powodu przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekłym członkiem rodziny (podkreślenie Sądu) zobowiązany pozbawiony jest możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. W badanej sprawie poza sporem jest fakt, że młodszy syn skarżącej cierpi na liczne schorzenia i że objęty jest decyzją o indywidualnym nauczaniu. Poza sporem pozostaje też fakt, że chłopiec uczy się w domu. Wywiedzenie zatem przez organ, że skarżąca nie "udowodniła w sposób bezsporny", że spełnia tę przesłankę, w sytuacji, gdy przedłożyła:

1. 1. zaświadczenie lekarskie o stanie dziecka (B.I.), z którego wynika, że uczeń wymaga indywidualnego nauczania;
2. 2. decyzję Publicznej Szkoły Podstawowej w K. z dnia [...] zezwalającą na spełnianie obowiązku szkolnego poza szkołą, stoi w bezsprzecznej opozycji do wywiedzionych przez organ wniosków.

W kontekście dotychczasowych rozważań nie ulega wątpliwości, że zaskarżona decyzja nie powinna ostać się w obrocie prawnym, ponieważ podstawowe w sprawie zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania, w tym podstawowych zasad tego postępowania jest zasadny.

Skład orzekający w sprawie pragnie dodatkowo zauważyć, że odpowiedź na skargę także nie spełnia podstawowej funkcji, gdyż nie zawiera ani jednego zdania odnoszącego się do tej konkretnej sprawy. Nie może tak być, że odpowiedz na skargę nie zawiera oceny jej zarzutów. Sądowi z urzędu znany jest fakt, że odpowiedzi na skargi z tego konkretnego Oddziału ZUS są tożsame i poza innymi danymi dotyczącymi zaskarżonego aktu ich treść jest identyczna.

Rozpoznając ponownie wniosek skarżącej ZUS powinien - zgodnie z tym, co wywiedziono już wcześniej - dokonać wszechstronnej analizy wszystkich okoliczności sprawy, łącznie z tymi, na które zwracała uwagę skarżąca. Ocena powinna być dokonana z pełnym respektowaniem prawideł logiki, w kierunku ewentualnego wskazania tych okoliczności, które wykluczają możliwość umorzenia, mimo spełnienia ustawowego wymogu uprawniającego do ubiegania się o taką ulgę albo w kierunku stwierdzenia, że takie szczególne względy w sprawie nie zachodzą.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.) orzekł jak w sentencji wyroku.